Yếu tố kỳ ảo trong tập Người ăn gió và quả chuông bay đi của Nhật Chiêu.

Chính vì thế nghiên cứu Yếu tố kỳ ảo trong tập Người ăn gió và quả chuông bay đi của Nhật Chiêu sẽ giúp chúng tôi hiểu sâu sắc hơn về thế giới nghệ thuật của nhà văn cũng như có những n

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN -

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH CỬ NHÂN VĂN HỌC

Đề tài:

YẾU TỐ KỲ ẢO TRONG TẬP NGƯỜI ĂN GIÓ VÀ QUẢ

CHUÔNG BAY ĐI CỦA NHẬT CHIÊU

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sau năm 1975, đặc biệt là sau 1986, đời sống văn học Việt Nam có nhiều thay đổi Sự chuyển tiếp từ thời chiến sang thời bình với những quy luật bình thường của nó, ảnh hưởng của công cuộc đổi mới tư duy mà Đảng khởi xướng, những vấn đề bức thiết cộm lên trong lịch sử dân tộc thời hậu chiến và một độ lùi thời gian tương đối thích hợp là những nguyên nhân cơ bản dẫn đến những thay đổi quan trọng của văn học Cùng với sự nghiệp đổi mới của Đảng, các phương diện của đời sống văn học như tác giả, tác phẩm, các hoạt động sáng tác, lí luận, phê bình đều có sự chuyển biến tích cực Trong bức tranh chung ấy, chúng ta rất dễ nhận ra sự khởi sắc của văn xuôi

Việc xuất hiện trở lại của yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn Việt Nam hiện đại đã cho thấy sự đổi mới thực sự của văn học trên nhiều bình diện Ngoài khả năng mở rộng đề tài phản ánh của văn học, yếu tố kỳ ảo cũng cho thấy sự bứt phá của các nhà văn ra khỏi lối viết được xem là “khuôn vàng thước ngọc” một thời Yếu tố kỳ ảo được các nhà văn đương đại sử dụng nhiều và

có thể xem đó như là một phương thức để nhà văn chuyển tải những quan niệm của mình về cuộc sống thực tại, cảm hứng nhận thức về giá trị, ý nghĩa của sự sống con người

Bên cạnh những gương mặt quen thuộc như Nguyễn Huy Thiệp, Võ Thị Hảo, Hòa Vang, Tô Hải Vân, Tạ Duy Anh… Nhật Chiêu giống như một ngôi sao lạ xuất hiện giữa làng văn Việt Nam Không chỉ thành công với phê bình văn học, dịch thuật, Nhật Chiêu còn tạo được ấn tượng đặc biệt trong văn học Việt Nam hiện đại bằng hàng loạt truyện ngắn mang đậm dấu ấn văn hóa Nhật Bản Truyện ngắn Nhật Chiêu thường mang dáng dấp của những bài thơ

Haikư thu nhỏ, ngắn gọn, tinh túy và đầy suy tưởng Cái làm nên đặc sắc cho tập truyện ngắn này là sự xuất hiện của các yếu tố kỳ ảo, cách sử dụng mô típ

kỳ ảo, đề tài kỳ ảo, cốt truyện kỳ ảo, nhân vật và ngôn ngữ kỳ ảo Qua đó, Nhật Chiêu đã khẳng định tài năng của mình trong việc sử dụng yếu tố kỳ ảo như một phương thức nghệ thuật hiệu quả để xây dựng thành công tập truyện ngắn

Người ăn gió và quả chuông bay đi của Nhật Chiêu là tập truyện ngắn

đậm sắc màu kỳ ảo Tập truyện thu hút người đọc không chỉ bởi lối viết lạ mà bởi không khí kỳ ảo được tạo dựng ra từ đầu đến cuối truyện Chính vì thế

nghiên cứu Yếu tố kỳ ảo trong tập Người ăn gió và quả chuông bay đi của Nhật Chiêu sẽ giúp chúng tôi hiểu sâu sắc hơn về thế giới nghệ thuật của nhà

văn cũng như có những nhìn nhận, đánh giá xác đáng hơn về những đóng góp, giá trị văn chương của Nhật Chiêu cũng như vị trí của ngòi bút luôn chịu khó tìm tòi và sáng tạo này trong nền văn xuôi Việt Nam đương đại

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Trong lời bạt của cuốn sách Người ăn gió và quả chuông bay đi, Mai

Sơn đã có cách nhìn nhận khá mới mẻ về truyện ngắn này Với Mai Sơn, truyện ngắn của Nhật Chiêu “là một hợp thể của văn xuôi, thơ, triết học, kinh nghiệm huyền học, thần bí, lãng mạn, siêu thực… Và niềm vui thú đọc truyện ông là niềm vui thú chứng kiến sự sinh thành của một cái gì mới mẻ táo bạo,

sự thể hiện tự do sáng tạo, tinh thần vô úy và tự tín Đó còn là niềm vui thấy nghệ thuật đang ở trên đường với người nghệ sĩ một mình đi không ngoái lại, chỉ có gió để ăn, chỉ có chữ để hy vọng” [2,tr.216] Bên cạnh đó Mai Sơn cũng đánh giá cao tài năng sử dụng ngôn ngữ của Nhật Chiêu khi khẳng định rằng “Bằng và chỉ bằng ngôn ngữ, Nhật Chiêu tha hồ đùa chơi xây dựng những cái khả hữu, những thể nghiệm của đời sống tinh thần Nhật Chiêu

đặt nền móng kỳ ảo ngay từ những câu đầu tiên của truyện và cứ thế đi đến cuối truyện, không phút lơ là Trọn vẹn Thuần túy” [2,tr.214]

Tại Bàn tròn Văn chương lần thứ 6, tổ chức tại Hội Nhà văn TP.Hồ

Chí Minh ngày 7-4-2007, Tôn Nữ Thu Thủy cho rằng: “Tập truyện rất ấn tượng, cho thấy nội lực thực sự của tác giả Hiện thực huyền ảo đan xen với

mơ mộng, vừa nhẹ tênh như cõi mộng, vừa nặng trĩu ưu tư, vừa phóng khoáng lại vừa chăm chút [22]”

Trong bài viết Người ăn gió và quả chuông bay đi - Tập truyện ngắn,

Anh Vân đã có một cách nhìn toàn diện về tập truyện ngắn này: “Huyền ảo, trữ tình và hết sức sâu sắc, tập truyện ngắn đầu tay của Phan Nhật Chiêu mang lại giọng văn độc đáo nổi bật, hoàn toàn mới lạ so với truyện ngắn Việt Nam từ trước đến nay” [32]

Đánh giá tổng quan về tập truyện ngắn Người ăn gió và quả chuông bay đi, Lâm Văn Nhân Tiến trong bài viết Bước ra khỏi động đã nhận xét:

“Đọc kỹ mỗi truyện ngắn, ta thấy tác giả rất tinh tế trong việc sắp xếp cấu trúc câu chuyện, cấu trúc từ, kỹ thuật chơi chữ và kỹ thuật trình bày Mặc dù hầu hết các truyện ngắn trong tập truyện có vẻ như không có cốt truyện, không có tứ… Mỗi truyện ngắn hầu như đều có sex, đều có tự tử, đều có Maya, đều có

vú, đều có bóng dáng của cái chết Các yếu tố ấy đã được tác giả đẩy đến mức

kỳ ảo… Mỗi truyện ngắn của Nhật Chiêu đều mang bút pháp thực tại biến khởi Chính nó làm mới lại những cái cũ rích” [30]

Ngân Hoa trong bài viết Viết tên trên nước đã nhìn nhận khái quát về

các truyện ngắn của Nhật Chiêu: “Thế giới của Nhật Chiêu luôn luôn tạo nên bằng những yếu tố huyền ảo, hư hư thực thực như thể đó là những cánh cửa

kỳ lạ dẫn ta đi vào chiêm nghiệm cái bí ẩn của đời sống, của tình yêu và cái chết” [12]

Qua Người ăn gió và quả chuông bay đi, Việt Dũng đã nhìn nhận trong

truyện ngắn của Nhật Chiêu: “Cái thực và cái mơ, cái hiện hữu và vô hình cứ như hoà trộn Có thể nó là cuộc đối thoại của chính linh hồn và thể xác trong một giấc chiêm bao, nhưng cũng có thể đó là một ước mơ thanh bình, hạnh phúc của một con người bình thường đang bước chân trần trên những cánh đồng cỏ vào một buổi sớm mai” [8]

