Xây dựng một số chủ đề tích hợp xuyên môn theo phương pháp dạy học theo góc ở trường THCS.

nhân loại đang ở trong thời kì của nền kinh tế tri thức và toàn cầu hoá- thời kì cần những con người có năng lực hành động, tính năng động, sáng tạo, tính tự lực và trách nhiệm cũng như

Để có thể hoàn thành khóa luận này, lời đầu tiên tôi xin gửi lời cảm ơn đến tất cả các thầy cô giáo trong Khoa Vật lý đã hết lòng dạy bảo, truyền đạt cho tôi những kiến thức quý báu trong suốt thời gian học tập và rèn luyện tại trường

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Lê Thanh Huy - thầy đã trực tiếp hướng dẫn và chỉ bảo cho tôi hoàn thành đề tài này

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến gia đình, người thân và các bạn 12SVL đã luôn bên cạnh và ủng hộ, động viên tôi trong suốt thời gian học tập tại trường cũng như khoảng thời gian thực hiện khóa luận

Mặc dù tôi đã cố gắng trong phạm vi và khả năng cho phép của mình để hoàn thành khóa luận nhưng không thể tránh khỏi những thiếu sót Tôi mong nhận được sự thông cảm và góp ý tận tình của quý thầy cô và bạn bè

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Đà Nẵng, tháng 05 năm 2016

Sinh viên thực hiện

Trần Thị Nguyên Quí

PHẦN A MỞ ĐẦU 1

PHẦN B NỘI DUNG 3

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ DẠY HỌC TÍCH HỢP XUYÊN MÔN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO GÓC 3

1.1 Dạy học tích hợp xuyên môn 3

1.1.1 Dạy học tích hợp 3

1.1.2 Mục đích và đặc điểm của dạy học tích hợp 4

1.1.3 Các bước xây dựng chủ đề tích hợp xuyên môn theo phương pháp dạy học theo góc 5

1.2 Phương pháp dạy học theo góc 8

1.2.1 Khái niệm 8

1.2.2 Đặc điểm của phương pháp dạy học theo góc 8

1.2.3 Các tiêu chí của dạy học theo góc 8

1.2.4 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học theo góc 8

1.2.5 Tổ chức dạy học theo góc 9

1.2.6 Ưu điểm và nhược điểm của phương pháp dạy học theo góc 13

1.3 Qui trình thực hiện dạy học theo góc chủ đề tích hợp xuyên môn 14

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 16

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP XUYÊN MÔN THEO PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO GÓC 19

2.1 Tiến trình xây dựng chủ đề tích hợp xuyên môn 19

2.1.1 Xây dựng chủ đề “không khí xung quanh ta” 19

2.1.2 Xây dựng chủ đề “âm thanh - những giai điệu của cuộc sống” 60

2.2 Tổ chức dạy học chủ đề tích hợp xuyên môn theo phương pháp dạy học theo góc 80

2.3 Thông tin chủ đề dạy học 97

2.3.1 Thông tin chủ đề “Không khí xung quanh ta” 97

2.3.2 Thông tin chủ đề “Âm thanh - những giai điệu cuộc sống” 103

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 108

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 109

3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 109

3.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 109

3.3 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 109

3.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 109

3.5 Thời điểm thực nghiệm sư phạm 110

3.6.2 Kết quả điều tra về tiến trình xây dựng chủ đề tích hợp xuyên môn theo phương pháp dạy học theo góc 1143.6.3 Kết quả điều tra về nội dung chủ đề và giáo án dạy học chủ đề tích hợp liên môn 118

KẾT LUẬN CHƯƠNG III 119 PHẦN C KẾT LUẬN 120 TÀI LIỆU THAM KHẢO 121 PHỤ LỤC 1 P1 PHỤ LỤC 2 P9

TH : Tích hợp

DH : Dạy học DHTH : Dạy học tích hợp THCS : Trung học cơ sở

GV : Giáo viên

HS : Học sinh DHTG : Dạy học theo góc

Bảng 3.1 Bảng kết quả điều tra mức độ quan tâm đến dạy học tích học của giáo viên

trường THCS 110

Bảng 3.2 Bảng kết quả điều tra mức độ vận dụng dạy học tích hợp 111

Bảng 3.3 Bảng kết quả điều tra phạm vi vận dụng dạy học tích hợp 111

Bảng 3.4 Bảng kết quả khảo sát về mức độ sử dụng từng phương pháp và kĩ thuật dạy học 112

Bảng 3.5 Bảng kết quả khảo sát về mức độ sử dụng các phương tiện dạy học khác nhau 113

Bảng 3.6 Bảng kết quả điều tra về sự phù hợp giữa những vấn đề đặt ra trong chủ đề với trình độ nhận thức của học sinh lớp 8 114

Bảng 3.7 Bảng kết quả điều tra về tính hiệu quả của các kiến thức được đưa ra trong việc giải quyết vấn đề 115

Bảng 3.8 Bảng kết quả điều tra về tính phù hợp giữa mục tiêu dạy học với trình độ nhận thức của học sinh lớp 8 115

Bảng 3.9 Bảng kết quả điều tra về tính xuyên môn của nội dung dạy học 116

Bảng 3.10 Bảng kết quả điều tra về sự phù hợp giữa nội dung dạy học với trình độ nhận thức của học sinh lớp 8 116

Bảng 3.11 Bảng kết quả điều tra về khả năng đáp ứng mục tiêu của các hoạt động dạy học 116 Bảng 3.12 Bảng kết quả điều tra về thời gian dạy học hết chủ đề 117

Hình 1.1 Các mức độ tích hợp 3

Hình 1.2 Mục đích của dạy học tích hợp 4

Hình 1.3 Các bước xây dựng chủ đề tích hợp xuyên môn 6

Hình 1.4 Quy trình tổ chức dạy học theo góc 9

Hình 1.5 Thiết kế tổ chức dạy học theo góc 11

Hình 2.1 Cấu trúc chủ đề “Không khí xung quanh ta” 20

Hình 2.2 Thí nghiệm cân không khí 23

Hình 2.3 Thí nghiệm xác định tỉ lệ phần trăm của khí oxi trong không khí 28

Hình 2.4 Oxy là một chất khí có trong không khí 29

Hình 2.5 Cách tiến hành thí nghiệm 2 29

Hình 2.6 Thí nghiệm chứng minh hơi nước có trong không khí 31

Hình 2.7 Thí nghiệm khí oxi được tiêu thụ 36

Hình 2.8 Thí nghiệm khí oxi được tiêu thụ 38

Hình 2.9 Thí nghiệm xác định các sản phẩm chủ yếu của sự cháy 42

Hình 3.1 Biểu đồ thể hiện mức độ quan tâm đến DHTH 110

Hình 3.2 Biểu đồ thể hiện mức độ vận dụng DHTH 111

Hình 3.3 Biểu đồ thể hiện phạm vi vận dụng DHTH 112

PHẦN A MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Hiện nay, tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục đang được quan tâm Thực hiện tích hợp trong dạy học sẽ mang lại rất nhiều lợi ích trong việc góp phần hình thành, phát triển năng lực hành động, năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh Tích hợp là tư tưởng, là nguyên tắc và là quan điểm hiện đại trong giáo dục, được nhắc đến trong khoản 3, điều 2 - Nghị quyết Về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo

dục phổ thông: “Đổi mới nội dung giáo dục phổ thông theo hướng tinh giản, hiện đại, thiết thực, phù hợp với lứa tuổi, trình độ và định hướng nghề nghiệp; tăng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tích hợp cao ở các lớp học dưới và phân hóa dần ở các lớp học trên Ở cấp tiểu học và cấp trung học cơ sở thực hiện lồng ghép những nội dung liên quan với nhau của một số lĩnh vực giáo dục, một số môn học trong chương trình hiện hành để tạo thành môn học tích hợp” [1]

Hơn thế nữa nhân loại đang ở trong thời kì của nền kinh tế tri thức và toàn cầu hoá- thời kì cần những con người có năng lực hành động, tính năng động, sáng tạo, tính tự lực và trách nhiệm cũng như năng lực cộng tác làm việc, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, đáp ứng nhu cầu trên, việc đổi mới phương pháp dạy và học là phù hợp với xu thế phát triển của xã hội Dạy học theo hướng “tích cực hóa” lấy hoạt

