Yếu tố huyền ảo trong truyện ngắn của Jorge Luis Borges.

Thiếu vắng một logic hình thức và một kết luận rõ ràng, truyện ngắn kích thích những tầm thẩm mỹ mới, những nhận thức mới về hiện thực, cùng với khả năng mở ra những chiều kích hiện sinh

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN -

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH CỬ NHÂN VĂN HỌC

Đề tài:

YẾU TỐ HUYỀN ẢO TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA

JORGE LUIS BORGES

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nhìn lại văn chương kì ảo thế kỉ XIX, có thể thấy các nhà văn như Hofmann, Maupassant, E.Alen Poe…thường khơi dậy cảm hứng sáng tạo từ một “thế giới bên kia”, thế giới khác với thực tại của con người Đi cùng niềm cảm hứng đó, họ đã sáng tạo ra nhiều tác phẩm xoay quanh những đề tài như ma quỉ, linh hồn và sự hiện diện người không phải người, thú không hẳn thú, khiến tác phẩm đem đến cảm giác hoang mang rùng rợn cho người đọc Thế nhưng trong văn chương thế kỉ XX, tính chất ma quỷ, thần linh đã được giảm thiểu đi Thay vào đó văn chương đề cập đến thế giới đa bội, thế giới trong đó cái thực - ảo lẫn lộn chồng chéo lên nhau Tác phẩm gợi cảm thức hoài nghi về bản thể con người, bối rối trước khúc biến tấu vô tận của không – thời gian và sự lôi cuốn mơ hồ của ranh giới thực - ảo

Jorge Luis Borges là một đại diện xuất sắc của nền văn chương huyền ảo Mỹ Latinh Ông đã sử dụng nghệ thuật tự sự như một thứ trò chơi của ngôn ngữ nhằm khám phá và kiến tạo ra một hiện thực mới Truyện ngắn của Borges được xem là đỉnh cao của thể loại sáng tác huyền ảo Đó là nơi thể nghiệm những ý tưởng và kỹ thuật mới lạ, thể hiện tính mập mờ, đa nghĩa nhằm che giấu bí mật hiện sinh của con người, tạo nên tính biện giải kép, nảy sinh những khả năng đọc khác nhau Thiếu vắng một logic hình thức và một kết luận rõ ràng, truyện ngắn kích thích những tầm thẩm mỹ mới, những nhận thức mới về hiện thực, cùng với khả năng mở

ra những chiều kích hiện sinh là những thể nghiệm mới của nghệ thuật tự sự: cấu trúc cốt truyện phân mảnh, người kể chuyện lướt qua một cách thản nhiên những điều kì lạ, tình tiết lấp lửng mơ hồ, không – thời gian huyễn hoặc…Kết cấu khéo léo vượt ra khỏi những ràng buộc cũ đã khiến truyện ngắn Borges trở thành một hành tinh siêu hình mới đầy chất trí tuệ và tính nhân văn

Bởi sức hấp dẫn lạ kỳ trong những sáng tạo độc đáo của J.L.Borges, chúng

tôi quyết định chọn đề tài Yếu tố huyền ảo trong truyện ngắn của Jorge Luis Borges

để nghiên cứu Nếu thành công, đề tài hi vọng sẽ góp thêm một cách giải mã một

thế giới nghệ thuật đầy huyễn hoặc và ma mị của một bậc thầy văn chương nhân loại

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

J.L.Borges đã trở thành một trong những nhà văn viết truyện ngắn nổi tiếng của thế kỷ XX Tuy những sáng tác của ông vẫn chưa được đưa vào chương trình giảng dạy các cấp, sự nghiệp cũng không có những ánh hào quang rực rỡ vây quanh như một số tác giả cùng thời nhưng Borges vẫn được đánh giá là nhà thơ - nhà văn tài năng, là người có công lớn trong việc mở đầu cho chủ nghĩa hiện thực huyền ảo

Mỹ Latinh Tên tuổi và tài năng của ông đã, đang và sẽ thu hút được sự quan tâm của nhiều độc giả, nhiều nhà nghiên cứu phê bình văn học không chỉ ở riêng Châu

Mỹ Latinh mà còn ở nhiều nước khác trên thế giới

J.L.Borges đến với Việt Nam chưa được bao lâu nhưng đã luôn nhận được sự quan tâm đáng kể của các nhà nghiên cứu, phê bình, lý luận văn học nổi tiếng Chúng tôi xin điểm qua một số công trình nghiên cứu tiêu biểu về Jorge Luis Borges và truyện ngắn của ông:

Đầu tiên phải kể đến dịch giả Nguyễn Trung Đức trong công trình Tuyển tập

Jorge Luis Borges, Nxb Đà Nẵng, (2001), đã có công tuyển chọn và dịch tất cả các

tác phẩm của Borges, đồng thời giới thiệu những nét nổi bật trong cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn độc đáo này Dịch giả đánh giá: “Jorge Luis Borges vốn là người có kiến văn sâu rộng, một kiến văn thông kim bát cổ, một kiến văn ôm trùm

từ Tây sang Đông Đồng thời là người được trời phú cho trí tưởng tượng tuyệt vời Jorge Luis Borges đã để lại một công trình văn học căn bản trong đó ông chỉ chơi hai khái niệm then chốt: Thời gian và không gian, sự hòa trộn giữa thời – không gian thực với thời – không gian ảo, tạo nên một thực thể văn học phong phú, đa dạng có sức hấp dẫn và do đó nó là hình bóng chân thực của cuộc sống thực tế Mỹ Latinh…J.L.Borges người mở đầu cho chủ nghĩa hiện thực huyền ảo được cả loài người hâm mộ” [11; tr.9] Chủ đề trong các tác phẩm của J.L.Borges thường xoay quanh những hình ảnh kì ảo như gương soi, mê cung, tòa lâu đài với nhiều bậc thang… “Ông ví thực tại là một mê cung lộ, thời gian và sự vĩnh hằng, trò chơi

những chiếc gương – đã trở thành tài sản văn học thế giới và uy tín lớn của ông đã giúp nhiều cho việc cả thế giới thừa nhận Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh” [11; tr.12]

Tác giả Lê Huy Bắc trong cuốn Truyện ngắn Châu Mỹ, Nxb văn học (2000),

cũng đánh giá J.L Borges là một nhà văn tiên phong cho chủ nghĩa hiện thực huyền ảo: “Nếu whashington Irving, Poe, Ambrose Bierce… là những bậc thầy về truyện ngắn kinh dị thì Marquez, J.L.Borges… lại là những cây bút mang phong cách của khuynh hướng chủ nghĩa hiện thực kì ảo” [3; tr.3]