Bằng việc khảo sát khái niệm - bản chất của yếu tố kỳ ảo cũng như sự biến thiên về giá trị trong quá trình hành chức của yếu tố này, Nguyễn Thành Trung đã so sánh cái kỳ ảo trong tác phẩm của Borges (Mỹ Latinh) với tác phẩm Nhật Chiêu nhằm có cái nhìn khách quan và chính xác về tác phẩm của hai nhà văn Nguyễn Thành Trung khẳng định : “Yếu tố kỳ ảo và truyện ngắn Nhật Chiêu gặp nhau từ nhiều ngã của văn chương Đông Tây kim cổ… truyện

kỳ ảo của Nhật Chiêu nói chung và yếu tố kỳ ảo của ông nói riêng mang đậm tính Phật học Mô hình của Nhật Chiêu là tay vịn hành lang đi vào mê cung của tiền nhân Bản chất cũng là mê cung nhưng tay vịn giúp hành giả lần theo trên hành trình vào trung tâm mê cung, chiếm lấy cái bí mật vô biên và sức mạnh tuyệt đối của tâm linh, đó là thứ ánh sáng mà Nhật Chiêu gọi là công án” [29]

Kinh Khuê coi Nhật Chiêu như một hiện tượng bừng sáng trong trú xứ văn chương: “Nhật Chiêu chọn văn chương, hay nói đúng hơn là văn chương chọn ông và ban phát cho ông cây đũa thần kỳ lạ với những quyền năng biến

ảo đầy chất thơ của ngôn từ và chiều sâu thăm thẳm của những triết lý nhân sinh mà suốt cuộc đời ông đã chiêm nghiệm và đã trải” [15]

Võ Tấn Cường trong bài viết Nhà văn Nhật Chiêu và thế giới của sự huyền nhiệm lại chú ý đến khả năng cách tân nghệ thuật của Nhật Chiêu, cho

rằng: “Cái nhìn của nhà văn trong các truyện ngắn của Nhật Chiêu hướng về ranh giới mong manh giữa thật và ảo, cái phi lý và cái có lý Văn xuôi của

ông thấm đẫm chất thơ do nhà văn hướng cái nhìn ảo hóa về cái hồn lung linh của sự vật Truyện ngắn của Nhật Chiêu là sự phức hợp giữa văn xuôi và thơ, giữa tự sự và trữ tình Những câu thơ, bài thơ xen kẽ giữa những đoạn văn không chỉ mở rộng không gian nghệ thuật mà còn tạo nên sự đa thanh, phức điệu của các yếu tố nghệ thuật trong truyện ngắn của ông Cái nhìn của Nhật Chiêu hướng về cõi huyền nhiệm của hồn người của giấc mơ thăm thẳm nên truyện ngắn của ông thấm đẫm chất thơ, lung linh và huyền ảo” [7]

So sánh hai tác phẩm Người ăn gió và Mưa mặt nạ của Nhật Chiêu,

Mai Thị Ngân Hoa đã đưa ra nhận xét về phong cách mới lạ trong hai truyện ngắn này của Nhật Chiêu, đặc biệt là về việc “Chơi cùng giấc mơ” trong

Người ăn gió: “Giấc mơ trong Người ăn gió là những giấc mơ thiên về cái

đẹp qua bốn chặng đường “bắt mộng, hành trình, trò chơi, huyền ảo Với bốn chặng đường đó ít nhiều mang tính mở đầu sự khai tâm trước cuộc sống Cuộc phiêu lưu mới bắt đầu, tìm kiếm và khám phá cái đẹp” [13] Bên cạnh

đó tác giả còn khẳng định thế giới truyện ngắn của Nhật Chiêu là “một thế giới của thực pha ảo, của cuộc đời đang lẫn vào mộng mị, của thiên nhiên mang màu sắc siêu nhiên…” [13]

Khi đánh giá Một ngã rẽ thú vị của truyện ngắn đương đại Việt Nam,

Trần Viết Thiện đã phát hiện: “Truyện ngắn Nhật Chiêu có sự tổng hợp của những con đường tương tác trên, đặc biệt có sự ảnh hưởng khá đậm nét của yếu tố kì ảo phương Tây Thế nhưng, nói về văn xuôi: không phải nhà văn Việt Nam nào cũng là Nhật Chiêu” [28]

Hồ Anh Thái trong bài viết về Người ăn gió và quả chuông bay đi của

Nhật Chiêu nhận xét: “Những truyện ngắn như thế này của Nhật Chiêu là một trong những phát hiện thú vị của văn xuôi gần đây” [2]

Với Trần Viết Thiện quan niệm “nghệ thuật là ảo thực tương duyên”

có giá trị như một tuyên ngôn sáng tác của Nhật Chiêu khiến truyện ngắn của ông trở thành: “nơi tập hợp của nhiều sáng tạo biểu tượng kì ảo” [31]

Tóm lại, đã có những nhận xét, bàn luận về yếu tố kỳ ảo trong truyện

ngắn của Nhật Chiêu nói chung và tập truyện ngắn Người ăn gió và quả chuông bay đi nói riêng Nhìn chung các ý kiến đều thống nhất khẳng định

hiệu quả nghệ thuật của yếu tố kỳ ảo, nhưng đa phần các ý kiến chỉ dừng lại ở chỗ nêu ấn tượng, cảm nhận chung hoặc dự đoán, phát hiện chứ chưa đặt vấn

đề nghiên cứu cụ thể, tỉ mỉ Việc nghiên cứu Yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn Người ăn gió và quả chuông bay đi của Nhật Chiêu vì thế là một việc làm cần

thiết Bởi, nếu như làm tốt, nó không chỉ giúp tìm ra những giá trị riêng đặc sắc về nội dung và thế giới nghệ thuật truyện ngắn của Nhật Chiêu mà còn giúp nhìn nhận, đánh giá xác đáng hơn về quá trình vận động của văn xuôi Việt Nam đương đại

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Những biểu hiện đa dạng và hiệu quả thẩm mỹ của yếu tố kỳ ảo trong

tập truyện ngắn Người ăn gió và quả chuông bay đi của Nhật Chiêu

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Tập truyện ngắn Người ăn gió và quả chuông bay đi của Nhật Chiêu

xuất bản năm 2007 do nhà xuất bản Hội nhà văn và công ty văn hóa Đông A

ấn hành

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện khóa luận này chúng tôi đã sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu sau đây:

Thống kê tần suất xuất hiện các yếu tố nghệ thuật làm nên chất kỳ ảo

trong tập truyện ngắn Người ăn gió và quả chuông bay đi của Nhật Chiêu

Xem xét sự giống, khác nhau trong quá trình nghiên cứu để khẳng định

giá trị mới mẻ, độc đáo trong sáng tác yếu tố kỳ ảo trong tập Người ăn gió và quả chuông bay đi của Nhật Chiêu với tác phẩm của một số nhà văn khác

Ngoài ra, để phục vụ việc nghiên cứu, chúng tôi còn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu hỗ trợ khác

5 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung khóa luận

Chương 3: Đặc sắc nghệ thuật xây dựng yếu tố kỳ ảo trong tập Người

ăn gió và quả chuông bay đi của Nhật Chiêu

Chương 1 NHẬT CHIÊU - MỘT HIỆN TƯỢNG VĂN CHƯƠNG ĐỘC ĐÁO

CỦA VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Văn chương Nhật Chiêu trong dòng chảy văn xuôi Việt Nam đương đại

1.1.1 Một số điểm nổi bật của văn xuôi Việt Nam đương đại

Có thể nói, văn học Việt Nam đương đại là dòng chảy tiếp nối nguồn mạch văn học quá khứ trên nền hiện thực mới của dân tộc với những đặc điểm khác với giai đoạn trước đó Từ sau 1975, đặc biệt sau 1986, đất nước bước vào giai đoạn lịch sử mới với yêu cầu đổi mới toàn diện đời sống xã hội

và văn chương nghệ thuật Công cuộc đổi mới, yêu cầu văn học cũng phải đổi mới phù hợp với nguyện vọng của nhà văn và bạn đọc cũng như quy luật phát triển khách quan của nền văn học Từ sau năm 1975 đến 1986 văn học bắt đầu mang tính chất phi sử thi Từ 1986 đến nay, văn học tự cởi trói và đổi mới mạnh mẽ

Từ sau 1975, nhất là từ giữa những năm 1980 trở đi, dân chủ hóa là xu thế của xã hội, cũng là xu hướng vận động bao trùm của nền văn học Dân chủ hóa đã thấm sâu và được thể hiện ở nhiều cấp độ từ quan niệm về vai trò,

vị trí, chức năng của văn học đến quan niệm về nhà văn và hiện thực Xu hướng dân chủ hóa của văn học đã thâm nhập và được biểu hiện ra trên nhiều bình diện của sáng tác, từ hệ đề tài, các kiểu kết cấu, môtip chủ đề, cốt truyện, nhân vật cho đến giọng điệu, ngôn ngữ và nghệ thuật trần thuật Nó dẫn đến

sự nở rộ của các phong cách, bút pháp, bộc lộ cá tính sáng tạo của nhà văn trong việc ra sức tìm kiếm, thử nghiệm nhiều hình thức và thủ pháp thể hiện mới kể cả tiếp thu và vận dụng những yếu tố của các trường phái nghệ thuật hiện đại phương Tây