động học tập của học sinh làm trung tâm, vai trò của người thầy là người tổ chức - chủ đạo, học trò là người chủ động khám phá - lĩnh hội tri thức Vì vậy, đòi hỏi người dạy

phải linh hoạt, vận dụng nhiều biện pháp, thao tác, kỹ năng để giảng dạy tốt hơn

Song vấn đề tích hợp đến nay còn khá mới mẻ, bất cập, đã có nhiều nội dung tích hợp, tăng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tuy nhiên chỉ mới dừng lại

ở việc lồng ghép và liên hệ với các môn học có sẵn trong chương trình phổ thông Việc tích hợp xuyên môn sẽ giúp nội dung học tập hướng sâu vào phát triển những kỹ năng, năng lực cơ bản, giúp học sinh hình thành các năng lực vận dụng kiến thức các môn học để giải quyết các vấn đề phức hợp, các tình huống khác nhau trong đời sống nhằm nâng cao giáo dục toàn diện cho học sinh

Chính vì lí do đó tôi chọn đề tài “Xây dựng một số chủ đề tích hợp xuyên

môn theo phương pháp dạy học theo góc ở trường THCS”

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Xây dựng được một số chủ đề tích hợp xuyên môn, tổ chức dạy học theo góc

3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Quá trình dạy và học theo chủ đề tích hợp xuyên môn ở trường THCS

4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

DHTH xuyên môn theo phương pháp dạy học theo góc ở trường THCS

5 GIẢ THIẾT KHOA HỌC

Nếu xây dựng được các chủ đề tích hợp xuyên môn và vận dụng hợp lý quy trình tổ chức dạy học tích hợp theo góc ở trường THCS thì có thể tạo hứng thú học tập cho HS, giúp HS yêu thích bộ môn Vật lý nói riêng và Khoa học tự nhiên nói chung

6 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

 Nghiên cứu cơ sở lý luận về vận dụng quan điểm DH theo hướng TH vào dạy học ở trường THCS

 Nghiên cứu xây dựng tiến trình DHTH một số chủ đề tích hợp xuyên môn theo phương pháp dạy học theo góc ở trường THCS

 Thực nghiệm sư phạm

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

7.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

7.3 Phương pháp chuyên gia

7.4 Phương pháp xử lí số liệu

7.5 Phương pháp điều tra khảo sát

8 CẤU TRÚC KHÓA LUẬN

PHẦN A MỞ ĐẦU PHẦN B NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ DẠY HỌC TÍCH HỢP XUYÊN MÔN

VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO GÓC

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP XUYÊN MÔN

THEO PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO GÓC

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

PHẦN C KẾT LUẬN TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

PHẦN B NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ DẠY HỌC TÍCH HỢP XUYÊN MÔN VÀ

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO GÓC 1.1 DẠY HỌC TÍCH HỢP XUYÊN MÔN

1.1.1 Dạy học tích hợp

1.1.1.1 Khái niệm dạy học tích hợp

Theo từ điển Tiếng Việt: “TH là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng TH có nghĩa là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp”

Hình 1.1 Các mức độ tích hợp

Theo từ điển Giáo dục học: “TH là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học”

Từ những nhận định trên, DHTH là việc lồng ghép các nội dung cần thiết vào các nội dung vốn có của môn học, từ các môn học truyền thống mà kết hợp lại xây dựng nên môn học tích hợp, từ đó giáo viên có thể tích hợp các nội dung ở các môn học khác nhau hoặc các nội dung có liên quan đến bài dạy để truyền tải đến học sinh theo các phương pháp khác nhau

1.1.1.2 Các mức độ dạy học tích hợp

Có thể đưa ra 4 mức độ tích hợp trong dạy học như Hình 1.1

1.1.2 Mục đích và đặc điểm của dạy học tích hợp

1.1.2.1 Mục đích

Cùng với xu thế đổi mới về giáo dục tại Việt Nam, chương trình dạy nghề trong

hệ thống giáo dục nghề nghiệp được thiết kế theo quan điểm kết hợp môn học và mô đun kỹ năng hành nghề Các mô đun được xây dựng theo quan điểm hướng đến năng lực thực hiện Mô đun là một đơn vị học tập có tính trọn vẹn, TH giữa lý thuyết và thực hành để người học sau khi học xong có năng lực thực hiện được công việc cụ thể của nghề nghiệp Như vậy dạy học các mô đun thực chất là DHTH nội dung để nhằm hướng đến mục đích như Hình 1.2

1.1.2.2 Đặc điểm

- Thứ nhất: Lấy người học làm trung tâm

Trong dạy học lấy người học làm trung tâm đòi hỏi người học tự thể hiện mình, phát triển năng lực làm việc nhóm, hợp tác với nhóm, với lớp Sự làm việc theo nhóm

Hình 1.2 Mục đích của dạy học tích hợp

này sẽ đưa ra cách thức giải quyết đầy tính sáng tạo, kích thích các thành viên trong nhóm hăng hái tham gia vào giải quyết vấn đề

Trong quá trình tìm kiếm kiến thức của người học có thể chưa chính xác, chưa khoa học, người học có thể căn cứ vào kết luận của nguời dạy để tự kiểm tra, đánh giá rút kinh nghiệm về cách học của mình Nhận ra những sai sót và biết cách sửa sai đó chính là biết cách học

DHTH biểu hiện cách tiếp cận lấy người học là trung tâm, đây là xu hướng chung có nhiều ưu thế so với dạy học truyền thống

- Thứ hai: Định hướng đầu ra

DHTH chú ý đến kết quả học tập của người học để vận dụng vào công việc tương lai nghề nghiệp sau này, đòi hỏi quá trình học tập phải đảm bảo chất lượng và hiệu quả để thực hiện nhiệm vụ Từ những kết quả đầu ra đi đến xác định vai trò của người có trách nhiệm tạo ra kết quả đầu ra này, một vai trò tập hợp các hành vi được mong đợi theo nhiệm vụ, công việc mà người đó sẽ thực hiện thật sự Do đó, đòi hỏi người dạy phải dạy được cả lý thuyết chuyên môn nghề nghiệp vừa phải hướng dẫn quy trình công nghệ, thao tác nghề nghiệp chuẩn xác, truyền tải được kinh nghiệm, nêu được các dạng sai lầm, hư hỏng, nguyên nhân và biện pháp khắc phục, biết cách tổ chức hướng dẫn luyện tập

- Thứ ba: Dạy và học các năng lực thực hiện

DHTH do định hướng kết quả đầu ra nên phải xác định được các năng lực mà người học cần nắm vững, sự nắm vững này được thể hiện ở các công việc nghề nghiệp theo tiêu chuẩn đặt ra và đã được xác định trong việc phân tích nghề khi xây dựng chương trình

1.1.3 Các bước xây dựng chủ đề tích hợp xuyên môn theo phương pháp dạy học theo góc

Bước 1 Lựa chọn chủ đề, xác định các vấn đề cần giải quyết trong chủ đề

- Lựa chọn chủ đề: Các chủ đề tích hợp thường xuất phát từ ngữ cảnh cuộc sống thực Các chủ đề được chọn cần đảm bảo gắn với thực tế, nổi cộm, gắn với kinh nghiệm sống học sinh, phù hợp trình độ nhận thức của học sinh Bên cạnh việc phân tích các sự vật, hiện tượng thực tiễn, giáo viên cần rà soát các môn thông qua khung chương trình hiện có để chỉ ra các chuẩn kiến thức kĩ năng; chuẩn năng lực từ các môn học có liên quan chặt chẽ đến chủ đề đã chọn

- Xác định các vấn đề: Đây là bước định hướng các nội dung cần được đưa vào trong chủ đề

Bước 2 Xây dựng mục tiêu dạy học chủ đề

Nguyên tắc xây dựng mục tiêu chủ đề tích hợp đó là mục tiêu cần cụ thể và lượng hóa được