Cũng là tác giả Lê Huy Bắc trong bài viết Jorge Luis Borges: Bậc thầy hiện

thực huyền ảo Mỹ Latinh đăng trên tạp chí Văn học nước ngoài, số 131 – 2009, đã

khẳng định một lần nữa đóng góp to lớn của Borges cho nền văn học thế giới: “Nhà thơ, nhà lý luận phê bình, người sáng tác truyện ngắn vĩ đại người Argentina Jorge Luis Borges (1899-1986) là một trong những nhà văn gây ảnh hưởng bậc nhất thế

kỷ XX Tác phẩm của ông được viết với một nguồn cảm hứng vô tận kết hợp với một trí tuệ uyên thâm và một cái nhìn xuyên thấu vào chiều sâu của tồn tại, của nhân tính, (… ) con người đã mang lại cho độc giả thời hiện đại một cảm xúc khó

tả, một cách cắt nghĩa thế giới dị biệt, một phức cảm mênh mang theo thời gian”[7; tr.48]

Còn khi đánh giá về J.L.Borges trong chuyên luận Chủ nghĩa hiện thực

huyền ảo và Gabriel Garcia Marquez, (Nxb Giáo dục Việt Nam, 2009), Lê Huy

Bắc tiếp tục gọi J.L.Borges là “một trong những nhà văn gây ảnh hưởng bậc nhất thế kỉ XX” Bài biết về Borges còn đề cập đến những vấn đề cơ bản, cốt lõi trong các truyện ngắn của Borges, chẳng hạn như chủ đề mê lộ Nghệ thuật kể chuyện của Borges được phát triển trong chủ nghĩa hiện thực huyền ảo với bốn thủ pháp cơ bản

và “nhiều hình ảnh biểu tượng mà Borges ưa thích của ông như mê lộ, gương soi, cấu trúc cân xứng, trạng thái số nhiều và bội phồn, tính tuần hoàn của hiện thực,…đã góp phần hữu hiệu trong việc lột tả tính phi thực trong mọi cấu trúc nhân sinh” [6; tr.54] Thế giới nghệ thuật của Borges là thế giới mà ở đó nhà văn viết về

con người không thể làm cho nguôi ngoai bởi nỗi ám ảnh về sự chuyển dịch thời gian không ngừng, bởi việc không thể nào hủy bỏ được ý niệm cá nhân về bản thể

”[6; tr.55]

Bài viết Cuộc phưu lưu qua những lằn ranh của yếu tố kì ảo của Nguyễn

Thành Trung đăng trên website: www.hcmup.edu.vn thì quan tâm đến vấn đề yếu tố

kì ảo đã vượt thoát ra khỏi những ranh giới quốc gia và xâm lấn vào các nền văn hóa như thế nào Để làm rõ vấn đề này, tác giả đã khảo sát motip giấc mơ trong truyện ngắn của Borges và Nhật Chiêu để thấy được sự xâm lấn yếu tố kì ảo từ mảnh đất châu Mĩ Latinh vào Việt Nam

Bài viết Thực và phi thực trong truyện ngắn Công viên những lối đi rẽ hai

ngã của Jorges Luis Borges và cuộc nổi loạn của người da đỏ của Donald Barthelme của Đào Ngọc Chương đăng trên website: http:// www.Vănhoanghean.com.vn thì đề cập khá chi tiết đến ranh giới mong manh giữa thực và phi thực trong hai truyện ngắn của hai tác giả nổi tiếng khu vực Châu Mỹ, trong cái nhìn đối sánh Ranh giới đó được xây dựng trên nền tảng độ lệch giữa sự thật lịch sử với những gì được nhân vật người kể chuyện kể lại: “sự thật lịch sử khúc xạ này hàm chứa trong nó cái nhìn về biên giới giữa thực với phi thực trong cảm thức thế giới về thế giới”[28] Đồng thời, các sự kiện, chi tiết xảy ra ngẫu nhiên, tình cờ, đứt gãy như giấc mơ cũng là yếu tố khiến biên giới giữa thực và phi thực càng trở nên mỏng manh hơn

Cuối cùng phải kể đến luận văn Yếu tố huyền ảo trong truyện ngắn Mỹ

Latinh khảo sát qua hai tác giả J.L.Borges và G.Marquez” của Lê Ngọc Phương

đăng trên website: http://khoavanhoc-ngonngu.edu.vn Đây là một công trình nghiên cứu về đặc trưng và biểu hiện các yếu tố huyền ảo trong trong truyện ngắn

Mỹ Latinh Khảo sát sự thể hiện yếu tố huyền ảo trên diện rộng là truyện ngắn của hai tác giả J.L.Borges và G.Marquez nên luận văn chỉ mới có cái nhìn bao quát và đối sánh chứ chưa đi sâu phân tích rõ biểu hiện cụ thể của yếu tố huyền ảo trong truyện ngắn của riêng Borges Điều này, chúng tôi sẽ tiếp tục làm rõ trong đề tài của mình ở những chỗ mà luận văn trên chưa đề cập đến

Nhìn chung, các công trình nói trên đã đề cập và phân tích những nét chính

về tác giả Jorge Luis Borges như cuộc đời, sự nghiệp, truyện ngắn và đặc điểm truyện ngắn Borges Song chúng tôi nhận thấy vẫn chưa có công trình nào thật sự nghiên cứu sâu về yếu tố huyền ảo trong truyện ngắn của Borges Đây vẫn còn là

“miền đất hứa” cho những ai muốn đào sâu khám phá Chính vì lẽ đó, chúng tôi

quyết định chọn nghiên cứu đề tài: Yếu tố huyền ảo trong truyện ngắn Jorge Luis

Borges

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu những biểu hiện của Yếu tố huyền

ảo trong tập truyện ngắn của Jorge Luis Borges trên các phương diện cảm hứng,

biểu tượng, nhân vật, nghệ thuật trần thuật

Phạm vi nghiên cứu: Văn bản mà chúng tôi sử dụng là Tuyển tập Jorge Luis

Borges (2001), gồm 35 truyện, Nhà xuất bản Đà Nẵng do Nguyễn Trung Đức tuyển

và dịch

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi đã sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu như:

- Phương pháp phân tích tổng hợp: đây là phương pháp chủ yếu, được sử dụng để tìm hiểu, phân tích những đặc điểm trong truyện ngắn của Jorge Luis Borges, từ đó tìm ra những biểu hiện yếu tố huyền ảo, cuối cùng tổng hợp kết quả của những phân tích này để rút ra kết luận