Từ sau 1975, con người phải đối mặt với nhiều biến động, đổi thay của

xã hội Sự thức tỉnh trở lại ý thức cá nhân đã mở ra cho văn học nhiều đề tài

và chủ đề mới, làm đổi thay quan niệm về con người Con người vừa là điểm xuất phát, là đối tượng khám phá chủ yếu, vừa là cái đích cuối cùng của văn học, đồng thời cũng là điểm quy chiếu, là thước đo giá trị của mọi vấn đề xã hội, mọi sự kiện và biến cố lịch sử Con người được văn học khám phá, soi chiếu ở nhiều bình diện và nhiều tầng bậc cả ý thức và vô thức, cả tư tưởng, tình cảm và đời sống tự nhiên, cả con người cụ thể, cá biệt và con người trong tính nhân loại phổ quát Văn học trở nên đa dạng về đề tài, phong phú về thể loại, nhiều tìm tòi về thủ pháp nghệ thuật, đa dạng về phong cách và khuynh hướng thẩm mỹ

Trong văn học xuất hiện sự xâm nhập, giao thoa của các thể loại, quan niệm về hiện thực được mở rộng đi liền với sự đổi mới quan niệm nghệ thuật

về con người; đổi mới nghệ thuật trần thuật và ngôn ngữ, giọng điệu

Trước tiên đó là sự mở rộng quan niệm về hiện thực đi liền với đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người Quan niệm về hiện thực được phản ánh trong văn học 1945 - 1975 gắn bó chặt chẽ với cuộc kháng chiến trường kì của dân tộc, âm vang hào khí thời đại Sau 1975, các nhà văn không chỉ dừng lại ở phản ánh mà còn nghiền ngẫm hiện thực Trước đây, hoàn cảnh chiến tranh không cho phép họ khám phá tận cùng sự phức tạp, bề bộn, ngổn ngang của đời sống Giờ đây, do yêu cầu của thời đại, do nhu cầu tự thân của hoạt động sáng tạo, hiện thực đời sống đi vào văn chương vẹn nguyên sự đa chiều của nó, được soi sáng, cày xới cả những phần khuất lấp, mờ tối Những phát triển về tư duy nghệ thuật, đề tài, bút pháp, giọng điệu… của văn xuôi từ 1975

đến nay suy cho cùng đều bắt nguồn từ sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về

con người Chỉ có sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người mới tạo ra

sự đổi mới toàn diện của văn xuôi Văn học chiến tranh đã tạo dựng thành công kiểu con người sử thi, biểu trưng cho cộng đồng

Văn học sau 1975 hướng đến khám phá và tạo dựng con người thế sự - đời tư, con người cá nhân với những phức tạp và bí ẩn của nó Con người được nhìn ngắm từ nhiều toạ độ của những số phận riêng tư trong mối quan

hệ nhiều chiều của đời sống xã hội Chính vì vậy mà văn xuôi từ sau 1975 có

sự xuất hiện mạnh mẽ của những hình tượng nhân vật đa diện, sinh động nên nhiều chiều, đa nhân cách

Văn xuôi Việt Nam sau 1975 có nhiều biến đổi về nghệ thuật trần thuật, ngôn ngữ và giọng điệu Đổi mới nghệ thuật trần thuật từ điểm nhìn đến người kể chuyện đa dạng hoá điểm nhìn trần thuật đã khiến văn xuôi có điều kiện để xây dựng các hệ thống giá trị khác nhau về con người trong tác phẩm Giọng điệu trần thuật chuyển từ đơn giọng sang đa giọng Nhu cầu khẳng định cá tính, nhận thức và khám phá tận cùng các đối tượng nghệ thuật đã làm nảy sinh các giọng điệu: hoài nghi, chất vấn, chiêm nghiệm, triết lí, giễu nhại Những chất liệu ngôn ngữ đời thường thô nhám, giàu màu sắc khẩu ngữ ùa vào văn học làm nên một thứ ngôn ngữ văn học mới mẻ, nhiều khả năng tái hiện và biểu hiện

Một trong những đặc điểm của văn xuôi đương đại là sự xâm nhập lẫn nhau, sự giao thoa của các thể loại Văn xuôi thế sự, đời tư đã đáp ứng được nhu cầu phân tích, lý giải suy tư về con người, xã hội của một thời đầy biến động Đấy là một bước phát triển quan trọng của văn xuôi phù hợp với yêu cầu của hiện thực, của đối tượng phản ánh

Tiểu thuyết là một thể loại lớn của phương thức tự sự, một trong những

thể loại chủ chốt của văn xuôi hiện đại Việt Nam Bên cạnh giá trị hiện thực lớn lao mà tiểu thuyết phản chiếu, một trong những thành tựu nổi bật của tiểu thuyết thời kỳ đổi mới là đã khắc họa thành công những số phận cá nhân

Cũng vẫn là người lính, người mẹ, người vợ, nghệ sĩ, trí thức, nông dân nhưng giờ đây họ được soi rọi từ nhiều góc độ khác nhau, được đặt vào trong nhiều vòng quay của cuộc đời, kể cả những vòng xoáy nghiệt ngã nhất Bên

cạnh tiểu thuyết, truyện vừa và truyện ngắn sau thời kỳ đổi mới phát triển

mạnh mẽ, có thể gọi là rực rỡ Không phải ngẫu nhiên mà người ta gọi đây là thời kỳ "lên ngôi" của truyện ngắn Điều này hoàn toàn có thể cắt nghĩa được bởi trong nhịp độ của đời sống công nghiệp hiện đại, dưới sức ép từ phía các phương tiện nghe nhìn, truyện ngắn đã phát huy được ưu thế của mình một cách hiệu quả Truyện ngắn có khả năng khai thác sâu những bước ngoặt của

số phận Cùng nằm trong hệ tư duy của phương thức tự sự, song nếu ví tiểu thuyết như một cây đại thụ với đầy đủ gốc, thân, cành, lá xum xuê thì truyện ngắn chỉ là một lát cắt ngang của thân cây đó Điều quan trọng là trên mặt cắt

ấy phải nổi rõ những đường vân hiện thực Trong văn học Việt Nam, ký là

một thể loại nhạy bén, linh hoạt, luôn bám sát dòng chảy hiện thực vốn có nhiều biến động của đất nước suốt mấy chục năm chiến tranh Sang giai đoạn đổi mới, ký vẫn là thể loại nhạy cảm nhất trước những vấn đề thời sự xã hội Thể ký cảm hóa lòng người, mang đến nhận thức và niềm tin cho độc giả từ những người thật việc thật Với tư tưởng dân chủ mạnh mẽ, ký đã trở thành thể loại tiên phong nhất của dòng văn học thời kỳ đổi mới, ký đã góp phần đắc lực vào việc phản ánh trung thực những vấn đề bức xúc, nóng hổi nhất

của đời sống hàng ngày Phóng sự vốn được xem như một thể loại trung gian

giữa văn học và báo chí Những năm đầu thời kỳ đổi mới, báo chí là một phương tiện thông tin có khả năng chuyển tải nhanh nhất những vấn đề nóng hổi của thời sự xã hội Với tính nhạy bén, khách quan, ngay từ những bước đột phá đầu tiên, phóng sự đã gây được tiếng vang lớn

Tóm lại, văn học Việt Nam giai đoạn từ 1975 đến nay góp phần vẽ nên bức tranh văn học sống động và phong phú, đã thực sự phản ánh rõ nét tâm

tư, tình cảm, nguyện vọng của người dân thời kỳ đổi mới, đồng thời lên án những thói xấu, những tiêu cực trong xã hội hiện tại để tạo nên một dòng văn học trung thực và giàu ý nghĩa Văn học giai đoạn này đánh dấu sự thành công của thơ và văn xuôi Cụ thể: mở rộng quan niệm về hiện thực đi liền với đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người; Đổi mới nghệ thuật trần thuật và ngôn ngữ, giọng điệu; Sự xâm nhập lẫn nhau, giao thoa của các thể loại Ngoài ra, cũng cần quan tâm chú ý đến sự đổi mới tư duy nghệ thuật, đổi mới

hệ đề tài, đội ngũ các nhà văn cũng như sự phát triển của các thể văn xuôi

1.1.2 Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Nhật Chiêu

Ngô Thị Kim Cúc đã nhận xét: “Toàn tâm toàn ý với văn học ở mức hiếm có trong cuộc sống hiện nay, anh là người thầy đồng thời là người bạn lớn của nhiều thế hệ sinh viên, trung thành với chọn lựa của mình: văn học, và chỉ văn học” [6]

Nhà văn Nhật Chiêu sinh ngày 04/03/1951 trong một gia đình sống lâu đời tại Sài Gòn Ngay từ nhỏ, Nhật Chiêu đã đam mê văn chương Theo học tại khoa Văn, trường Đại học Sư phạm Sài Gòn, Nhật Chiêu có nhiều cơ hội tiếp xúc với nền văn học thế giới Các tác phẩm của Kafka, Kawabata… thực

sự lôi cuốn ông

Trong quá trình giảng dạy, tại trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn thành phố Hồ Chí Minh Ông đam mê nghiên cứu văn học Ấn Độ, văn học Nhật Bản, văn học Trung Cận Đông, văn học Hàn Quốc… Đặc biệt Nhật Chiêu đã thực sự say mê với công việc nghiên cứu thơ Haiku của Nhật Bản