Để xác định mục tiêu chủ đề tích hợp ta cần rà soát xem kiến thức cần dạy, kĩ năng cần rèn luyện thông qua chủ đề tích hợp ở từng môn là những kiến thức nào Việc xác định mục tiêu này đôi khi diễn ra đồng thời với việc xác định các nội dung của chủ đề tích hợp Xác định mục tiêu bài học tích hợp xuyên môn, bao gồm: kiến thức, kỹ năng và thái độ

Dạy học tích hợp tạo cơ hội cho học sinh rèn luyện các kĩ năng đa dạng của bản thân, bao gồm cả những kĩ năng của từng môn học và kĩ năng chung Hơn thế nữa thông qua việc thực hiện những nhiệm vụ trong chủ đề tích hợp, học sinh vận dụng tổng hợp kiến thức, kĩ năng để giải quyết những vấn đề gắn liền với thực tế qua đó sẽ hình thành và phát triển năng lực

Đối với nhiều chủ đề tích hợp việc xác định mục tiêu và xây dựng nội dung chủ

đề đôi khi diễn ra đồng thời

Bước 3 Xây dựng các nội dung dạy học chủ đề

Căn cứ vào thời gian dự kiến, mục tiêu, thậm chí cả đặc điểm tâm sinh lí và yếu

tố vùng miền để xây dựng nội dung cho phù hợp Để thực hiện được việc này cần làm rõ: Chủ đề có những hoạt động nào, từng hoạt động đó thực hiện vai trò gì trong việc đạt được mục tiêu toàn bài? Các nội dung chủ đề đưa ra cần dựa trên các mục tiêu đã

đề ra, tuy nhiên cũng cần có tính gắn kết với nhau

Mỗi nội dung nhỏ, hoặc một vấn đề cần giải quyết của chủ đề có thể được xây dựng thành một hoặc vài hoạt động dạy học khác nhau Ứng với mỗi hoạt động cần thực hiện các công việc sau:

+ Xác định mục tiêu hoạt động

Hình 1.3 Các bước xây dựng chủ đề tích hợp xuyên môn

theo phương pháp dạy học theo góc

+ Xây dựng nội dung học dưới dạng các tư liệu học hập: Phiếu học tập, thông tin

+ Chuẩn bị phương tiện, thiết bị dạy học cho hoạt động

+ Dự kiến nguồn nhân, vật lực để tổ chức hoạt động

+ Lập kế hoạch tổ chức hoạt động dạy học: Có nhiều cách thức tổ chức hoạt động học tập ta có thể áp dụng: Hoạt động cá nhân, hoạt động nhóm, hoạt động theo góc

+ Xây dựng công cụ đánh giá mục tiêu hoạt động: Mỗi hoạt động giáo viên đều cần có công cụ đánh giá mục tiêu hoạt động tương ứng Công cụ đánh giá có thể là một câu hỏi, một bài tập hoặc một nhiệm vụ cần thực hiện và phiếu tiêu chí đánh giá hoạt động đó

+ Dự kiến thời gian cho mỗi hoạt động

Bước 4 Lập kế hoạch dạy học

+ Xác định xem chủ đề này sẽ tiến hành trong bao nhiêu tiết học (Thời lượng

dự kiến: tiết)

+ Xây dựng các hoạt động dạy học cho từng nội dung

+ Xây dựng giáo án dạy học chủ đề tích hợp đã xây dựng (Chú ý phương pháp DHTH tích cực) theo cấu trúc:

Bước 5 Tổ chức dạy và kiểm tra đánh giá

Việc tổ chức dạy học chủ đề tích hợp được thực hiện linh hoạt tùy theo điều kiện trang thiết bị, cơ sở vật chất, trình độ học sinh và thời gian cho phép

- Học sinh: Thực hiện bài kiểm tra về các mặt kiến thức, kỹ năng, thái độ theo mục tiêu bài học đề ra

- Giáo viên: Từ kết quả kiểm tra mà học sinh đạt được, giáo viên sẽ điều chỉnh nội dung, thay đổi phương pháp dạy học để chất lượng dạy - học ngày một tốt hơn

1.2 PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO GÓC

1.2.1 Khái niệm

Học theo góc là một hình thức tổ chức hoạt động học tập theo đó người học thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại vị trí cụ thể trong không gian lớp học, đáp ứng nhiều phong cách học khác nhau Học theo góc người học được lựa chọn họat động và phong cách học: Cơ hội “Khám phá”, „Thực hành”; Cơ hội mở rộng, phát triển, sáng tạo; Cơ hội đọc hiểu các nhiệm vụ và hướng dẫn bằng văn bản của người dạy; Cơ hội

cá nhân tự áp dụng và trải nghiệm Do vậy, học theo góc kích thích người học tích cực thông qua hoạt động; Mở rộng sự tham gia, nâng cao hứng thú và cảm giác thoải mái, đảm bảo học sâu, hiệu quả bền vững, tương tác mang tính cá nhân cao giữa thầy và trò, tránh tình trạng người học phải chờ đợi

Dạy học theo góc là một phương pháp dạy học theo đó học sinh thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể trong không gian lớp học nhưng cùng hướng tới chiếm lĩnh một nội dung học tập theo các phong cách học khác nhau Khi tổ chức dạy học theo góc, chúng ta tạo ra một môi trường học tập trong đó, tại các góc học sinh thực hiện các nhiệm vụ khác nhau nhằm đạt được mục tiêu dạy học hoặc có thể thực hiện cùng một nhiệm vụ nhưng theo các cách tiếp cận khác nhau

1.2.2 Đặc điểm của phương pháp dạy học theo góc

Khi nói tới học theo góc, chúng ta tạo ra một môi trường học tập có tính khuyến khích hoạt động và thúc đẩy việc học tập

Dạy học theo góc nhằm khuyến khích họat động và thúc đẩy việc học tập; các hoạt động có tính đa dạng cao về nội dung và bản chất; hướng tới việc thực hành, khám phá và thực nghiệm

1.2.3 Các tiêu chí của dạy học theo góc

1.2.3.1 Tiêu chí “phù hợp”

Dạy học theo góc cần đạt được những tiêu chí phù hợp về nội dung dạy học, về nhiệm vụ tại các góc, về các phương tiện dạy học tại các góc

1.2.3.2 Tiêu chí “sự tham gia của học sinh”

Các nhiệm vụ tại mỗi góc cần được thiết kế phù hợp để huy động sự tham gia tối đa của học sinh.Cao hơn nữa, các nhiệm vụ học tập tại các góc cần được thiết kế sao cho học sinh tham gia một cách tích cực, tự chủ, sáng tạo vào việc giải quyết các nhiệm vụ

1.2.3.3 Tiêu chí “tương tác”

Các nhiệm vụ cần được thiết kế sao cho có sự tương tác cao giữa người học với người học, người học với giáo viên và người học với môi trường học

1.2.4 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học theo góc

1.2.4.1 Vai trò của giáo viên

Giáo viên có vai trò đảm bảo môi trường học tập phong phú, chọn nội dung bài học sao cho phù hợp, thiết kế kế hoạch bài học bao gồm các nhiệm vụ , tư liệu tại các góc, và là người tổ chức hoạt động tại các góc cho học sinh

1.2.4.2 Vai trò của học sinh

Học sinh là chủ thể chủ động tìm kiếm tri thức, tích cực và sáng tạo trong việc giải quyết vấn đề nhằm chiếm lĩnh tri thức Học sinh- đối tượng của hoạt động “dạy”, đồng thời là chủ thể của hoạt động học tập

1.2.5 Tổ chức dạy học theo góc

1.2.5.1 Qui trình thực hiện dạy học theo góc

Bước 1 Chọn nội dung, không gian lớp học phù hợp

- Nội dung: lựa chọn các nội dung phù hợp với các hình thức hoạt động, đảm bảo người học có thể tìm hiểu nội dung đó theo nhiều phong cách khác nhau

- Địa điểm: không gian phải phù hợp với số lượng HS để dễ dàng bố trí bàn ghế, dụng cụ, đồ dùng học tập cho HS và các hoạt động của HS tại các góc