- Phương pháp cấu trúc - hệ thống: bởi vì bản thân phong cách nghệ thuật cũng là một hệ thống có cấu trúc, các yếu tố trong nó phải được xác định trong mối liên hệ, tương quan của chúng trong hệ thống - cấu trúc nhất định Cho nên, khi phân tích chúng tôi luôn đặt yếu tố huyền ảo trong hệ thống chỉnh thể truyện ngắn J.L.Borges

- Phương pháp nghiên cứu tác giả, tác phẩm văn học: vận dụng kiến thức tổng hợp từ cuộc đời tác giả, quá trình sáng tác, những chuyện đời tư, quan niệm

nghệ thuật…của nhà văn đề đánh giá chính xác vai trò của yếu tố huyền ảo đối với truyện ngắn J.L.Borges

5 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, khóa luận của chúng tôi bao gồm ba chương:

Chương 1: Jorge Luis Borges và văn học huyền ảo Mỹ Latinh

Chương 2: Màu sắc huyền ảo trong truyện ngắn của Jorge Luis Borges

Chương 3: Yếu tố huyền ảo trong truyê ̣n ngắn Jorge Luis Borges - Nhìn từ phương diện nghệ thuật

NỘI DUNG Chương 1: Jorge Luis Borges và văn học huyền ảo Mỹ Latinh

1.1 Yếu tố huyền ảo trong sáng tác văn học

1.1.1 Về khái niệm cái huyền ảo

Văn học mang yếu tố siêu nhiên, phi thực vốn xuất hiện từ lâu trong lịch sử với các thể loại dân gian như thần thoại, cổ tích… Thế kỉ XIX được xem như là thời

kì hoàng kim của văn học kì ảo với những tên tuổi như E.A.Poe, Maupassant, Hoffmann, Banlzac… Văn học hiện thực huyền ảo thế kỉ XX thực chất là sự kế thừa

và rẽ nhánh từ dòng văn học hư cấu nói trên Nhằm nhấn mạnh đặc trưng của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo trong quá trình xử lí và sáng tạo nghệ thuật của Borges, trong khóa luận, chúng tôi sử dụng thuật ngữ “cái huyền ảo” (magic) để gọi tên các yếu tố hoang đường, kì lạ trong truyện ngắn của ông, thay vì “cái kì ảo” (fantasy) khá phổ biến trước đây

Xuất hiện lâu dài trong lịch sử, văn chương có yếu tố hoang đường, kì ảo là cuộc nối kết giữa mộng và thực Loại văn chương này hòa giải những giấc mơ không tưởng với hiện thực đời sống Đó cũng là cuộc hòa giải những ý tưởng duy lí với hình tượng lung linh của nghệ thuật Qua đó, nhà văn muốn tìm kiếm ngôn ngữ của mộng tưởng để xây dựng thế giới tâm linh Đến với văn chương có yếu tố hoang đường, kì ảo, người ta phải nắm trong tay hai khái niệm: thực tại và hư ảo Nhưng cả hai đều không đứng yên mà tan chảy và trộn lẫn vào nhau

Liên quan đến thuật ngữ để chỉ mảng văn học này, thế giới thường dùng những cụm từ như “myth”(cái thần thoại), “supernature”(cái siêu nhiên), “unnature” (cái phi thường), “fantasy” (cái kì ảo), “magic” (cái ma thuật / huyền ảo) Ở nước ta, các nhà nghiên cứu còn sử dụng những khái niệm như thần kì, huyễn tưởng, huyễn

ảo Sở dĩ có sự phân chia đó là để tránh sự rối rắm của thuật ngữ, nhưng vẫn gọi chung là văn học kì ảo (PGS.TS Lê Huy Bắc gọi chung là văn học huyễn ảo)

Nhìn chung, các thuật ngữ này đều có sự giao thoa về hàm nghĩa nội tại Chúng được dùng để chỉ cái không tồn tại, không có thực Dẫu vậy, giữa chúng vẫn

hoang đường trong truyện thần thoại, thể hiện cảm quan trước thiên nhiên thời nguyên thủy Trong khi đó thuật ngữ “kì ảo” được dịch trực tiếp từ danh từ

“fantasy”, tính từ “fantastic” nhằm chỉ sự tưởng tượng kì lạ, kì quái và những điều chỉ xuất hiện trong tâm trí Theo Lê Nguyên Long, về mặt từ nguyên học, chữ

“fantastic” xuất hiện trong tiếng Anh trung cổ thế kỉ XIV, thế nhưng nó chỉ được sử dụng như một thuật ngữ văn học từ những năm 20 của thế kỉ XIX khi một dịch giả dịch tập truyện của nhà văn Đức nổi tiếng Hoffmann sang tiếng pháp với tiêu đề

Những truyện kể kì ảo Từ đó thuật ngữ “kì ảo” được các nhà nghiên cứu sử dụng

khi phân tích những hiện tượng độc đáo của thế kỉ XIX như E.A.Poe, Maupassant, Balzac…

Ngoài cái kì ảo (fantasy), thuật ngữ cái huyền ảo (magic) cũng là thuật ngữ

sử dụng thường xuyên trong văn học hiện đại “Magic” còn được dịch là ma thuật, thần kì, thần diệu Trong văn học thế kỉ XX thuật ngữ “magic” gắn liền với cụm từ

“magic realism” trong tiếng Anh nhằm chỉ một trào lưu, một phương thức sáng tác khởi phát từ châu Mỹ Latinh Từ “magic” trong cụm từ này nhằm thể hiện khuynh hướng tìm về tính chất kì diệu nguyên thủy Mỹ Latinh vốn là mảnh đất của những nền văn hóa yêu thích những vấn đề tâm linh như bói toán, giấc mơ, lời tiên tri… Đặc trưng bản địa này được chuyển tải vào trong sáng tác được tạo nên một trào lưu mới trong văn học thế giới gọi tên là “magic realism”

Ở Việt Nam, thuật ngữ “magic realism” được dịch theo nhiều cách khác nhau Năm 1968, Lê Huy Oanh dịch là “chủ nghĩa hiện thực thần kì” trong bài viết

Nhà văn Miguel Angel Asturias, đăng trên tạp chí Văn học số 109 Năm 1974, ở

miền Bắc, Nguyễn Trung Nam là người đầu tiên dịch thuật ngữ “magic realism” thành chủ nghĩa hiện thực huyền ảo trong một bài viết đăng trên tạp chí Văn học với

tựa đề: Một khuynh hướng tiến bộ trong tiểu thuyết hiện thực tiến bộ ngày nay ở Mỹ