Basho và thơ haiku, Ba ngàn thế giới thơm… là các công trình nghiên cứu có

nhiều đóng góp của ông về văn chương Nhật Bản Bên cạnh đó, Nhật Chiêu còn dịch và giới thiệu với công chúng nhiều tác phẩm văn học, nhất là văn

học Nhật Bản Những đầu sách của Nhật Chiêu xác nhận điều đó: Tagore, người tình của cuộc đời (biên khảo, NXB Hội Nhà văn, 1991), Bashô và thơ

haiku (biên khảo, NXB Văn học, 1994), Nhật Bản trong chiếc gương soi (biên khảo, NXB Giáo dục, 1995), Tuyển tập truyện ngắn Nhật Bản (dịch, NXB Trẻ, 1996), Câu chuyện văn chương phương Đông (biên khảo, NXB Giáo dục, 1997), Thơ ca Nhật Bản (biên khảo, NXB Giáo dục, 1998), Tình trong bóng tối (dịch, NXB Văn nghệ, 1989), Con lừa vàng (dịch, NXB Phụ

nữ, 2004)

Nhật Chiêu bắt đầu công việc sáng tác khi đã ở tuổi gần lục tuần và

được đánh giá cao ở các sáng tác truyện ngắn như Người ăn gió và quả chuông bay đi – NXB Văn học (2007), Đi dưới mưa hồng (những mẩu chuyện nhỏ của thầy và học trò) – NXB Văn nghệ (2007), Mưa mặt lạ - NXB Văn nghệ TP HCM (2008), Viết tên trên nước – NXB Thanh niên (2010) và Lời tiên tri của giọt sương – NXB Hội Nhà văn 2011

Là một nhà nghiên cứu văn hóa - văn học, một dịch giả, một nhà văn Nhật Chiêu luôn ủng hộ và tìm tòi cái mới, “luôn cố gắng chiếu rọi ánh sáng mới vào những giá trị tưởng đã cũ hoặc đã an bài” [ 2,tr.211] Các sáng tác của ông thể hiện một năng lượng sáng tạo văn học mạnh mẽ Nó vượt qua những cách cảm nhận thông thường, khiến ông có thể “vào sâu trong cốt tủy

bí ẩn của văn chương, nơi mà ngôn từ được tắm nhuộm trong các chiều kích tâm linh rộng lớn, dẫn tác giả của nó đi xa hơn vào thế giới ngôn linh” [26]

1.2 Nhật Chiêu - Gương mặt lạ của văn xuôi Việt Nam đương đại

1.2.1 Quan niệm nghệ thuật của Nhật Chiêu

Nhật Chiêu là nhà nghiên cứu chuyên viết biên khảo về văn hóa Nhật Bản và văn hóa phương Đông Ở lĩnh vực nghiên cứu văn học và dịch thuật thì Nhật Chiêu là người có thâm niên nhưng ở công việc sáng tác truyện ngắn thì ông lại là người mới dấn thân khoảng vài năm Chất trẻ của Nhật Chiêu chính là ở sự tìm kiếm và tạo dựng thế giới truyện ngắn với cái nhìn mới mẻ

về hiện thực cuộc sống và hiện thực tâm linh của con người

Ba tập truyện ngắn: Người ăn gió và quả chuông bay đi, Mưa mặt nạ

và Viết tên trên nước của Nhật Chiêu đã hé lộ một phong cách truyện ngắn

mang đậm dấu ấn truyện ngắn hậu hiện đại Ở đó, Nhật Chiêu bộc lộ cái nhìn vượt qua ranh giới của thực tại để khai phá một thực tại mới đầy rẫy yếu tố kỳ

ảo Có thể nói, Nhật Chiêu là người viết cổ tích hiện đại theo cảm quan của

chủ nghĩa hậu hiện đại Sau những tập truyện ngắn Người ăn gió và quả chuông bay đi (2007), Mưa mặt nạ (2008), Viết tên trên nước (2010), nhà văn tiếp tục cho ra mắt tập truyện tuyệt ngắn Lời tiên tri của giọt sương đầy ấn

tượng vào năm 2011

Truyện ngắn của Nhật Chiêu giống như bản hòa tấu của những âm thanh huyền nhiệm của đất trời, thiên nhiên và vũ trụ Cách nhìn và tư tưởng của nhà văn thường hướng về sự biến ảo của sự vật, thế giới với sự đa thanh

về giọng điệu Thế giới truyện ngắn của Nhật Chiêu chính là sự hòa quyện, tương giao giữa yếu tố ảo và thực, giữa cái trần tục và sự huyền nhiệm của đất trời, giữa cái phi lý và cái có lý của cuộc đời Nó thấm đẫm chất thơ do nhà văn thường hướng cái nhìn ảo hóa vào cái hồn lung linh của sự vật Truyện ngắn của Nhật Chiêu cũng là sự phức hợp giữa văn xuôi và thơ, giữa tự sự và trữ tình Ở đó, những câu thơ, bài thơ xen kẽ giữa những đoạn văn không chỉ

mở rộng không gian nghệ thuật mà còn tạo nên sự đa thanh, phức điệu của các yếu tố nghệ thuật

Theo Nhật Chiêu: “ Sống là mộng, là đi, là chơi… Tôi quan niệm cuộc đời cũng giống như nghệ thuật, không có gì là tồn tại riêng biệt Văn chương cũng giống như đời sống, luôn luôn là một thể bao dung, một cái biển mênh mông trong đó có đủ loại sống trào, và cũng không con sóng nào là riêng biệt… Nói cách khác, nghệ thuật cũng như đời sống là tương duyên Điều này

có nghĩa là: nghệ thuật không thể chỉ là thực, cũng không thể chỉ là ảo Nghệ thuật là ảo thực tương duyên” [3,tr.172] Chính vì thế, cái nhìn của Nhật

Chiêu luôn hướng về cõi huyền nhiệm của hồn người thấm đẫm chất thơ, lung linh và huyền ảo

Nhật Chiêu ý thức sâu sắc về sự cần thiết của một biên độ mới, một cấu trúc mới trong truyện ngắn Ông cho rằng: “Cảm nhận một tác phẩm văn học cũng giống như thưởng thức cái vị của trà vậy Nếu ta cứ uống một loại trà Thái Nguyên mà khen nó là ngon nhất thì chưa thật chuẩn xác, trong khi ta chưa thưởng thức trà Trung Hoa hay trà đạo của Nhật Bản” [6] Chính vì thế, truyện ngắn của ông như những bước chân dò dẫm trên con đường làm quen với những nền văn học trên thế giới để tạo nên cho mình một phong cách riêng biệt - Nhật Chiêu

Với khả năng sử dụng ngôn từ một cách đặc biệt và chiều sâu của lối suy ngẫm đầy tính triết lý nhân sinh Nhật Chiêu không chỉ làm mới lại những cái tưởng chừng đã cũ, mà ông còn làm mới những cái rất mới Bằng lối viết hoàn toàn mới lạ, Nhật Chiêu đang mở ra những cánh cửa kỳ lạ dẫn người đọc đi vào chiêm nghiệm cái bí ẩn của đời sống

Có thể nhận thấy, truyện ngắn đối với Nhật Chiêu chính là sự khám phá bản ngã, khám phá và tìm kiếm phong cách, ngôn ngữ nghệ thuật của mình và cái hồn bí ẩn của sự vật Nó như một câu hỏi lớn, một bài thơ văn xuôi đa thanh, như những điều chưa xác định, như một công án thiền treo lơ lửng giữa không gian

Văn chương đối với ông cũng chính là trò chơi, nhằm tạo dựng sự huyền nhiệm của thế giới tâm linh con người trong thế giới của nghệ thuật Người nghệ sĩ phải luôn chơi hết mình với trò chơi nghệ, chơi không với một

ý đồ nào “Vô cầu và vô tâm, chỉ như thế văn chương mới không là nghiệp chướng” [3,tr.174]

Là một người sáng tạo nghệ thuật, Nhật Chiêu luôn quan niệm: “Trong nghệ thuật, người ta phải luôn sử dụng tối đa “quyền được khác”, do đó trước

hết là khác với những cách làm đã trở nên khuôn khổ, sáo mòn và thứ hai là khác cả chính mình trong từng giai đoạn Tất nhiên, ở một người sáng tạo, phải có cái gì đó là phong cách nhưng nếu cứ giẫm chân tại chỗ, tự mình bắt chước mình thì cũng sẽ là một thất bại Tôi cố gắng tránh điều này trong khả năng và mong ước của mình” [27] Quan niệm nghệ thuật này đã được ông thể hiện khá rõ nét trong các sáng tác truyện ngắn của mình