- Bố trí vật dụng trong lớp học

Thực hiện dạy học khoa học theo phương pháp DHTG chủ yếu là hoạt động theo nhóm Vì vậy nếu muốn tiện lợi cho việc tổ chức thảo luận, hoạt động nhóm thì lớp học nên được sắp xếp bàn ghế theo nhóm cố định Nếu được như vậy thì giáo viên

đỡ mất thời gian sắp xếp bàn ghế mỗi khi thực hiện hoạt động nhóm cho học sinh Tuy

Hình 1.4 Quy trình tổ chức dạy học theo góc

nhiên đa số các phòng học tại Việt Nam đều được sắp xếp theo dãy truyền thống, vì vậy bắt buộc giáo viên phải tổ chức lại bàn ghế trong lớp học theo nhóm nếu muốn tổ chức giảng dạy theo phương pháp DHTG Đối với những trường có điều kiện, nhà trường nên tổ chức một phòng học đa phương tiện, với bàn ghế sắp xếp theo hướng tiện lợi cho hoạt động nhóm Sau đây là một số gợi ý để giáo viên sắp xếp bàn ghế, vật dụng trong lớp học phù hợp với hoạt động nhóm:

- Các nhóm bàn ghế cần sắp xếp hài hòa theo số lượng học sinh trong lớp, phân chia số lượng học sinh mỗi nhóm thích hợp;

- Cần chú ý đến hướng ngồi của các học sinh sao cho tất cả học sinh đều nhìn thấy rõ thông tin trên bảng;

- Chú ý đảm bảo ánh sáng cho học sinh; Giáo viên nên lưu ý đối với các học sinh bị các tật quang học ở mắt như cận thị, loạn thị để bố trí cho các em ngồi với tầm nhìn không quá xa bảng chính, màn hình máy chiếu projector, máy chiếu qua đầu (overhead);

- Khoảng cách giữa các nhóm không quá chật, tạo điều kiện đi lại dễ dàng cho học sinh khi lên bảng trình bày, di chuyển khi cần thiết;

- Đối với những bài học có làm thí nghiệm thì giáo viên cần có chỗ để các vật dụng dự kiến làm thí nghiệm cho học sinh Không nên để sẵn các vật dụng thí nghiệm lên bàn của học sinh trước khi dạy học vì nhiều học sinh quá hiếu động, không chịu nghe lời dặn của giáo viên, có thể sẽ mất tập trung vì mải nghịch các vật dụng trên bàn Một lý do nữa đó là sẽ làm lộ ý đồ dạy học của giáo viên khi giáo viên muốn học sinh tự đề xuất thí nghiệm nghiên cứu Cũng với các lý do nói trên mà giáo viên nên thu hồi các đồ dùng dạy học không cần thiết (sau khi đã sử dụng xong cho mục đích dạy học và chuyển nội dung dạy học);

- Mỗi lớp học nên có một tủ đựng đồ dùng dạy học cố định (kính lúp, tranh ảnh,

mô hình, cân, bơm tay, kéo cắt giấy…) Nếu có điều kiện để thực hiện gợi ý này, giáo viên sẽ không phải vất vả di chuyển đồ dùng dạy học mỗi khi thực hiện tiết dạy Nếu không làm được như gợi ý trên, giáo viên có thể để các đồ dùng dạy học ở phòng bộ môn hoặc phòng thiết bị Giáo viên có thể nhờ học sinh giúp mình để di chuyển các đồ dùng dạy học trong trường hợp lớp đông và đồ dùng dạy học nhiều Cần nhắc nhở học sinh cẩn thận khi di chuyển đồ dùng dạy học, chỉ nên cho học sinh mang các đồ vật nhẹ, không dễ vỡ, hư hỏng vì độ tuổi của các em chưa đủ để điều khiển tốt các hoạt động hành vi của mình;

- Một số trường hợp có phòng học bộ môn hoặc phòng học đặc biệt thì nên bố trí các vật dụng theo yêu cầu trong phòng này để tiện lợi cho việc dạy học của giáo viên

và học sinh;

- Chú ý sắp xếp bàn ghế không nên gập ghềnh vì gây khó khăn cho học sinh khi làm một số thí nghiệm cần sự cân bằng hoặc gây khó khăn khi viết

Bước 2 Thiết kế kế hoạch bài học

- Mục tiêu: ngoài mục tiêu học tập theo chuẩn kiến thức kĩ năng của bộ, có thể nêu thêm mục tiêu kĩ năng làm việc độc lập, hợp tác nhóm, khả năng làm việc chủ động khi HS học tập theo phương pháp góc

- Phương pháp giảng dạy: theo góc, phối hợp phương pháp trực quan, làm việc nhóm, thí nghiệm, giải quyết vấn đề, …

- Chuẩn bị: GV cần xác định rõ nhiệm vụ thực hiện và kết quả cần đạt được của

HS tại mỗi góc mà chuẩn bị các thiết bị, phương tiện, đồ dùng dạy học đầy đủ nhằm đạt được mục tiêu dạy học

Quá trình học được chia thành các khu vực (các góc) bằng cách phân chia nhiệm vụ và tư liệu học tập theo một cấu trúc rõ ràng nhằm giúp HS lựa chọn dễ dàng phong cách học tập riêng trong nhiệm vụ chung Các em biết cần làm gì để hoàn thành nhiệm vụ tại các góc Tất cả hoạt động dạy và học được tổ chức trong bầu không khí học tập thân thiện

Các tư liệu và nhiệm vụ học tập là những thử thách, tình huống, vấn đề, mâu thuẫn trong nhận thức mà HS cần giải quyết Mục đích là để HS khám phá và vận dụng kiến thức tập trung phát triển các kĩ năng ở bản thân

- Xác định tên các góc và phân công nhiệm vụ phù hợp: căn cứ vào nội dung bài học và điều kiện cụ thể mà chia lớp thành 2, 3 hay 4 góc Ví dụ:

Hình 1.5 Thiết kế tổ chức dạy học theo góc

+ 4 góc, gồm góc quan sát, góc thực hành, góc phân tích, góc trải nghiệm + 3 góc, gồm góc phân tích, quan sát, thực hành

+ 2 góc, gồm góc phân tích, góc thực hành hoặc quan sát

Ở mỗi nhóm luôn có: tên góc, phiếu học tập (phiếu giao việc), đồ dùng thiết bị, tài liệu phù hợp với hoạt động mỗi góc Ví dụ: sách giao khoa, tư liệu đọc… cho góc phân tích; tivi, máy vi tính… tài liệu cho góc quan sát

Dựa trên phong cách học tập của HS, có thể tổ chức nhiệm vụ tại các góc như sau:

+ Góc phân tích: HS đọc tài liệu, tư liệu, sách giáo khoa để thực hiện nhiệm vụ

phiếu học tập, từ đó rút ra kết luận về kiến thức mới cần lĩnh hội

+ Góc trải nghiệm: HS tiến hành thí nghiệm, thu thập và xử lí các kết quả thí

nghiệm, tiến hành giải thích và rút ra các kết luận cần thiết

+ Góc quan sát: HS quan sát vật thật, vật mẫu, quan sát thí nghiệm ảo trên máy

vi tính, quan sát băng video về các hiện tượng… đi đến nhận xét và rút ra các kết luận cần lĩnh hội

+ Góc áp dụng: HS sử dụng một số thông tin, kiến thức được cung cấp (hoặc

các kiến thức đã biết) để áp dụng vào giải các bài tập hoặc giải quyết một số vấn đề có liên quan đến thực tiễn đời sống

Bước 3 Thiết kế các nhiệm vụ và hoạt động ở mỗi góc

Căn cứ vào nội dung cụ thể của bài học, vào đặc trưng của phương pháp học theo góc và không gian của lớp học, GV cần:

- Xác định số góc và tên mỗi góc

- Xác định nhiệm vụ ở mỗi góc và qui định thời gian tối đa dành cho HS ở mỗi góc

- Xác định những thiết bị, đồ dùng, phương tiện cần thiết cho HS hoạt động

- Hướng dẫn HS chọn góc theo sở thích và di chuyển đến các góc Khi cần, GV

Bước 4 Thiết kế hoạt động đánh giá và củng cố nội dung bài học

Vào cuối giờ học GV tổ chức cho HS báo cáo kết quả học tập ở mỗi góc Đại diện HS ở các góc trình bày kết quả học tập theo nhiệm vụ được giao, các HS khác bổ sung ý kiến Trên cơ sở ý kiến của HS, GV nhận xét đánh giá, chốt lại vấn đề trọng tâm, đảm bảo cho HS học sâu và thỏa mái

1.2.5.2 Tổ chức dạy học theo góc

Giai đoạn 1: Trước giờ lên lớp

- Sắp xếp góc học tập tương ứng phù hợp với không gian lớp học

- Mỗi góc có đủ tài liệu, đồ dùng, phương tiện học tập phù hợp với nhiệm vụ học tập

Giai đoạn 2: Trong giờ học

Hoạt động của GV Hoạt động của HS

- GV giới thiệu bài học, phương pháp học

theo góc, nhiệm vụ tại các góc, thời gian

tối đa để thực hiện nhiệm vụ tại các góc và

- Sau khi chia nhóm, GV phân công nhiệm

vụ từng nhóm qua phiếu học tập Yêu cầu

- GV quan sát, hỗ trợ trong quá trình HS

thực hiện nhiệm vụ tại các góc

- Hoạt động nhóm tích cực

- Hết thời gian hoạt động tại mỗi góc, GV

yêu cầu HS luân chuyển góc

- Luân chuyển nhẹ nhàng, đảm bảo tính kỉ luật

- Kết thúc giờ học tại các góc, GV yêu cầu

đại diện các góc trình bày kết quả

- Các HS khác nhận xét, đánh giá các bạn

Cuối cùng là nhận xét của GV về kết quả

học tập của HS, chốt lại kiến thức trọng

tâm của bài học

Giai đoạn 3: Sau giờ học trên lớp

GV yêu cầu HS dọn dẹp vệ sinh, bố trí lại không gian lớp học như cũ, sắp xếp lại đồ dùng ngăn nắp

1.2.6 Ưu điểm và nhược điểm của phương pháp dạy học theo góc

Ưu điểm Nhược điểm

- Hoạt động học tập có tính đa dạng cao

về nội dung

- Tạo cơ hội cho HS học theo cách thức

phù hợp cho bản thân bởi vì HS có thể tự

- Để tổ chức được những tiết học theo phương pháp dạy học theo góc cần nhiều yếu tố về không gian, thời gian, cơ sở vật chất và cả sự đầu tư chuẩn bị công phu

do lựa chọn nhiệm vụ các góc theo sở

thích và năng lực, theo nhịp độ học tập và

phong cách học của mình

- HS bị cuốn vào việc học tập tích cực

không chỉ với việc thực hành trải nghiệm

mà còn khám phá các cơ hội học tập mới

mẻ, từ đó gây hứng thú học tập cho HS

- Tăng cường sự tham gia, tạo sự tương

tác cao giữa HS với HS, với GV và môi

- Phức tạp trong khâu phân loại HS (về năng lực, trình độ) mà chỉ dựa vào những khác biệt về phong cách học tập

1.3 QUI TRÌNH THỰC HIỆN DẠY HỌC THEO GÓC CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP XUYÊN MÔN

Căn cứ vào qui trình thực hiện dạy học theo góc (được trình bày ở mục 1.2.5.1)

và đặc điểm của DHTH xuyên môn, tôi đề xuất qui trình thực hiện dạy học theo góc chủ đề tích hợp xuyên môn gồm

Bước 1 Xây dựng chủ đề tích hợp xuyên môn theo phương pháp dạy học theo

đa được các năng lực thông tin, năng lực cá nhân, năng lực phương pháp của HS

Cần phải thiết kế nhiệm vụ và hướng dẫn thực hiện từng nhiệm vụ cụ thể cho mỗi góc học tập Đồng thời, các phiếu học tập cá nhân cũng rất cần thiết để đánh giá mức độ đáp ứng mục tiêu dạy học của HS

Ngoài ra, cần phải liệt kê đầy đủ những phương tiện dạy học được sử dụng Tôi đề xuất mẫu giáo án dạy học như sau:

Ngày soạn: Ngày dạy:

II Phương pháp dạy học

Bước 3 Lựa chọn, bố trí không gian lớp học

Ở bước này, căn cứ vào số góc đã xác định trong chủ đề tích hợp xuyên môn để

bố trí không gian lớp học phù hợp với phương pháp dạy học theo góc Việc chuẩn bị các phương tiện dạy học cần thiết cũng được thực hiện đồng thời

Thông thường, một lớp học có thể phân chia thành nhiều góc nhưng 4 góc là hợp lí nhất Các góc nên được bố trí theo một trình tự nhất định nhằm tạo mỹ quan cho lớp học, đồng thời giúp việc luân chuyển giữa các góc diễn ra thuận lợi, việc này cũng giúp GV dễ dàng quản lí, đốc thúc HS học tập

Để phát huy tính hiệu quả của phương pháp dạy học theo góc, nên bố trí không quá 4 chỗ ngồi cho mỗi góc Các vị trí ghế ngồi cần được bố trí để tạo nên góc nhìn thuận lợi cho tất cả HS Thông thường các ghế ngồi nên được bố trí để HS có thể quan sát được GV ở chính giữa lớp học hoặc về phía bảng

Bàn ghế được sử dụng trong lớp học cần được thiết kế để HS có thể dễ dàng thay đổi góc nhìn hoặc di chuyển vị trí ngồi Thường nên sử dụng các ghế xoay và bàn

có bánh xe

Cần trang trí cho các góc, chẳng hạn như đặt bảng tên và các đồ dùng dạy học được yêu cầu tại mỗi góc Ngoài ra, cần thiết kế nhiệm vụ học tập cụ thể và đặt chúng tại mỗi góc

Bước 4 Tổ chức dạy học theo phương pháp dạy học theo góc

Ở bước này tôi vận dụng cách tổ chức dạy học theo góc đã được trình bày ở mục 1.2.5

Bước 5 Thiết kế hoạt động đánh giá và củng cố bài học

Bước này được thực hiện như bước 4 trong qui trình thực hiện dạy học theo góc (được trình bày ở mục 1.2.5.1)

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 Trong chương này tôi đã thực hiện các công việc sau:

Thứ nhất, trình bày cơ sở lí luận của DHTH Cụ thể, tôi đã giải thích khái niệm, phân tích mục đích, đặc điểm của DHTH và quan trọng hơn hết là đề xuất tiến trình xây dựng chủ đề tích hợp xuyên môn theo phương pháp dạy học theo góc

Thứ hai, trình bày cơ sở lí luận của phương pháp dạy học theo góc Cụ thể, tôi

đã giải thích khái niệm, phân tích ưu, nhược điểm, các tiêu chí và vai trò của phương pháp dạy học theo góc Đặc biệt, tôi đã đề xuất qui trình thực hiện và cách tổ chức dạy học theo góc, được tóm tắt như sau:

Đối với quy trình thực hiện dạy học theo góc:

Đối với cách tổ chức dạy học theo góc, gồm 3 giai đoạn và các hoạt động của

GV và HS trong các giai đoạn trên

Giai đoạn 1 Trước giờ lên lớp

- Sắp xếp góc học tập tương ứng phù hợp với không gian lớp học

- Mỗi góc có đủ tài liệu, đồ dùng, phương tiện học tập phù hợp với nhiệm vụ học tập

Giai đoạn 2 Trong giờ học

- GV giới thiệu bài học, phương pháp học theo góc, nhiệm vụ tại các góc, thời gian tối

đa để thực hiện nhiệm vụ tại các góc và cho phép HS chọn góc xuất phát

- GV chia nhóm và hỗ trợ tối đa các nhóm làm nhiệm vụ học tập

- Hết thời gian hoạt động tại mỗi góc, GV yêu cầu HS luân chuyển góc

- Kết thúc giờ học tại các góc, GV yêu cầu đại diện các góc trình bày kết quả

- Trong suốt giờ học, HS lắng nghe và thực hiện các yêu cầu của GV

Giai đoạn 3 Sau giờ học trên lớp

- GV yêu cầu HS dọn dẹp vệ sinh, bố trí lại không gian lớp học như cũ, sắp xếp lại đồ dùng ngăn nắp