Latinh: Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo [16; tr.35] Từ đó, tình hình nghiên cứu văn

học khu vực này trở nên rộn ràng và thuật ngữ này phổ biến hơn

Nhận thấy việc thống nhất cách dịch tên chủ nghĩa hiện thực huyền ảo (magic reslism) ở trên, khi nghiên cứu truyện ngắn của Borges – bậc thầy của chủ

nghĩa hiện thực huyền ảo, chúng tôi đã lựa chọn thuật ngữ “yếu tố huyền ảo” (magic) trong mối tương quan với “yếu tố hiện thực” (reality) thể hiện rõ trong trào lưu sáng tác hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh

Một lí do khác để lựa chọn thuật ngữ “yếu tố huyền ảo” chứ không phải “yếu

tố kì ảo” là do chúng tôi đồng tình với quan niệm của PGS.TS Lê Huy Bắc khi ông phân chia văn học huyễn ảo (khái niệm văn học huyễn ảo được Lê Huy Bắc sử dụng

để gọi tên chung tất cả các thể loại văn học có yếu tố siêu nhiên, kì lạ, hoang đường) thành ba giai đoạn:

Giai đoạn một: cái huyễn tưởng (Myth) - Thời cổ - trung đại Thời này người

ta xem những yếu tố siêu nhiên, kì quái, hoang đường,…như những cái tất nhiên

Họ không hề hoài nghi về tính xác thực của nó mà sẵn sàng chấp nhận xem đấy như

là một hiện thực tất yếu của đời sống Họ tin vào những câu chuyện mà họ tưởng tượng ra Việc ông tiên, ông bụt xuất hiện để giúp đỡ một ai đó là điều bình thường, chẳng có gì đáng sợ hãi hay nghi ngờ gì cả

Giai đoạn hai: cái kì ảo (fantastic) - Thời cận – hiện đại Đây là lúc tư duy lí trí thắng thế trí tưởng tượng, con người lúc này không còn tin tưởng vào những chuyện ma quỷ thần thánh nữa Những sáng tác văn học lúc này luôn cố thuyết phục người đọc rằng câu chuyện mình kể là có thật và cái kì ảo luôn tồn tại với mục đích gây nỗi hoang mang, sợ hãi cho người đọc

Giai đoạn thứ ba: cái huyền ảo (Magic) - Thời hiện đại – hậu hiện đại Đây là giai đoạn nhân loại hoài nghi cả sự tồn tại của Chúa lẫn thánh thần, ma quỷ…Cái huyền ảo xuất hiện ở giai đoạn này luôn mang tính đối thoại (mà bản chất là bộc lộ

sự bất tin) Người ta thường nhắc đến yếu tố huyền ảo trong tác phẩm của Kafka, Garcia Marquez… - những nhà văn thuộc khuynh hướng chủ nghĩa hiện thực huyền

ảo (magic realism) Về hình thức cái huyền ảo trong thời hiện đại – hậu hiện đại được các nhà văn này sử dụng theo kiểu gần như cái huyễn tưởng ở thời cổ đại Có nghĩa họ điềm nhiên đặt nhân vật, sự kiện hoang đường nào đó trong tác phẩm của mình mà không cần phải giải thích, chứng mình rằng đó là có thực Cái huyền ảo vì

thế trở thành sự giải thiêng huyễn ảo, tương ứng với quan niệm về cái chết của

Chúa lẫn lí trí của thời kì này

Cách phân chia thành nhiều thuật ngữ “huyễn ảo”, “huyễn tưởng”, “kì ảo”, huyền ảo” có vẻ rối rắm Nhưng cũng như PGS.TS Lê Huy Bắc, chúng tôi cho rằng cái huyền ảo trong văn học thế kỉ XX không giống như trước đây Phương thức sáng tạo phức tạp hơn, cảm giác khơi gợi nhiều chiều hơn Đặc biệt đối với văn học

Mỹ Latinh yếu tố huyền ảo còn được sáng tác dựa trên những chuyển biến mới của bối cảnh thế kỉ XX và bối cảnh riêng của châu lục

Có thể thấy văn học huyền ảo thời hiện đại và hậu hiện đại đã kế thừa và đổi mới văn học kì ảo thời kì trước trên một số phương diện Nếu lấy trung tâm của sự

so sánh đối chiếu là mức độ chênh lệch khoảng cách so với thực tại thì có thể kì ảo gần với thực tại hơn huyền ảo Cái kì ảo ở giai đoạn văn học kì ảo mang tính chất của ma quỷ, siêu nhiên, thần bí…không phải là ta Còn cái huyền ảo trong giai đoạn văn học huyền ảo cũng nói đến ma quỷ, thần bí,…nhưng mơ hồ, huyền ảo, vừa là ta vừa không phải là ta

1.1.2 Vai trò của yếu tố huyền ảo trong văn học

Có thể nói trí tưởng tượng là chất men đem lại hiệu quả cho những sáng tác văn học Nó cũng được xem như một biện pháp nghệ thuật thể hiện sức sáng tạo dồi dào của người nghệ sĩ trong việc tiếp cận và chiếm lĩnh hiện thực Bằng cách “dùng một hình thức không có thực để phản ánh cái có thực”, nhà văn đã tạo nên một thế giới hoàn toàn mới mẻ, sinh động và khác lạ Thế giới ấy đã lôi cuốn trí tưởng tượng của con người vô cùng mạnh mẽ, thu hút niềm say mê và trải nghiệm cuộc sống của con người Như vậy, một khi nghệ thuật hư cấu được thừa nhận như một nguyên lí tất yếu của sáng tác thì không thể không nói tới sản phẩm của tư duy hết sức độc đáo của nó đó chính là yếu tố huyền ảo Chính yếu tố huyền ảo này tạo nên sức hấp dẫn độc đáo cho tác phẩm và có khả năng làm nên diện mạo tinh thần và vẻ đẹp riêng cho tác phẩm

Yếu tố huyền ảo còn là một phạm trù của tư duy nghệ thuật và sản phẩm của trí tưởng tượng Nó tồn tại trên trục thực – hư và được tạo ra bởi sự kết hợp chuyển

giao giữa cái bình thường và cái siêu nhiên, giữa cái logic và phi logic Huyền ảo mang tính chất mơ hồ, được thể hiện dưới hình thức siêu nhiên, hư ảo, khác lạ, phi thường và độc đáo…và có khả năng gây ra một hiệu ứng thẩm mĩ trong lòng người đọc Ngoài ra, không chỉ là tấm gương phản chiếu thế giới và con người, nó còn là phương tiện để nhà văn khám phá hiện thực và thể hiện tư tưởng thẩm mĩ, gửi gắm những ngụ ý sâu xa trong thế giới thực tại, vừa là công cụ để thể hiện tư tưởng nhà văn