Đọc truyện ngắn của Nhật Chiêu ta dễ nhận thấy tác giả cố gắng không lập lại những “con đường” mà các nhà văn khác “thường đi” Ông cố gắng tránh dẫm lên lối mòn hình thức “Tôi hướng về một nghệ thuật động, một thứ văn chương động, và do đó truyện ngắn của tôi là một thể loại tự sự động… Cho nên truyện ngắn của tôi đành phải đi theo một con đường khác Nó có thể

là văn xuôi, nhưng có thể chuyển thành thơ, chuyển thành một câu hỏi, một công án, một trích dẫn, một tùy bút, một kịch bản… Đó là nói về hình thức

Về cấu trúc truyện ngắn của tôi là tương duyên của những thể loại văn học khác nhau, chứ không có một biên độ, biên thùy nào cho chính nó Đơn giản

là không có rào cản nào về mặt thể loại Còn về nội dung, cái tương duyên mà tôi đề cập cũng vận động như “hơi thở” của chính nó Nó đi lại vô ngại giữa thực và ảo, giữa cổ và kim, giữa bờ bên này và bờ bên kia, giữa sống và chết, giữa truyện cổ và đời thường, giữa người và ma, giữa thần và thú, giữa bóng tối và ánh sáng”[3,tr.173] Sự khác biệt đó cũng chính là bệ phóng tạo nên sự độc đáo riêng, sự hấp dẫn riêng của truyện ngắn Nhật Chiêu

Nhật Chiêu luôn ý thức thể hiện mình trên những trang viết Ông “cố ý

mở rộng biên độ của thể loại truyện ngắn để nó dung hợp nhiều thể văn khác nhau từ xưa đến nay, như huyền thoại, dụ ngôn, truyền kỳ, triết lý, thơ ca” [14] Theo ông, “chỉ có như vậy thì truyện ngắn mới tiếp xúc được với những thực tại mới và bộc lộ được nhiều những khả tính tiềm ẩn của nó, mới soi chiếu được những góc đời còn khuất nẻo mờ tối” [14] Chính vì vậy, truyện

ngắn của Nhật Chiêu thể hiện sự tự do về biên độ thể loại, về không gian, thời gian và hiện thực, “Nghệ thuật giống như thức ăn uống Có rất nhiều hình thức thể hiện (cũng như có nhiều cách chế biến món ăn với cùng những nguyên liệu) Chúng ta không nên chỉ đọc (hay là chỉ ăn uống) theo một vài thức cố định Nếu có thể, tại sao không làm cho những thức mà ta hưởng phong phú lên, bởi vì đời sống là không nhiên bất tận, không nên tự làm mình

"nghèo nàn" đi” [33] Với quan niệm này, Nhật Chiêu không chỉ sáng tạo nên những tác phẩm mang hình thức nghệ thuật mới, mà còn gợi dẫn cho độc giả một cách tiếp cận tác phẩm hoàn toàn mới

Bằng chính tài năng và sự nhẫn chịu của sáng tạo vô tư, Nhật Chiêu thực sự là một nghệ nhân văn chương thời hiện đại Tác phẩm của ông khiến người ta có thể tin và yêu, có thể được khai mở từ những ấn tượng gây được với người đọc không chỉ bởi những nội dung mà còn vì cách kể chuyện vừa

cổ điển vừa mới mẻ

1.2.2 Sự độc đáo mới mẻ của truyện ngắn Nhật Chiêu

Truyện ngắn Nhật Chiêu có sự ảnh hưởng của yếu tố kì ảo phương Tây khá đậm nét Truyện ngắn là một thể loại khá năng động Ưu thế về kết cấu và dung lượng khiến nó có khả năng nắm bắt nhanh những chuyển vận của cuộc sống hơn các thể loại văn học khác Trong hoàn cảnh hậu hiện đại, truyện ngắn đã có những chuyển biến mau lẹ và phát triển theo những hướng phức tạp Dựa vào tiêu chí hình thức, các nhà nghiên cứu đã chia truyện ngắn hậu hiện đại thành ba loại: “truyện ngắn huyền ảo, truyện ngắn mảnh vỡ và truyện ngắn cực hạn” [24,tr.536] Ở Việt Nam, cùng với bối cảnh văn hoá chung của thế giới, sự quan tâm trở lại với cái kì ảo còn có một ý nghĩa riêng: đất nước chuyển từ hoàn cảnh chiến tranh sang cuộc sống bình thường, nhiều vấn đề phức tạp của cuộc sống thường nhật cần phải xem xét lại, và không dễ gì giải quyết bằng một quan niệm thông thường mà phải dùng đến hình thức đặc biệt

của nghệ thuật mới có thể cắt nghĩa được nó… Đó là những lí do cơ bản cho

sự quan tâm trở lại đối với cái kì ảo trong đời sống văn học hiện thời Tuy nhiên, giới nghiên cứu văn học trên thế giới đến nay vẫn chưa dễ gì có một quan niệm thống nhất về cái kì ảo và văn học kì ảo Về cơ bản, các nhà

nghiên cứu đều thống nhất với nhau ở chỗ: cái kì ảo phải đề cập đến cái siêu nhiên (supernatural), cái không thể xảy ra (impossible) “Cái kỳ ảo là một

phạm trù tư duy ngệ thuật, nó được tạo ra nhờ trí tưởng tượng và được biểu hiện bằng các yếu tố siêu nhiên, khác lạ, phi thường, độc đáo… Nó có mặt trong văn học dân gian, văn học viết qua các thời đại Nó tồn tại trên trục thực- ảo, và tồn tại độc lập, không hòa tan vào các dạng thức khác của trí tưởng tượng” [1,tr.16]

Đến nay, chung quanh khái niệm “kỳ ảo” và “văn học kỳ ảo” vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề gây tranh luận vì chính bản thân khái niệm này Nhưng rõ ràng, trong văn học Việt Nam sau 1975, yếu tố kỳ ảo xuất hiện ngày càng nhiều và ở hầu hết các thể loại nhưng nổi bật nhất ở truyện ngắn Là một thể loại quan trọng, truyện ngắn sau 1975 thể hiện khả năng xông xáo, nhạy bén trước cuộc sống và đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng Truyện ngắn là nơi có thể phát huy cao độ trí tưởng tượng, dồn nén các sự kiện, nhanh chóng

đi đến kết cục Mạch truyện đưa đến nhiều hấp dẫn, bất ngờ, thậm chí kinh ngạc cho người đọc Với những mặt mạnh đó, truyện ngắn viết theo lối kỳ ảo,

sử dụng yếu tố ảo đã có những đóng góp nhất định cho sự hưng thịnh của thể loại Bởi, yếu tố kỳ ảo đã chi phối đến các thành tố khác của kết cấu tác phẩm như không gian, thời gian nghệ thuật, nhân vật, tình huống truyện Yếu tố kỳ

ảo trong truyện ngắn Việt Nam đương đại thể hiện quan niệm của nhà văn tập trung ở một số phương diện như: Quan niệm của con người về thế giới đa chiều và con người tâm linh; quan niệm về sự hữu hình hóa cái ác và giấc mơ

về những giá trị chân thiện mỹ; cảm hứng nhận thức lại thực tại và chất triết

lý Thông qua yếu tố kỳ ảo, các nhà văn bộc lộ quan niệm về một thế giới đa chiều Thế giới đa chiều là thế giới ở đó tồn tại song song những yếu tố khả giải - bất khả giải, duy lý - phi lý, tất nhiên - ngẫu nhiên Bên cạnh đó, thế giới đa chiều còn là thế giới bí ẩn của tâm linh Thế giới tâm linh trước đây ít được đề cập hoặc gán cho nó cái mác duy tâm thì nay đang được nhìn nhận một cách nghiêm túc, chín chắn hơn Yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn Việt Nam đương đại còn là sự hữu hình hóa cái ác và giấc mơ về những giá trị chân - thiện - mỹ Yếu tố kỳ ảo trước hết là tiếng chuông cảnh tỉnh con người

về sự đổ vỡ những giá trị đạo đức truyền thống, tập trung tô đậm tình cảnh tha hóa sâu sắc của con người thời hiện đại.Yếu tố kỳ ảo không chỉ biểu hiện quan niệm về thế giới đa chiều và con người tâm linh, sự hữu hình hóa cái ác

và giấc mơ về Chân - Thiện - Mỹ mà còn thể hiện cảm hứng nhận thức lại thực tại và chất triết lý

Truyện ngắn Người ăn gió và quả chuông bay đi có thể được coi là một

trong những “hiện tượng” văn xuôi nước ta gần đây Không chỉ bởi tác giả của nó, Nhật Chiêu vốn được biết đến với tư cách là một nhà giáo kiêm nhà nghiên cứu văn học nước ngoài, một chuyên gia về thơ Haiku Nhật Bản mà còn bởi những mới mẻ, độc đáo cả về nội dung và nghệ thuật của nó