Thứ ba, tôi đã đề xuất qui trình thực hiện dạy học theo góc chủ đề tích hợp xuyên môn Cụ thể, qui trình gồm 5 bước như sau:

Bước 1 Xây dựng chủ đề tích hợp xuyên môn theo phương pháp dạy học theo

góc

Bước 2 Thiết kế giáo án

Bước 3 Lựa chọn, bố trí không gian lớp học

Bước 4 Tổ chức dạy học theo phương pháp dạy học theo góc

Bước 5 Thiết kế hoạt động đánh giá và củng cố bài học

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP XUYÊN MÔN THEO

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO GÓC 2.1 TIẾN TRÌNH XÂY DỰNG CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP XUYÊN MÔN

2.1.1 XÂY DỰNG CHỦ ĐỀ “KHÔNG KHÍ XUNG QUANH TA”

Dựa vào các bước xây dựng chủ đề chủ đề tích hợp xuyên môn đã trình bày ở

chương 1, chúng tôi xây dựng chủ đề “KHÔNG KHÍ XUNG QUANH TA” như sau:

Bước 1 Lựa chọn chủ đề, xác định các vấn đề cần giải quyết trong chủ đề

Không khí là một dạng vật chất vô cùng gần gũi với đời sống, nó có mặt ở khắp nơi trên Trái Đất Mặt khác, ô nhiễm môi trường không khí cũng đang là vấn đề cấp bách đối với mỗi quốc gia hiện nay Ô nhiễm môi trường không khí tác động tiêu cực đến tình hình sức khỏe con người, biến đổi khí hậu và hệ sinh thái tự nhiên Từ đây có thể giáo dục ý thức trách nhiệm công dân trong việc bảo vệ bầu không khí chung Vì vậy, tôi lựa chọn chủ đề “Không khí xung quanh chúng ta” Không khí là một nội dung xuất hiện trong hầu hết các môn Vật lí, Hóa học, Sinh học, Địa lí Nội dung chủ

đề được trình bày ở Hình 2.1

Bước 2 Xây dựng mục tiêu dạy học chủ đề

Tên chủ đề Mục tiêu dạy học

KHÔNG KHÍ

XUNG

QUANH TA

1 Về kiến thức: Khai thác được các văn bản khoa học để tìm hiểu

về các thành phần của không khí, vai trò của không khí và các đặc tính của không khí

2 Về kỹ năng:

- Tiến hành được thí nghiệm và quan sát thí nghiệm để nhận biết các thành phần chính của không khí gồm oxi duy trì sự cháy và nitơ không duy trì sự cháy

- Tiến hành được thí nghiệm, phân tích và lập luận để nhận biết được tác dung “giữ nhiệt” của bể kính và khí CO2, từ đó hiểu được cơ chế gây hiệu ứng nhà kính

- Có hành động cụ thể bảo vệ môi trường

3 Về thái độ: Có thái độ thân thiện với môi trường, ý thức được

trách nhiệm cá nhân và cộng đồng để bảo vệ bầu khí quyển trong lành

Bước 3 Xây dựng các nội dung dạy học chủ đề

Xem ở mục 2.3 Nội dung chủ đề “KHÔNG KHÍ XUNG QUANH TA”

Bước 4 Lập kế hoạch dạy học

Thời gian dự kiến: 7 buổi Xây dựng các hoạt động dạy học từng nội dung của chủ đề:

Địa chỉ các nội dung dạy học như sau:

NỘI DUNG 1 SỰ TỒN TẠI CỦA KHÔNG KHÍ 20 NỘI DUNG 2 THÀNH PHẦN CỦA KHÔNG KHÍ 28 NỘI DUNG 3 KHÔNG KHÍ VÀ QUÁ TRÌNH HÔ HẤP CỦA SINH VẬT 33

NỘI DUNG 4 KHÔNG KHÍ VÀ SỰ CHÁY 41

NỘI DUNG 5 Ô NHIỄM KHÔNG KHÍ MÁI NHÀ CHUNG MÀU XANH 45

NỘI DUNG 1 SỰ TỒN TẠI CỦA KHÔNG KHÍ Mục tiêu:

- Làm đƣợc thí nghiệm để nhận biết đƣợc sự tồn tại của không khí;

Hình 2.1 Cấu trúc chủ đề “Không khí xung quanh ta”

- Thực hiện được thí nghiệm chứng minh không khí có khối lượng và nêu và giải thích được các ví dụ không khí gây ra áp suất

Địa chỉ các hoạt động:

Hoạt động 1 Nhận biết sự tồn tại của không khí 21 Hoạt động 2 Nhận biết các đặc tính của không khí: không khí có khối lượng và gây ra áp suất 23 HOẠT ĐỘNG 1 NHẬN BIẾT SỰ TỒN TẠI CỦA KHÔNG KHÍ

Vấn đề đặt ra: Không khí rất cần cho sự sống Vậy không khí có ở đâu? Bằng

cách nào để nhận biết có không khí xung quanh chúng ta?

Yêu cầu HS thực hiện thảo luận nhóm và trả lời vào phiếu học tập số 1

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1

Bằng cách nào để nhận biết có không khí xung quanh chúng ta? (làm thế nào, với cái

gì, ở đâu)

- Sau khi thảo luận để đưa ra các giải pháp, HS tiến hành công việc nhận biết có không khí, HS có thể lấy các túi nilon hoặc các quả bóng bay, ghi tên HS và vị trí tại

đó HS “thu nhận” không khí, sau đó trình bày vào vở điều họ đã thực hiện

- GV cho học sinh quan sát bao ni lông căng phồng, yêu cầu HS làm việc theo nhóm 4 người và trả lời các câu hỏi trong phiếu học tập số 2

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2

HS trả lời các câu hỏi:

Câu 1 Tại sao túi ni lông căng phồng?

Câu 2 Làm sao để biết “Trong bao ni lông căng phồng có

gì?” Hãy đề xuất thí nghiệm kiểm chứng

- GV có thể gợi ý cho HS cách làm thí nghiệm kiểm

chứng: Dùng kim (mũi bút) đâm thủng túi ni lông căng phồng,

đặt tay vào lỗ thủng học sinh cảm nhận có một luồn không khí

mát bay ra từ lỗ thủng

GV gọi HS nhận xét và đi đến kết luận 1: “Xung quanh

mọi vật đều có không khí”

- GV cho HS quan sát các mẫu thật Xung quanh mọi vật đều có không khí Vậy quan sát cái chai, hay hòn gạch, miếng bọt biển, xung quanh chúng có gì?

Yêu cầu HS thực hiện phiếu học tập số 3 theo nhóm

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 3

HS trả lời các câu hỏi:

Câu 1 Trong chai rỗng có gì?

Câu 2 Những chỗ rỗng bên trong hòn gạch có gì?

Câu 3 Những chỗ rỗng bên trong miếng bọt biển có gì?

Câu 4 Em hãy đề xuất các thí nghiệm kiểm chứng

- GV có thể gợi ý các thí nghiệm kiểm chứng:

+Thí nghiệm 1: Đặt chai rỗng vào trong chậu

nước, quan sát thấy có bọt khí nổi lên chứng tỏ phần

rỗng trong chai có không khí

+Thí nghiệm 2: Đặt miếng bọt biển vào trong

chậu nước dùng tay nén miếng bọt biển, quan sát thấy

có bọt khí nổi lên chứng tỏ những chỗ rỗng bên trong

miếng bọt biển có không khí

+ Thí nghiệm 3: Đặt viên gạch xây vào trong

chậu nước, quan sát tháy có bọt khí nổi lên, chứng tỏ

những chỗ rỗng trong viên gạch có chứa không khí

- Các nhóm rút ra kết luận 2: “Những chỗ rỗng bên trong vật đều có không khí”

- Các nhóm tổng kết: Không khí có ở xung quanh chúng ta Khi hít vào, không khí đi vào trong cơ thể; khi thở ra, không khí đi ra khỏi cơ thể Chúng ta có thể đựng không khí vào trong cái túi, cái túi phồng lên, điều đó cho thấy có không khí bên trong Gió là do không khí chuyển động

- GV rút ra kết luận: “Không khí có ở xung quanh mọi vật, kể cả bên trong những vật rỗng”

Yêu cầu HS làm việc cá nhân thực hiện phiếu học tập số 4

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 4

Câu 1 Tìm ví dụ chứng tỏ không khí có ở xung quanh ta và không khí có trong

từng chỗ rỗng của mọi vật

Câu 2 HS quan sát các quả bóng, cái bơm tiêm, cái bơm xe đạp và cho các em trả

lời các câu hỏi:

+ Trong các quả bóng có gì?