Trước đây, người dân nguyên thủy nhìn thấy trời đất muôn vật biến hóa khác thường mà mọi hiện tượng đó vượt ra ngoài sự hiểu biết của con người nên họ tự tạo ra nhiều thuyết để giải thích Họ xem những yếu tố siêu nhiên kì quái, hoang đường,…như những cái tất nhiên và không hề hoài nghi về tính xác thực của nó mà sẵn sàng chấp nhận xem đấy như là một hiện thực tất yếu của cuộc sống Cái huyễn tưởng vì thế tồn tại như một tất yếu trong các thể loại truyện cổ tích, truyện thần thoại…của các dân tộc “Đó là toàn bộ những truyện hoang đường, tưởng tượng về các vị thần hoặc những con người những loài vật mang tính chất thần kì siêu nhiên

do người nguyên thủy sáng tạo ra để phản ánh và lí giải các hiện tượng trong thế giới tự nhiên và xã hội theo quan điểm vạn vật có linh hồn (hay thế giới thần linh)” (6; tr.299) Thần thoại là sản phẩm của trí tưởng tượng và các yếu tố hoang đường,

kì ảo đã tạo thành sự tích hợp trọn vẹn và nổi bật, để từ đó dựng lên thế giới thần thoại rộng lớn, lung linh màu sắc mở ra một lối đi vào bản chất bên trong sự vật, hiện tượng một cách độc đáo

Đến thế kỷ XIX, nhận thức con người đã cao hơn họ bắt đầu biết lí giải các hiện tượng tự nhiên có tính khoa học hơn Họ không còn tin vào những chuyện ma quỷ thần thánh nữa nhưng trong các câu chuyện của họ luôn đề cập, ẩn chứa những câu chuyện hoang đường gây ra nỗi hoang mang sợ hãi cho người đọc Điển hình cho giai đoạn này là các nhà văn thuộc khuynh hướng kì ảo như E.Alen.Poe, Banzac, Maupassant…Họ thể hiện cái kì ảo (fantastic) dưới hình thức thần linh, ma quỉ, khác lạ phi thường, siêu nhiên tồn tại trong thực tế nghệ thuật đặc thù Cái kì ảo

là sự ngắt mạch (suspension), là sự xâm nhập của cái siêu nhiên trong cuộc sống đời thường, là sự xâm lấn của yếu tố phi logic trong thế giới logic Từ đó nó trở thành một lăng kinh thẩm xét con người và cuộc đời, trở thành một phương tiện nghệ thuật được sử dụng rộng rãi” [23] “Cái kì ảo” như một thủ pháp nghệ thuật độc đáo

có chức năng “lạ hóa” làm nảy sinh thái độ tiếp nhận, lưu giữ ấn tượng và cuốn hút độc giả

Văn học huyền ảo thế kỷ XX đã có sự kế thừa và đổi mới văn học kì ảo thời

kì trước Các nhà văn vẫn tiếp tục thể hiện các sự việc, hiện tượng bí ẩn, một sự tồn

tại không giải thích được Todorov trong công trình Dẫn luận về văn chương kì ảo

đã phát hiện ra các tác phẩm kì ảo được sáng tác dựa trên công thức “sự bí ẩn” +

“cái có thực” tạo cảm giác mơ hồ, lưỡng lự nơi người đọc Đồng thời Todorov cũng chỉ ra một biểu hiện mới của văn học kì ảo Đó là trường hợp của F.Kafka với

truyện vừa Hóa thân Nhân vật chính Grego Sama Từ một thanh niên làm nhân viên

tiếp thị của một hàng vải biến thành một con côn trùng vỏ cứng với nhiều cái chân

bé xíu tua tủa mọc ra hai bên mình Nhân vật của Kafka đã trở thành cái huyền ảo (magic) “Thế giới trong tác phẩm của Kafka tuân theo một logic mộng mị nếu không là ác mộng thì chẳng liên quan đến hiện thực nữa…Những tác phẩm của Kafka thuộc về cái thần diệu và cái lạ lùng đồng thời, chúng là sự trùng hợp của hai thể loại bề ngoài bất tương dung”[9; tr.206] Sự pha trộn giữa cái kì ảo với cái lạ cái thần kì đã chứng tỏ văn chương thế kỷ XX đã có những bước tiến xa hơn trong tư duy và thủ pháp nghệ thuật Sự sáng tạo mới đó của Kafka được Marquez kế thừa hiệu quả trong việc sáng tạo ra những hình tượng lãng mạn và thần diệu Bản thân

nhân vật trở thành cái ảo Cụ già có đôi cánh khổng lồ, Trăm năm cô đơn…là những

trường hợp nhân vật khó xác định: người hay ma quỉ, người hay thần thánh?

Như thế, cái huyền ảo trong văn học huyền ảo đã phát huy rõ vai trò trong cách tân nghệ thuật, tạo một bước đột phá mới trong tư duy sáng tác văn học Cái huyền ảo của thế kỷ XX lận vào trong thể hiện qua nhiều thủ pháp mới lạ: lối kể chuyện mập mờ nước đôi, đưa người đọc từ thế giới thực tại dần dần bước sang thế giới phi thực Không thời gian gây cảm giác không rõ ràng giữa thực và ảo tưởng

Việc phớt lờ các quy luật logic khiến cái bí ẩn chập chờn không thể phân định Ngôn ngữ theo xu hướng trừu tượng hóa, biểu tượng hóa, giải phóng cảm giác riêng

tư và vô thức con người Cái huyền ảo lúc này không còn là nỗi lo âu do xã hội tạo

ra mà xuất phát từ chính bản thể của con người từ sự hữu hạn của vũ trụ Vì thế, các tác phẩm thường kén độc giả bởi những giá trị thẩm mĩ được lồng trong chất triết học, trong sự nghiệm sinh siêu hình từ đó thách thức tầm nhận thức của độc giả Đồng thời thách thức chính cả người viết những nhà văn lớn của thế kỷ XX như Kafka, Kawabata, Italo Calvino, Murakami, Marquez…đều thử sức với mảnh đất kì

bí, huyễn hoặc này

1.1.3 Văn học Mỹ Latinh – môi trường phát triển của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo

Đầu thế kỷ XX, trên toàn thế giới nói chung và ở Tân lục địa Mỹ Latinh nói riêng, diễn ra những cuộc đấu tranh khủng khiếp của loài người Cuộc cách mạng Mêxicô (1910 – 1917) đã dẫn đến những thay đổi về tầm nhận thức về thực tại xã hội Dường như con người không còn tin vào “bảng giá trị cũ”, thậm chí cả những định chế tôn giáo, xã hội Chiến tranh phần nào ảnh hưởng đến trật tự cuộc sống, thay đổi tư tưởng và thúc đẩy sự chuyển biến ở tất cả các lĩnh vực, các mối quan hệ