Ở đó, Nhật Chiêu không kể những câu chuyện nhân thế, ông từ chối sắp đặt những quan hệ xã hội và những bi kịch tâm lý Điểm cảm nhận chung nhất khi đọc tập truyện này, có lẽ là từ những câu văn, đẹp đến trong suốt Nhật Chiêu dùng nhiều từ cổ mà không cũ Ông chắt lọc những từ thật đắt, đẩy văn bản lùi xa hơn nữa vào những mông lung, óng ánh Không chủ trương duy mỹ, Nhật Chiêu quan tâm đến hiện thực Và như những nhà văn đương đại khác, Nhật Chiêu quan tâm đến tình dục, ám ảnh của Mada, cái chết… Ngòi bút của ông phác họa hình ảnh người phụ nữa hết sức trân trọng Những cô gái huyền hoặc, những cảnh làm tình đẹp như mộng Một điểm

mới, độc đáo trong nội dung truyện ngắn của Nhật Chiêu đều có sex, đều có tựu tử, đều có Mada, đều có vú, đều có bóng dáng của cái chết

Người ăn gió và quả chuông bay đi của Nhật Chiêu có cách xây dựng

cốt truyện, khắc họa nhân vật, sử dụng ngôn từ nghệ thuật, xây dựng hình tượng không gian, thời gian kỳ ảo

Thật ra trong truyện ngắn của Nhật Chiêu thỉnh thoảng ta vẫn bắt gặp một số đồ vật khác do con người xã hội làm ra Thang máy, chẳng hạn Thang máy không đưa đến tầng lầu nào mà mở ra một bóng tối ướt lạnh Có khách sạn Nhưng đó là khách sạn nằm ẩn giữa rừng, hoặc nằm trên đồi nhưng lại biến mất chỉ sau một cuộc đi dạo Có ăn, nhưng là ăn gió, ăn từng miếng bóng của mình bẻ ra từ trong gương Có biển, nhưng biển không xanh mà có màu rượu vang Chỉ là vài ngấn vết thực tại vay mượn nhưng đã sớm bị thay đổi

“chức năng” để kịp tham gia vào một cuộc chơi khác

Đọc truyện ngắn của Nhật Chiêu chúng ta có thể bắt gặp các môtíp gió,

cá, lá, bầu vú; các cặp tương phản trinh bạch - nhục thể, sống - chết, tinh khôi

- già cỗi, bản chất - hiện tượng, người lớn - trẻ nhỏ…trên nền của không gian

và thời gian hư cấu

Chỉ bằng ngôn ngữ có trong tay Nhật Chiêu đã vẽ lên những bức tranh

đa màu sắc Đọc xong mỗi truyện chúng ta không thể tóm tắt lại được Mỗi truyện là một tác phẩm được dệt nên chủ yếu bằng ngôn từ thuần túy, đúng

như ông viết: “bạn đang đọc chữ, không có gì ngoài chữ, ngoài thế giới của ngôn từ, một thế giới bất xác, biến ảo như mây Và nữa: …Con có biết con người đặt ra tiếng nói để làm gì không? Không chỉ để con người nói với nhau,

mà còn để chúng ta nói thay cho cá, cho chim, cho chiếc đèn, cho hoa cúc, cho búp bê…” [2, tr.214]

Đặc biệt là truyện ngắn của Nhật Chiêu đầy rẫy những điều phi lý và phía sau những điều phi lý ấy chính là cái có lý của tình cảm và nhận thức của

con người về bản chất của sự vật Nhật Chiêu khám phá tiếng vọng của bản ngã Cuộc đối thoại giữa các nhân vật trong truyện ngắn của ông thường chính là tiếng vọng của "cái tôi" thẳm sâu của nhà văn và "cái tôi" của nhân vật hòa quyện, đan cài lẫn nhau Truyện ngắn của ông phân mảnh, đứt đoạn giống như những mảnh gương chiếu rọi vào nhau Câu văn của ông ngập ngừng, đứt đoạn và nhảy vọt về ý tưởng tạo nhiều bất ngờ, thú vị cho người đọc

Tác giả rất tinh tế trong việc sắp xếp câu chuyện, cấu trúc từ, kĩ thuật chơi chữ và kĩ thuật trình bày Mặc dù hầu hết các truyện ngắn trong tập truyện có vẻ như không có cốt truyện, không có tứ…

Các nhân vật của Nhật Chiêu không có địa chỉ cư trú, không có tên rõ ràng Người đọc không biết họ đang ở thời đại nào, họ sống ra sao Đó là những nhân vật hoàn toàn không có sử tính Tất cả các yếu tố đó đã đẩy các nhân vật trong truyện đến mức kỳ ảo Chúng ta có thể thấy rõ trong các truyện

như Động Từ Thức, H, Biển mới, Bụi hồng chiêm bao, Dưới nước, Thời gian của giấc mơ…

Truyện ngắn Nhật Chiêu được xây dựng bằng một ngôn ngữ dựa trên một thứ văn phạm mới lạ, chỉ để biểu đạt những ý niệm siêu việt, những thực tại tinh thần Theo Mai Sơn, đó là ngôn ngữ “mái nhà của các nhân vật, các hữu thể Mối tương đồng duy nhất giữa các nhân vật trong truyện ngắn Nhật Chiêu và con người xã hội là ngôn ngữ” [2,tr.213]

Trong tập Người ăn gió và quả chuông bay đi, Nhật Chiêu đã vẽ nên

một thế giới của thực pha ảo, một cuộc đời đang lẫn vào mộng mị, của thiên nhiên mang màu sắc siêu nhiên để con người tự cảm nhận và tìm về với giá trị của con người

Chương 2 BIỂU HIỆN CỦA YẾU TỐ KỲ ẢO TRONG

TẬP NGƯỜI ĂN GIÓ VÀ QUẢ CHUÔNG BAY ĐI CỦA NHẬT CHIÊU

Văn học hiện đại và hậu hiện đại đang chứng kiến sự trở lại của yếu tố

kỳ ảo Kỳ ảo là một khái niệm xuất phát từ thời cổ đại, cách hiểu của nó cũng thay đổi theo thời gian Cái kỳ ảo là một hình thái nhận thức thẩm mỹ đã nhận được sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu văn học trong vòng mấy thập

kỷ trở lại đây Cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, hơn bao giờ hết nhân loại lại cần đến một hình thái nhận thức thẫm mỹ, một loại hình văn học của những tưởng tượng kỳ ảo để tìm lại trạng thái cân bằng cho đời sống tâm linh trong một xã hội xô bồ

Hầu hết truyện ngắn của Nhật Chiêu đều mang đậm chất kỳ ảo Bằng trí tưởng tượng phong phú và khả năng sáng tạo không ngừng, Nhật Chiêu đã đưa đến một thế giới hình tượng đầy rẫy những huyễn hoặc, những cái không thể xảy ra Thế giới ấy vừa lẫn lộn hư hư, thực thực, làm cho người đọc vô cùng ngạc nhiên, thích thú Để tạo nên thế giới đầy sắc màu kỳ ảo ấy, Nhật Chiêu đã có sự kết hợp một cách nhuần nhuyễn kỹ thuật kỳ ảo truyền thống

và của phương Tây hiện đại Điểm qua những nét đặc sắc nhất của yếu tố kỳ

ảo như: không gian kỳ ảo, thời gian biến ảo, nhân vật kỳ ảo, các môtip nghệ

thuật đặc sắc trong tập Người ăn gió và quả chuông bay đi là một cách để

chúng tôi khẳng định phong cách nghệ thuật “nghệ thuật là ảo thực tương duyên” đồng thời khẳng định tài năng của Nhật Chiêu trong dòng chảy văn học kỳ ảo đương đại

2.1 Không gian kỳ ảo

2.1.1 Không gian huyền bí

Không gian nghệ thuật là “Hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Có tác dụng mô hình hóa các liên hệ của bức tranh thế giới như thời gian, xã hội, đạo đức, tôn ti trật tự Không gian nghệ thuật có thể mang tính địa điểm, tính phân giới dùng để mô hình hóa các phạm trù thời gian như bước đời” [9,tr.160]

Nhật Chiêu đã vẽ lên nhiều loại không gian huyền bí, đó có thể là không gian của một ngôi làng, có thể là không gian của một khách sạn ở trên cao, cũng có thể là không gian của xứ sở xa lạ Sương Mù Xanh, không gian trên biển Với mỗi truyện, Nhật Chiêu luôn ý thức về việc tạo ra cái mới trong không gian Không gian huyền bí mang người đọc đến một miền đất vừa thực vừa hư, để người đọc tha hồ tưởng tượng