+ Trong cái bơm tiêm có gì? Điều đó chứng tỏ không khí có ở đâu?

+ Khi bơm xe em thấy có hiện tượng gì xảy ra đối với ruột xe? Điều đó chứng tỏ điều gì?

HOẠT ĐỘNG 2 NHẬN BIẾT CÁC ĐẶC TÍNH CỦA KHÔNG KHÍ: KHÔNG KHÍ CÓ KHỐI LƯỢNG VÀ GÂY RA ÁP SUẤT

Thí nghiệm 1: Không khí có khối lượng

- GV giới thiệu: Không khí là vật chất, vì vậy nó có khối lượng

- HS làm việc cá nhân, sau đó làm việc nhóm để đưa ra các phương án chứng tỏ không khí có khối lượng

- Gợi ý phương án thí nghiệm: Cân bóng đã bơm căng, sau đó xì bớt hơi (không khí) trong bóng Quan sát kim của cân hoặc so sánh chỉ số trước và sau khi bỏ bớt không khí

Thí nghiệm 2: Không khí có gây ra áp suất

- GV thông báo: Vì không khí cũng có khối lượng nên Trái Đất và mọi vật trên Trái Đất đều chịu áp suất của lớp không khí bao quanh Trái Đất Áp suất này được gọi

là áp suất khí quyển

Hình 2.2 Thí nghiệm cân không khí

- Để chứng tỏ không khí gây ra áp suất, ta có thể thực hiện:

Phương án 1

- Vật liệu: cốc, chậu nước, bìa cứng

- Tiến hành: Đổ đầy nước vào một chiếc cốc thủy tinh Đặt lên miệng cốc một

tấm bìa cứng Dùng tay giữ tấm bìa rồi úp nước cốc nước lại Bỏ tay khỏi tấm bìa, tấm bìa không bị rơi ra

HS làm việc cá nhân để thực hiện phiếu học tập sô 5

Phương án 2 Thổi bong bóng

- Vật liệu: một vài cái bong bóng

- Tiến hành: thổi một vài cái bong bóng

- GV yêu cầu HS thổi bong bóng, sau đó cho biết, khi chúng ta

thổi, bong bóng căng phồng, sở dĩ như vậy là do không khí gây áp suất

lên mặt trong bong bóng làm bong bóng căng phồng Bởi vì lẽ đó, khi

chúng ta tiếp tục thổi thì đến một lúc nào đó, bong bóng sẽ tự nổ

- Rút ra kết luận: Không khí gây ra áp suất

HS làm việc theo nhóm để giải quyết phiếu học tập số 6

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 6

Cắm một ống thủy tinh ngập trong nước, rồi lấy ngón tay bịt kín đầu phía trên và

kéo ống ra khỏi nước

Câu 1 Nước có chảy ra khỏi ống hay không? Tại sao?

Câu 2 Nếu bỏ ngón tay bịt đầu trên của ống ra thì xảy ra hiện

tượng gì? Giải thích tại sao?

- GV gợi ý trả lời:

Câu 1 Nước không chảy ra khỏi ống vì áp lực của không khí tác dụng vào

nước từ dưới lên lớn hơn trọng lượng của cột nước (áp lực của không khí bằng trọng lượng của cột nước cao 10,37 m)

Câu 2 Nếu bỏ ngón tay bịt đầu trên của ống ra thì nước sẽ chảy ra khỏi ống vì

khi bỏ ngón tay bịt đầu trên của ống thì khí trong ống thông với khí quyển, áp suất khí trong ống cộng với áp suất cột nước trong ống lớn hơn áp suất khí quyển, bởi vậy làm nước chảy từ trong ống ra

HS làm việc cá nhân thực hiện phiếu học tập số 7

- GV gợi ý trả lời: Vì khi rút hết không khí trong quả cầu ra thì áp suất trong quả cầu bằng 0, trong khi đó vỏ quả cầu chịu tác dụng của áp suất khí quyển từ mọi phía làm 2 bán cầu ép chặt với nhau

HS làm việc cá nhân thực hiện phiếu học tập số 8

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 8 Câu 1 Hút bớt không khí trong một vỏ hộp đựng sữa bằng giấy, ta thấy vỏ hộp bị

bẹp theo nhiều phía Hãy giải thích tại sao?

Câu 2 Tương tự hãy giải thích các trường hợp sau:

- Bẻ một đầu ống thuốc tiêm, thuốc

không chảy ra được, bẻ 2 đầu, thuốc chảy

ra dễ dàng

- Nêu tác dụng của lỗ nhỏ trên ấm trà?

Câu 3 Đọc và khai thác văn bản

- Khí quyển là gì?

- Áp suất khí quyển là gì?

- Áp suất khí quyển tồn tại những đâu?

- GV gợi ý trả lời:

Câu 1 Khi hút bớt không khí trong vỏ hộp ra thì áp suất của không khí trong

hộp nhỏ hơn áp suất ở ngoài nên vỏ hộp chịu tác dụng của áp suất không khí từ ngoài vào làm vỏ hộp bị bẹp theo mọi phía

Câu 2 Tác dụng của lỗ nhỏ trên ấm trà: Để không khí từ bên ngoài vào bên

trong ấm trà Lúc này, khi rót nước trà thì nước trà sẽ chảy xuống nhanh hơn Nước trà chảy xuống nhanh hơn nhờ hai áp suất đó là áp suất của nước và áp suất khí quyển

- GV giới thiệu thêm: Áp suất khí quyển tác dụng lên mọi vật trên Trái Đất theo mọi phương Khi lên cao, áp suất khí quyển giảm Ở áp suất thấp, lượng oxi trong máu giảm, ảnh hưởng đến sự sống của con người và động vật Khi xuống các hầm sâu, áp suất khí quyển tăng gây ra các áp lực chèn ép lên các phế nang của phổi và màng nhĩ, ảnh hưởng đến sức khỏe con người

Từ đó ta có biện pháp để bảo vệ sức khỏe thì cần tránh thay đổi áp suất đột ngột, tại những nơi áp suất quá cao hoặc quá thấp cần mang theo bình oxi

nghiệm để chứng minh được trong

không khí có hơi nước, vi sinh vật

- Yêu cầu HS liệt kê các vật chất có trong không khí (Theo em, trong không khí xung quanh ta có thể chứa những vật chất gì?)

- Dự đoán câu trả lời của HS: các khí oxi, nitơ, cacbonic, hiđro, hơi nước, bụi bẩn…

HOẠT ĐỘNG 2 XÁC ĐỊNH TỈ LỆ PHẦN TRĂM CỦA KHÍ OXI TRONG KHÔNG KHÍ

Vấn đề đặt ra: Làm thế nào để xác định được sự có mặt của khí oxi trong không

khí và hơn nữa, đo được tỉ lệ phần trăm của khí oxi trong không khí?