ở vùng đất Mỹ Latinh, biến châu Mỹ Latinh thành vùng đất có môi trường phát triển tuyệt vời cho chủ nghĩa hiện thực huyền ảo

Hòa chung dòng chảy mãnh liệt của cuộc cách mạng giải phóng dân tộc chống lại chế độ độc tài, rồi cách mạng dân chủ, cách mạng xã hội chủ nghĩa thì cuộc cách mạng văn học nghệ thuật cũng bắt đầu có những bước chuyển mình Các nhà văn không còn bằng lòng với những quy tắc sáng tác truyền thống nữa, mà họ

đi tìm những hình thức mới mẻ nhằm biểu đạt cho được những cảm thức, nhãn quan của thời đại mới Đáp ứng với yêu cầu của thời đại, chủ nghĩa hiện thực huyền ảo ra đời, ngay lập tức đặt mình vào vị trí quan trọng nhất của văn học thế giới lúc bấy giờ Sự thay đổi về chất trong văn học đã đạt được những thành tựu đáng kể về đề tài, phương pháp, kĩ thuật, phong cách Các tác phẩm “đi vào nền văn học hiện đại

không lặp lại”, đánh dấu nền văn học Mỹ Latinh đã trở thành dòng chủ lưu của văn học Tây bán cầu

Bên cạnh đó, đầu thế kỉ XX, Mỹ Latinh còn đối mặt với những mặt trái của hiện thực Gần bốn thế kỉ bị phụ thuộc Mỹ Latinh rơi vào sự cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, kinh tế và sự bất ổn về chính trị Sự áp bức ngày càng khốc liệt của mẫu quốc đã dẫn đến các cuộc khởi nghĩa dân tộc Từ giữa thế kỉ XIX các quốc gia

Mỹ Latinh lần lượt được giải phóng khỏi ách thống trị thực dân Trở thành một quốc gia độc lập nhưng hậu quả của chiến tranh vẫn còn đọng lại Mỹ Latinh đối mặt với các chính sách ngoại giao hà khắc của Bắc Mỹ và đế quốc châu Âu Nghèo khó và bạo loạn khiến khu vực này trở thành một trong những “điểm nóng” của toàn cầu về tỉ lệ nợ, dân số, tệ nạn Đến thế kỷ XX, lục địa này còn diễn ra những cuộc chiến và cuộc đảo chính quân sự Những toan tính cải cách, những chính sách diệt chủng các nhóm sắc tộc đe dọa cuộc sống thường nhật Chính sự phức tạp về đời sống, kinh tế, quân sự đã làm cho quá trình hiện đại hóa khu vực này diễn ra chậm chạp Hiện thực Mỹ Latinh cần sự thông cảm thấu hiểu và văn học là nơi phản ánh kinh nghiệm của một châu lục thuộc thế giới thứ ba, phản ứng lại sự áp đặt từ bên ngoài Văn học huyền ảo Mỹ Latinh chính là sự phản ánh nỗi bất an bản thể của thời đại, đồng thời nỗi lo ngại của hiện thực chậm tiến Thực tại cuộc sống đi vào

sáng tác dưới những lớp nghĩa khác nhau Các tác phẩm như Cụ già có đôi cánh

khổng lồ, Trăm năm cô đơn của Marquez hay Thầy thuốc nông thôn, Hóa thân của

Kafka…một sự chồng chéo nhiều mặt đối lập giữa đô thị và nông thôn, ngoại lai và bản địa, phương Tây và châu Mỹ Latinh Văn chương còn là nơi thể hiện cảm thức chung của những con người, những quốc gia có cùng số phận

Ngoài ra, điều kiện để chủ nghĩa hiện thực huyền ảo phát triển ở Tân Lục địa còn là bởi chế độ độc tài rất phổ biến ở châu Mỹ Latinh trong thế kỉ XX Trong tình trạng không có tự do ngôn luận làm cho nhà văn không không thể không sử dụng thủ pháp vừa hiện thực vừa kì ảo để thuận tiện nói về hiện thực: “là cái gì nhưng không phải là cái gì, dường như tồn tại mà không tồn tại, là sự thật nhưng cũng hoang tưởng”

Mỹ Latinh là một mô hình được nhân ra từ bán đảo, bản sắc riêng của châu lục là một câu hỏi lớn khiến các nhà văn như những kẻ lữ hành ngoái tìm những bước chân xưa cũ Bàn về bản sắc châu lục và mối quan hệ của nó với sự phát triển của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo, chính nhà văn xuất sắc của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo, Gabriel Garcia Marquez đã từng nói: “Ở châu Mỹ Latinh, những tình huống thần diệu là một bộ phận của đời sống ngày nay …Tôi tự coi mình là nhà văn hiện thực, có thế thôi” Quả thực, văn học huyền ảo trở thành cuộc chơi giúp Mỹ Latinh trở về với quá khứ huy hoàng đã bị hủy diệt, khôi phục lại quá khứ và khôi phục lại lòng tự trọng và sự tự tin Hơn nữa chính trong sự đói khổ và bất mãn, con người có xu hướng ẩn vào thế giới tưởng tượng để tìm kiếm sự an ủi Tưởng tượng

để mơ mộng ra quá khứ, lưu giữ những hoài niệm Tưởng tượng để tạo ra một thực tại chống lại thực tại Aztec, Inca, Maya vốn là những bộ tộc có khả năng trực cảm

và tâm linh rất mạnh Huyền thoại của con người bước ra từ cây ngô xuất hiện tại đây Những lời tiên tri những điệu múa gọi hồn…cũng có mặt tại đây Châu Mỹ Latinh đã có nền văn hóa cổ Indian vô cùng phong phú và phức tạp với hơn một ngàn ngôn ngữ khác nhau và những bộ tộc phát triển nhất đã có chữ viết đồ họa hoặc “buộc giây” Nơi đây chứa đựng những kho tàng đồ sộ, những huyền thoại sáng chế, những truyền thuyết dân gian, vở kịch ca tụng anh hùng, những phong tục tạp quán độc đáo có một không hai…vẫn lưu truyền trong đời sống hiện đại, tạo ra nguồn cảm hứng mạnh mẽ cho các nhà văn hiện thực huyền ảo Các nhà văn cũng trí tưởng tượng phong phú, nhiệt huyết mang ước vọng dùng ngôn từ thay đổi cái nhìn về sự thật, về cuộc đời