Trong truyện ngắn Mây, nhân vật Tôi chọn một khách sạn để ở trong

chuyến đi chơi xuân và anh ta chọn “một khách sạn ở trên cao”, thành phố dường như thu nhỏ vào trong mắt anh ta: “những ngôi nhà cũ bềnh bồng trong sương mù, không xa một áng mây đẹp đang đứng yên hoặc đang nằm yên Trắng muốt Đẫy đà Lơ mơ, nghĩa là không biết mình đang làm gì, nghĩ gì” [2,tr.21] Không gian trở nên huyền bí, xa xăm hơn khi nhân vật tôi ngắm nhìn thành phố trong lớp sương mù từ cao, xa Cái đẹp và cái tuyệt mỹ luôn là điều mà Nhật Chiêu hướng đến, chính vì vậy, Nhật Chiêu đã vẽ nên một không gian huyền bí để xóa mờ khoảng cách giữa con người và thiên nhiên

Với truyện ngắn Hòn đá ma, đó là không gian huyền bí của làng Quế

“một miền quê xa lạ dường như nằm ngoài thế kỷ này” Không gian của làng Quế càng huyền bí với những con người kỳ lạ “hoang hoải, lừ khừ, ít nói và

cổ lỗ một cách kỳ lạ” nhưng nó còn mang thêm cái nặng nề bí ẩn với bức tượng Linga thần bí :“Ai nhìn nó rồi thì thế nào cũng cảm thấy tâm tư nặng

trĩu như là toàn thể hòn đá Ma đang đè nghiến lên mình và nghe một thứ tiếng

rù rì ông ông trong đầu” [2,tr.179] Sự đan xen thật - ảo của không gian trong

Hòn đá ma thể hiện rất rõ trong việc miêu tả không gian nơi hòn đá ma nằm

Đó là không gian của những con đường được nối nhau bằng những tảng đá được sắp xếp theo một cách vừa thiên nhiên, vừa nhân tạo Bằng cách để cho những người dân trong làng Quế đồn thổi về hòn đá ma ám ảnh linh hồn, Nhật Chiêu đã rất tài tình, khéo léo khi kết hợp nét huyền bí của ngôi làng và

sự thật về hòn đá Ma – Linga Cả làng Quế hiện lên với những hình ảnh kỳ bí

về con sông, ngoại hình con người, tiếng thác, con đường, cùng tiếng thì thầm của Linga với những âm thanh ma mị tạo cảm giác vừa tò mò, vừa rùng rợn, đồng thời cũng kích thích trí tưởng tượng và khả năng khám phá của người đọc Rõ ràng Nhật Chiêu đã có chủ ý tô đậm sự huyền bí của không gian trong tác phẩm, gợi lên miền đất hoang sơ, man dại, bí hiểm của làng Quế Đây chính là cách nhà văn thể hiện đời tư, chiêm nghiệm về cuộc đời, về con người

Tương tự, tất cả những điều bí ẩn trong căn phòng trong truyện ngắn

Bụi hồng chiêm bao Hay không gian biển trong Biển mới đã tạo nên một

không gian huyền bí cho câu chuyện, giúp Nhật Chiêu thể hiện những quan niệm nghệ thuật “nghệ thuật là ảo thực tương duyên” của mình về con người

Bằng cách đã vẽ lên những không gian khác nhau, với vẻ đẹp huyền bí, hoang vu, bí ẩn Nhật Chiêu đã đưa người đọc nhiều bất ngờ thú vị Yếu tố

kỳ ảo chính là một phương thức nghệ thuật đắc dụng giúp Nhật Chiêu đi sâu khám phá thế giới tâm linh trừu tượng, khó nắm bắt của con người, nhằm thấu hiểu được con người ở phần nhân tính, mơ hồ và huyền diệu

2.1.2 Không gian tâm tưởng

Trong truyện ngắn Nhật Chiêu, bên cạnh không gian huyền bí, không gian tâm tưởng cũng là một điều thú vị Khác với không gian huyền bí, không

gian tâm tưởng xuất hiện bên trong nhân vật, là không gian để nhân vật có thể hoài nhiệm nhớ mong về thời quá khứ đã xa Vì thế, nếu ở không gian huyền

bí người đọc như lạc vào một thế giới hư hư, thực thực đầy ảo mộng, thì ở không gian tâm tưởng, người đọc được hoà mình vào những suy nghĩ, những

ẩn ức trong dòng hồi tưởng của nhân vật

Giấc mơ của đôi vợ chồng nọ về đứa con mà họ đã để mất trong cuộc dạo chơi trên bãi biển hôm nào đã được Nhật Chiêu tài tình miêu tả bằng cách tạo ra một không gian chiều pha trộn nắng và gió, pha trộn cái rực rỡ và cái lạnh, nỗi điêu tàn và hoan lạc “Bé đã từng ở đây nghịch cát Bé thích chơi với cát cả ngày Bé cũng thích hoa, nhất là cúc xanh Bé thích những chiếc phong linh nhỏ xíu kêu linh-linh, linh- linh khi bé đưa võng Bé thích…” [2, tr.51]

Để nhân vật chìm vào trong giấc mơ, Nhật Chiêu đã kiến tạo một “hoàn cảnh” hợp lý, được chấp nhận để gợi giúp họ gặp lại thiên thần của mình Qua đó, Nhật Chiêu phần nào khẳng định được quan niệm “nghệ thuật là ảo thực tương duyên” của mình Văn học trở nên đa dạng về đề tài, phong phú về thể loại, nhiều tìm tòi về thủ pháp nghệ thuật, đa dạng về phong cách và khuynh hướng thẩm mỹ

Cuộc sống hiện đại khiến con người luôn bận rộn Sau khi đã để vụt mất nhiều thứ quý giá trong cuộc sống, trong vòng xoáy thời gian, con người mới nhận ra giá trị đích thực của cuộc sống Cô gái xinh đẹp xưa, do chạy theo những dục vọng của bản thân mà đánh mất đi vẻ đẹp của chính mình Trở về với quê hương, trong căn phòng thân thương mà mình đã lớn lên, đối diện với không gian trong chiếc gương, cô gái- bây giờ đã là một bà lão mới nhận ra chân giá trị đích thực của cuộc sống “hai cánh mũi thanh mảnh, phơn phớt hồng Bờ môi cong như cầu vòng kiêu kỳ” [2, tr.77] Vẻ đẹp của con người, hiện thân của tuổi trẻ, tình yêu, sự sống bây giờ đã không còn nữa Bà cảm thấy buồn, thấy mất mát một thứ gì đó lớn lao trong cuộc sống Chính

không gian của căn phòng, không gian trong chiếc gương đã làm sống dậy những suy nghĩ, tình cảm trong bà lão Qua đó, Nhật Chiêu đã làm cho không gian của câu chuyện thêm huyền ảo hơn, không gian của câu chuyện phần nào giúp nhân vật nhận ra chân giá trị đích thực của mình

Các không gian tâm tưởng khác nhau được Nhật Chiêu xây dựng, phối kết hợp khiến chúng thường hiện như những cảnh giới đặc biệt, làm nổi bật tâm trạng con người Mỗi không gian khác nhau của từng cảnh giới trong

truyện ngắn Bạch dương đã hướng nhân vật Tôi đến những miềm tâm tưởng

khác nhau, tạo nên điểm nhấn quan trọng trong tính cách, tâm hồn nhân vật

Có thể thấy, trong tập truyện ngắn Người ăn gió và quả chuông bay đi,

các không gian không tách rời hiện thực xã hội phảng chút hoang đường, kỳ diệu và bí ẩn Sự va chạm giữa không gian thực và ảo, không gian tâm tưởng

và không gian huyền bí chính là một nét đặc sắc trong truyện ngắn Nhật Chiêu Nhật Chiêu thường khắc họa không gian vừa hiện thực, vừa phi thực,

tô đậm những nét phi lý, ảo ảnh nhưng lại không ngừng lôi kéo người đọc về

phía thực tại, những điều có thực đang hiện hữu trên thế giới

2.2 Thời gian biến ảo

2.2.1 Thời gian hư ảo, không xác thực

“Thời gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Khác với thời gian khách quan được đo bằng đồng

hồ và lịch, thời gian nghệ thuật có thể đảo ngược, quay về quá khứ, có thể bay ngược tới tương lai xa xôi, có thể dồn nén một khoảng dài trong chốc lát, lại

có thể kéo dài cái chốc lát thành vô tận Thời gian nghệ thuật được đo bằng nhiều thước đo khác nhau, bằng sự lặp lại của các hiện tượng đời sống được ý thức: sự sống, cái chết, gặp gỡ, chia tay, mùa này, mùa khác tạo nên nhịp điệu trong tác phẩm Như vậy thời gian nghệ thuật gắn liền với tổ chức bên trong của hình tượng nghệ thuật” [9,tr.322]

Một trong những đặc điểm của việc đổi mới tư duy nghệ thuật của truyện ngắn đương đại là sự xuất hiện của thời gian phi tuyến tính bên cạnh

dòng thời gian tuyến tính Thời gian trong tập truyện ngắn Người ăn gió và quả chuông bay đi của Nhật Chiêu là sự pha trộn, đan xen của cái kỳ ảo trong

quá khứ và hiện tại Thời gian được mơ hồ hóa tạo nên tính chất hư ảo, góp phần tạo không gian kỳ ảo trong tác phẩm Những đơn vị thời gian và mốc thời gian thường mang tính chất mơ hồ, không xác thực