Thí nghiệm 1: Xác định sự có mặt của oxi trong không khí

- Yêu cầu HS thiết kế thí nghiệm chứng mình sự có mặt của khí oxi trong không khí

- GV gợi ý thí nghiệm:

+ Lấy 2 cây nến giống nhau, đốt cháy cả 2 cây Dùng bình thủy tinh chụp lên 1 trong 2 cây, cây kia để bình thường

Yêu cầu HS quan sát hiện tượng xảy ra

+ Hiện tượng: Cây nến bên ngoài vẫn cháy trong khi cây nến bên trong bình thủy tinh cháy được một khoảng thời gian ngắn rồi tắt hẳn

- Yêu cầu HS giải thích hiện tượng, từ đó rút ra được kết luận có thể phát hiện khí oxi nhờ sự cháy hay trong không khí có oxi

Thí nghiệm 2: Xác định tỉ lệ phần trăm của khí oxi trong không khí

- Dụng cụ thí nghiệm:

Hình 2.3 Thí nghiệm xác định tỉ lệ phần trăm

của khí oxi trong không khí

+ Ống thủy tinh hình trị có chia vạch 6 phân bằng nhau;

+ Chậu thủy tinh cỡ bé;

+ Muôi sắt có gắn sẵn nút cao su;

thủy tinh vào trong chậu nước

+ Cho nước vôi trong từ từ

vào chậu và ống thủy tinh sao cho

rồi đưa nhanh photpho đỏ đang

cháy vào ống hình trụ và đậy kín

miệng ống bằng nút cao su

Yêu cầu HS hoạt động nhóm và trả lời vào phiếu học tập

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1

Hình 2.4 Oxy là một chất khí

có trong không khí

Hình 2.5 Cách tiến hành thí nghiệm 2

a Quan sát

- Trong khi P cháy, mực nước trong ống thủy tinh thay đổi như thế nào?

- Chất gì ở trong ống đã tác dụng với P để tạo ra khói trắng P2O5 (khói này tan dần trong nước)?

bao nhiêu? Chất khí đó không duy trì sự

cháy, sự sống, không làm đục nước vôi, đó

là khí nào? Khí đó chiếm tỉ lệ thế nào trong

không khí?

- Vậy khí nitơ chiếm tỉ lệ thể tích là bao

nhiêu trong không khí?

- Theo em, một ngọn nến sẽ cháy mạnh hơn trong không khí hay trong oxi nguyên chất, tại sao?

- GV gợi ý trả lời:

a Quan sát:

+ Trong khi P cháy, mực nước trong ống thủy tinh tăng dần

+ Khí oxi O2 trong không khí đã tác dụng với P để tạo ra khói trắng P2O5 (khói này tan dần trong nước)

b Nhận xét:

+ Sau khi P cháy, mực nước trong ống thủy tinh dâng đến vạch thứ 2 (khi nhiệt

độ trong ống bằng nhiệt độ bên ngoài), chứng tỏ thể tích khí còn lại trong ống không khí là 4 phần

+ 1/5 thể tích của không khí mất đi là thể tích của khí oxi O2 đã tác dụng với P + Tỉ lệ chất khí còn lại chiếm 4/5 thể tích không khí Đó là khí nitơ

+ Nitơ chiếm tỉ lệ 4/5 thể tích không khí

- Sau khi các nhóm báo cáo kết quả thảo luận của nhóm mình, GV nhận xét và

rút ra kết luận chung: “Không khí là một hỗn hợp khí trong đó khí oxi chiếm khoảng 1/5 thể tích, chính xác hơn là khí oxi chiếm 21% thể tích không khí, phần còn lại hầu hết là khí nitơ”

HOẠT ĐỘNG 3 NGOÀI KHÍ OXI VÀ NITƠ, KHÔNG KHÍ CÒN CHỨA NHỮNG CHẤT GÌ KHÁC?

Đặt vấn đề: Ngoài oxi và nitơ, trong không khí còn có hơi nước, khí cacbonic,

bụi,…

Thí nghiệm 1: Chứng minh

hơi nước có trong không khí

- Vật liệu: 2 cốc uống nước

bằng thủy tinh như nhau, nước có

pha màu, vài cục nước đá, 2 bát

con, 2 nhiệt kế

- Tiến hành: GV tiến hành

thí nghiệm, HS quan sát và tiến

hành giải thích vào phiếu học tập

+ Cả 2 cốc uống nước thủy

tinh và bát con ban đầu đều khô

+ Đổ nước màu vào 2/3 mỗi

- Yêu cầu HS nêu hiện tượng quan sát được và so sánh nhiệt độ của 2 cốc trên

- Gợi ý: Cốc thí nghiệm có nhiệt độ thấp hơn cốc đối chứng Hiện tượng ở cốc thí nghiệm: Lúc đầu ngoài thành cốc thủy tinh khô Sau đó những giọt nước đọng ngoài thành cốc và chảy theo thành cốc xuống bát Còn hiện tượng ở cốc đối chứng: Thành ngoài của cốc thủy tinh vẫn khô, vẫn không có nước chảy xuống thành bát

Yêu cầu HS làm việc cá nhân trả lời vào phiếu học tập số 2

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2 Câu 1 Tại sao ở cốc thứ nhất lại xuất hiện những giọt nước bên

ngoài thành cốc? Có phải cốc này bị “rò” khiến nước đá chảy ra

ngoài không, chúng có màu không? Giải thích hiện tượng và rút ra

kết luận?

Câu 2 Hãy tìm dẫn chứng nêu rõ trong không khí có chứa một ít hơi

nước

- GV gợi ý giải thích hiện tượng câu 1

+ Ở cốc thí nghiệm: do nhiệt độ của cốc chứa nước đá thấp hơn nhiệt độ môi trường ngoài nên hơi nước trong không khí bao quanh thành cốc ngưng tụ tạo thành những giọt nước li ti chứ không phải là hiện tượng cốc “rò” khiến nước đá chảy ra ngoài Bằng chứng là nước trong cốc thì có màu nhưng nước đọng ngoài cốc thì không màu

Hình 2.6 Thí nghiệm chứng minh hơi nước

có trong không khí

+ Ở cốc thứ hai: nhiệt độ bên trong và ngoài bằng nhau nên không xảy ra sự ngưng tụ hơi nước, không xuất hiện nước bám quanh thành cốc

- Từ đó, ta đưa đến kết luận: “Trong thành phần của không khí có hơi nước”

- GV gợi ý câu 2: hiện tượng sương mù trong tự nhiên cũng chứng tỏ không khí

có hơi nước

Thí nghiệm 2: Chứng minh trong không khí có bụi

- Vật liệu: băng dính, lam kính, đĩa đựng thức ăn, kính lúp

- Tiến hành:

+ Cắt ba đoạn băng dính có chiều dài bằng nhau Dính mỗi đoạn băng dính lên một lam kính với mặt băng dính ở phía trên

+ Đặt ba lam kính vào các đĩa con kí hiệu X, Y, Z

+ Đĩa X được đặt trong phòng học, đĩa Y đặt ngoài hành lang, đĩa Z đặt ngoài sân trường

+ Sau 20‟, thu các đĩa lại, dùng kính lúp để quan sát thay dõi sự thay đổi bề mặt băng dính

Yêu cầu HS thực hiện phiếu học tập số 3

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 3 Câu 1 Quan sát và nêu hiện tượng quan sát được từ thí

nghiệm trên

Câu 2 HS rút ra được kết luận gì?

Câu 3 HS so sánh mức độ bụi tại ba nơi trên (ba nơi đặt

các đĩa X, Y, Z)

- GV gợi ý hiện tượng quan sát được:

+ Ban đầu, không có bụi bám trên bề mặt băng dính

+ Sau 20‟, HS có thể quan sát thấy có bụi bám trên bề mặt băng dính

- Rút ra kết luận: “Không khí quanh ta có chứa bụi bẩn”

- GV có thể mở rộng thông tin: tác dụng của lông mũi ở cơ thể

người

Mũi là lỗ thông hơi quan trọng của cơ thể đảm nhiệm chức

năng hô hấp Khi hít thở, không khí đi qua lỗ mũi những bụi bặm chất

bẩn, vi khuẩn đều bị những hàng rào lông mũi ngăn chặn ở ngay bên

ngoài; như vậy có thể coi lông mũi như một bộ lọc chỉ cho vào trong

lỗ mũi không khí trong lành

Thông tin: Trong không khí có khí cacbonic và các khí hiếm

Yêu cầu HS làm việc cá nhân thực hiện phiếu học tập số 4

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 4