Từ tất cả những nguyên do trên, Mỹ Latinh trở thành môi trường tuyệt vời cho sự ra đời và phát triển của trào lưu văn học hiện thực huyền ảo thế kỉ XX Nó xuất hiện từ những năm 1930 và thật sự bùng nổ vào những năm 1960 Đến những năm 1980, khái niệm chủ nghĩa hiện thực huyền ảo đã trở thành nhãn hiệu vững chắc cho một hình thức văn xuôi hư cấu, nổi bật với các nhà văn tiên phong như J.L.Borges, M.A.Asturias, A.Carpentier, Juan Rulffo…Với bút pháp biến hóa kì

sự mở đầu thành công của thế hệ tiên phong là một loạt nhà văn tiếp tục khai thác miền văn chương huyền ảo như Gabriel Garcia Marquez, Carlos Fuentes, Manuel Puig…

Tác phẩm của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo có khả năng gây sốc cho độc giả bởi những câu chuyện mang bản chất quái lạ, tạo sự hoài nghi về truyền thống văn hóa duy lí của phương Tây Đồng thời chủ nghĩa hiện thực huyền ảo thách thức

thuyết châu Âu trung tâm bằng cách biểu lộ kinh nghiệm của thế giới thứ ba và

khắc họa truyền thống văn hóa bản địa Nó như một phương tiện nghệ thuật nhằm biểu đạt nội dung hiện thực một cách sâu sắc Nó rất trừu tượng, kì dị, huyền ảo…tạo ra một thế giới nghệ thuật đặc biệt như một lực hấp cuốn hút trí tưởng tượng của độc giả, làm cho độc giả có cảm giác như lạc vào một mê cung đầy huyền diệu và bí ẩn Nhưng khi trở về thực tại, nó sẽ được nhận thức và thẩm định hiện thực sâu sắc hơn Hai nhà nghiên cứu về văn học Mỹ Latinh John Peck và Martin Coyle nhấn mạnh truyền thống tư duy và thói quen của người dân Mỹ Latinh luôn xem cái hoang đường như cái thường nhật của cư dân bản địa

Quả thực, văn học Mỹ Latinh đã gặt hái được nhiều thành công với sự ra đời của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Các nhà văn mang trong mình khát vọng khám phá hiện thực, đặc biệt là J.L.Borges, nhà văn kiệt xuất người Argentia đã sử dụng những yếu tố huyền ảo nhằm mở ra những bình diện mới trong bản năng và tâm linh con người Ông đã mở ra cho người đọc một “hiện thực trùng phức” ở đất nước mình Hiện thực vừa cổ xưa vừa hiện đại, hiện thực vừa huyền bí vừa rõ ràng, một hiện thực thứ ba mang đến cho tác phẩm nhiều trải nghiệm về đất nước Argentina

và Tân lục địa Mỹ Latinh

1.2 Jorge Luis Borges – nhà văn thiên tài và những bi kịch

1.2.1 Jorge Luis Borges – Nhà văn đầy tài năng…

Ngay từ khi mới bắt đầu cầm bút, Jorge Luis Borges đã thể hiện mình không chỉ là cây bút tài năng mà con là một nhà văn thông kim bác cổ Ông được mệnh danh là một trong những nhà văn lớn nhất của thế kỷ XX

Borges sinh ngày 24 tháng 8 năm 1899 tại Buenos Aires, thủ đô Argentina, trong một gia đình tư sản có nhiều tướng lĩnh nổi tiếng trong lịch sử Argentina Bố ông, luật sư Jorge Guillermo Borges, là một triết gia theo chủ nghĩa bất khả tri thừa hưởng từ họ ngoại Haslam, một dòng họ có nguồn gốc ở vùng Staffordshire, Anh quốc Chính vì vậy, trong ngôi nhà của cậu bé Borges có cả một thư viện toàn sách tiếng Anh Người bố của Borges cũng từng in tiểu thuyết và viết thêm ba cuốn sách nữa nhưng không công bố Và rất không may, khi đang ở độ tuổi sung sức, ông đã

bị mù lòa vì bệnh tật Cùng với bố, bà nội đã dạy cho nhà văn tương lai này tiếng Anh, nên cậu bé Jorge Luis ngay từ nhỏ đã rất thông thạo thứ tiếng này Năm lên tám, Borges đã dịch chuyện cổ tích của Oscar Wilde một cách xuất sắc, được tạp chí Sur đăng tải Sau này, Borges còn dịch cả Virginia Woolf, dịch một số trích đoạn từ William Faulkner, truyện ngắn của Rudyard Kipling, một số chương từ

"Đám giỗ Finnegans" của James Joyce…

Ngay từ thời thơ ấu, cuộc đời của Borges đã nhuốm đầy màu sắc của sự cô đơn, buồn thảm Với phong cách ăn mặc kì quái học theo người bố, ông phải thường xuyên chịu đựng những lời chế giễu, công kích từ bạn bè Ông sống một cuộc đời khép kín trong một căn phòng nhỏ thuộc ngôi nhà riêng của mình Ông không có bạn bè cùng trang lứa, suốt ngày phải cùng em gái tưởng tượng ra những trò chơi ma quỷ Đặc biệt, ông chỉ thích người đã chết và luôn tưởng tượng rằng mình đã chết Chính tính cách kì quái này đã phần nào ảnh hưởng đến lối viết văn của ông sau này

Năm 1914, gia đình Borges chuyển sang châu Âu cư trú Mùa thu năm đó, chàng thiếu niên Jorge Luis bắt đầu vào học ở Trường Cao đẳng Geneva Năm

1919, gia đình ông chuyển sang Tây Ban Nha và ở Madrid, ông làm quen với các nhà thơ thuộc phong trào bảo hoàng cực đoan Ngày 31/12/1919 trên tạp chí Hy Lạp xuất hiện bài thơ đầu tiên của Jorge Luis mà trong đó, tác giả “dồn hết sức để trở thành Walt Whitman” (nhà thơ Mỹ nổi tiếng) Chẳng bao lâu sau, Borges gia nhập nhóm Ultraism mà có thời được định nghĩa như một thứ chủ nghĩa tiền phong, thể

và sự hạn chế của xã hội tư sản Tuy nhiên, bản thân Borges lại không viết được tác phẩm gì đáng kể theo tinh thần của Ultraism

Năm 1921, Borges trở về tổ quốc với tư cách là một nhà thơ và thông qua tờ Proa, do ông sáng lập, du nhập trường phái bảo hoàng cực đoan vào Buenos Aires Ông trở thành người truyền bá chủ chốt của khuynh hướng thơ ca mới Thuộc về

giai đoạn sáng tác này là tập thơ Nhiệt hứng của Buenos Aires (1925) và tập tiểu luận Những tra cứu (1925) Nhưng dần dần nhiệt huyết tuổi trẻ đã dần mai một đi

cùng năm tháng ông từ bỏ trào lưu bảo hoàng cực đoan để lăn xả vào một cuộc tìm kiếm mới cho sáng tác văn học của mình