Tập truyện ngắn Người ăn gió và quả chuông bay đi bao gồm bốn

phần: Bắt mộng - Hành trình - Trò chơi - Huyền ảo Mỗi phần của tập truyện ngắn có một thú vị riêng của nó Những tiêu đề như vậy không phải là tình cờ

mà thể hiện những chặng đường khác nhau trong cuộc đời Chặng đường ấy không nhất thiết phải đi theo tuyến tính mà nó giao thoa, đắp đổi, xoay vòng

quanh nhau Vì thế, cả tập truyện ngắn Người ăn gió và quả chuông bay đi

cũng biến đổi theo thời gian như vậy

Đa số thời gian trong tập truyện ngắn Người ăn gió và quả chuông bay

đi thường là thời gian hư ảo, không xác thực Các sự kiện, hành động của

nhân vật diễn ra một cách tự nhiên, không theo một trình tự nhất định nào Nhật Chiêu đã viết tập truyện ngắn này với sự phá cách và phóng khoáng Sẽ thật khó để tóm tắt hay kể lại một câu chuyện Bởi những nhân vật thậm chí chẳng có đến một cái tên cho dễ nhớ, chẳng ở trong một khoảng thời gian hay không gian nào cụ thể Sự hiện diện của nhân vật chỉ được thể hiện bằng những lời thoại, bằng những hành động, việc làm nửa như con người thực lại nửa như hư Các nhân vật trôi miên man trong dòng thời gian của những giấc

mơ, những chiêm nghiệm, nhưng không biết chính xác thời gian thực tại của mình Thông qua kiểu thời gian này, Nhật Chiêu muốn đọc giả “đi vào trong chính mình” để chiêm nghiệm, về cuộc sống và con người Tiêu biểu cho kiểu

không gian này là các truyện ngắn Biển mới, Dưới nước, Động Từ Thức, Bạch dương, Thời gian của giấc mơ, Trần trụi ban mai

Truyện ngắn Biển mới kể về sự xuất hiện của “một trùng dương dạt dào

sóng” Chỉ sau một đêm cái trùng dương dạt dào sóng ấy trở thành “một siêu biển”, với sự xuất hiện của Thủy Tinh, Chử tắm truồng, rùa Kim Quy Thời gian cứ tưởng như là cụ thể, chính xác nhưng lại không biết đó là ngày, tháng, năm nào Thời gian hư ảo, không xác thực trong truyện đã đưa người đọc vào một trạng thái bất định Những suy tư về cuộc đời, về con người, vì thế cứ miên man, day dứt

Đó còn là một ngày nào đó thuộc về một tương lai xa xăm, khi thế giới

người và ma hòa hợp trong truyện ngắn Dưới nước Là thời gian được đếm bằng những chiếc lá rơi khi nhân vật Tôi bước ra khỏi Động mà không biết

mình đã lưu trú ở đó bao lâu “Chỉ biết là hơn hai ngàn lá trắng, ở đó mỗi người có một cây lá trắng” [2,tr.7] Thời gian được tính bằng những cuộc làm tình với ma được đếm bằng “hai nghìn chiếc lá trắng”, khiến nó trở nên hư ảo Khiến ký ức bị bôi xóa làm mờ; thực và ảo không còn ranh giới Những suy

tư về hiện tồn được Nhật Chiêu thể hiện một cách đặc biệt sinh động, giàu tính triết lý

Cũng có thể thấy thời gian hư ảo này trong các truyện ngắn Bạch Dương, Trần trụi ban mai, Thời gian của giấc mơ Thông qua việc tạo ra

kiểu thời gian biến ảo này, Nhật Chiêu đã hướng đến việc nhìn nhận lại những giá trị cuộc sống cũng như góp phần khẳng định quan niệm sống, sáng tạo của mình “Sống là đi, là chơi, là mộng” Cách tạo dựng thời gian này không chỉ khiến người đọc bị ám ảnh về một cõi huyền ảo, hư hư, thực thực buộc họ phải chiêm nghiệm, suy tư mà còn có giá trị như một bước đệm để Nhật Chiêu miêu tả nhân vật kỳ ảo

2.2.2 Thời gian đồng hiện

Kiểu thời gian đồng hiện quá khứ và hiện tại xuất hiện không nhiều

trong tập truyện ngắn Người ăn gió và quả chuông bay đi của Nhật Chiêu

Tuy nhiên, những nét đặc sắc trong cách xây hình tượng này là một điều thú

vị, mới mẻ Thời gian đồng hiện chính là sự hòa trộn hợp lý của thời gian quá khứ, thời gian hiện tại và thời gian tương lai Nó xuất hiện trong tâm lý nhân vật ở những thời điểm và những tình huống có tính chất gợi nhớ, gợi nghĩ từ thời gian hiện tại

Sử dụng kiểu thời gian đồng hiện này là một dụng ý của Nhật Chiêu nhằm khám phá thế giới tinh thần của con người Với cách xây dựng thời gian này, Nhật Chiêu đã phủ nhận cách đọc hiểu giản đơn về tác phẩm, đòi hỏi người đọc phải suy ngẫm nhiều hơn Đó cũng là cách nhà văn thể hiện niềm tin vào năng lực tiếp nhận văn học và khả năng “đồng sáng tạo” của đọc giả

Tiêu biểu cho kiểu thời gian này là các truyện: Thời gian của giấc mơ, Không

có chân trời, Bụi hồng chiêm bao, Tim sen, Quả chuông bay đi

Ở Thời gian của giấc mơ, mỗi câu chuyện mà nhân vật nữ kể về tuổi

thơ, về người yêu, về người con gái đã mất của mình đều lồng vào quá khứ xa

xăm trong khi nàng đang sống ở hiện tại trong giấc mơ của nhân vật Tôi Với

cách kể chuyện đan xen, chồng chéo nhiều lớp thời gian đồng hiện như vậy, khát vọng được sống với cái đẹp vĩnh hằng của con người được Nhật Chiêu lột tả thật sâu sắc

Thời gian đồng hiện còn được Nhật Chiêu tạo dựng bằng lối kể chuyện khéo léo, đan cài những giấc mơ quá khứ tươi đẹp và hiện tại nghiệt ngã của

N trong truyện ngắn Không có chân trời Thời gian mọc đôi cánh của N cũng

là thời gian N nhớ về quá khứ “nhớ ngày còn bé, ta lấy nhánh tre giả làm cánh

bay và có cảm giác là mình bay thật” [2, tr.146] Hay trong Tim sen, Bụi hồng chiêm bao và Quả chuông bay đi, thì quá khứ, hiện tại, những suy tư về hiện

tại, hồi ức đan cài nhau khiến thế giới sự sống hiện ra không rõ ràng Những day dứt về sự tồn tại của con người, những ẩn ức tinh thần, những giấc mơ niềm vui và đau đớn được khám phá, lý giải một cách sâu sắc

2.3 Nhân vật kỳ ảo

Nhân vật kỳ ảo là sáng tạo của người nghệ sĩ nhằm khái quát những phương diện đa dạng và biến đổi không ngừng của đời sống theo khuynh hướng kỳ ảo hóa Trong văn học đương đại, nhân vật kỳ ảo xuất hiện khá đa

dạng, tồn tại dưới nhiều hình thức như bào thai trong Thiên thần sám hối của

Tạ Duy Anh; Quang lùn, bé Hon trong Thiên sứ của Phạm Thị Hoài; Hàm, thằng Đãi trong Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường

Đó không đơn thuần chỉ là những con người kỳ quái, đáng sợ mà đó còn là những con người thực sự bình thường trong thực tế cuộc sống nhưng đã được miêu tả qua lăng kính kỳ ảo

Qua khảo sát thế giới nhân vật trong tập truyện Người ăn gió và quả chuông bay đi của Nhật Chiêu, chúng tôi nhận thấy thế giới nhân vật trong tập

truyện rất đa dạng, phong phú với nhiều kiểu nhân vật khác nhau Đó có thể là những con người bình thường, có khi là những nhân vật bước ra từ huyền thoại, những giấc mơ Tuy nhiên, mỗi loại nhân vật lại được bao phủ sự kỳ ảo với các mức độ đậm nhạt khác nhau

2.3.1 Nhân vật huyền thoại

Nhân vật luôn là trung tâm của các sáng tác văn học, là tấm gương phản chiếu tư tưởng và năng lực nghệ thuật của nhà văn Những sáng tác của Nhật Chiêu thường gắn với yếu tố kỳ ảo, do đó thế giới nhân vật trong tác phẩm của Nhật Chiêu mang đậm dấu ấn của sự kỳ lạ, khác thường Nhân vật huyền thoại trong sáng tác của Nhật Chiêu mang một màu sắc huyền thoại, vừa có nét thực, vừa có nét ảo Tuy vậy, dù thấm đẫm một màu sắc huyền