Kể từ năm 1929, Borges đã định hình rõ nét một phong cách văn xuôi độc đáo Ông chọn lối viết ngắn hàm súc, sử dụng nhiều yếu tố siêu nhiên, huyền ảo rút

từ văn học cổ Borges đã viết và in được 7 cuốn sách, lập ra ba tạp chí và cộng tác với khoảng 12 ấn phẩm khác Tới cuối những năm 20 của thế kỷ trước, ông bắt đầu

viết truyện ngắn Năm 1935 ông cho ra đời tập truyện ngắn đầu tay Sáu vấn đề của

ngài Isidro Parodi Đến năm 1937, Borges lần đầu tiên vào làm trong thư viện như

một nhân viên thường xuyên và tại đó ông đã phải chịu “9 năm cực kỳ bất hạnh”: lương ít, việc ít, chủ yếu chỉ ngồi đọc sách trong một không khí chung vô cùng nhàm chán Borges đã sống như một con mọt sách và viết được hàng loạt những kiệt tác cho tương lai, mặc dù lúc mới xuất hiện, ít ai đánh giá được chân giá trị của chúng Những tác phẩm đầu tay của Borges xuất bản vào những năm 30 – 40, đã bị thất bại và chịu sự hờ hững của công chúng

Không nản chí, Borges đã kiên trì đi theo con đường riêng của mình Năm

1944, tập truyện ngắn Những hư cấu đã dần khẳng định tài năng, trí tuệ, chiều sâu

của sự uyên bác, khả năng am hiểu văn học trong tư duy nghệ thuật của Borges

Năm năm sau, tập Aleph (1949) ra đời càng củng cố thêm uy tín của một bậc thầy

truyện ngắn Cùng với sáng tác truyện, Borges cho in nhiều tập nghiên cứu phê bình

như Ngôn ngữ Argentina (1928), Văn học cổ điển Đức (1952), Những tra cứu khác

(1952)…Những tập sách này ngày càng khẳng định hơn vốn tri thức uyên bác của nhà văn Người ta gọi Borges là nghệ sĩ – triết gia (the Artist and the Thinker)

1.2.2 …nhưng vinh quang muộn màng

Năm 1955, Borges gặp phải một bất hạnh lớn trong cuộc đời của mình, giống như bố, ông bị mù hoàn toàn Phải chăng bóng tối đã đến với ông như lời dự báo từ trước? Với ông, “sự mù lòa không phải là đau khổ vì nó là một quá trình quá chậm chạp Ngược lại, nếu có người đột ngột bị mù thì có thể họ nghĩ đến cả sự tự vẫn Nhưng nếu bắt đầu mất khả năng nhìn từ khi chào đời thì khác… Ví dụ tôi biết cha tôi chết vì mù, bà nội tôi chết vì mù, cố nội tôi chết vì mù, tôi hiểu rằng cái sự mù này là số phận của tôi”[22.tr.10] Số phận đã cướp đi ánh sáng trong cuộc đời của Borges nhưng không vì thế mà ông từ bỏ sự nghiệp văn chương Ông đã kiên trì đứng lên, tiếp xúc với thời sự văn chương và tiếp tục viết thông qua các thư kí riêng

của mình Các tập Sách cát (1955), Kẻ hành sự (1960) cho thấy độ hoàn hảo của

nghệ thuật ở mức độ còn cao hơn thời kì trước Borges thật sự đã trở thành một nhà văn nổi tiếng thế giới và từ những năm 60, ông đã được đánh giá như một trưởng lão làng văn

Năm 1961, Borges được trao tặng giải quốc tế của các nhà xuất bản đã nâng cao uy tín quốc tế cho ông Những tác phẩm sau này của Borges, dù là văn như

Thông thi của Brodie (1979), sách về những người tưởng tượng (1979); các tập thơ

như Hoa hồng thâm uyên (1975), lời giải (1982)…đã cho thấy khả năng cách tân

nâng cao các thể loại văn học văn học của ông Các chủ đề quen thuộc của ông – ví thực tại là một mê cung, thời gian và sự vĩnh hằng, trò chơi những chiếc gương – đã trở thành tài sản văn học thế giới và uy tín lớn của ông giúp nhiều cho việc cả thế giới thừa nhận Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh Borges mất ngày 14/6/1986 tại Ganeva (Thụy Sĩ) vì căn bệnh ung thư gan và được mai táng

tại Geneva Trước đó, năm 1982, trong bài giảng nhan đề Sự mù lòa, Borges tuyên

bố: “Nếu chúng ta cho bóng tối có thể là phúc lộc của trời, thì ai có thể tự mình sống hơn người khiếm thị và ai có thể hiểu về bản thân mình hơn người khiếm thị”

Đến đây, có thể khẳng định, Borges là nhà văn kinh điển của thế kỉ XX Gần như cả đời ông đã dồn mọi tâm lực vào sáng tác, không vợ con, trong cảnh mù lòa

Các tác phẩm của Borges đã trở thành niềm đam mê của giới tinh hoa trí thức từ những năm 50 của thế kỷ trước cho tới tận bây giờ

1.3 Jorge Luis Borges trong dòng chảy văn học huyền ảo Mỹ Latinh và thế giới

Jorge Luis Borges là tác giả có vị trí đặc biệt trong lịch sử văn học Mỹ Latinh cũng như lịch sử văn học thế giới Ngay khi mới bước vào văn đàn, các nhà văn cùng thời đã thật sự đánh giá cao tài năng của Borges: “Ông là người có kiến văn sâu rộng, một kiến văn thông kim bác cổ, một kiến văn ôm trùm từ Tây sang Đông, đồng thời là người được trời phú cho trí tưởng tượng tuyệt vời”[10 tr.2] Hay: “Tác phẩm của ông được viết với một nguồn cảm hứng vô tận kết hợp với một trí tuệ uyên thâm và một cái nhìn xuyên thấu vào chiều sâu của sự tồn tại, của nhân tính,…con người đã mang lại cho độc giả thời hiện đại một cảm xúc khó tả, một cách cắt nghĩa thế giới dị biệt, một phức cảm mênh mang thời gian” [6.tr.48]

Nổi tiếng với tư cách là nhà thông thái trong lĩnh vực văn chương, Borges để lại dấu ấn sâu đậm trong thế giới ngôn ngữ Tây Ban Nha nói riêng và nhiều ngôn ngữ khác trên thế giới nói chung Ông chịu ảnh hưởng nhiều từ Miguel de Cervantes, Rudyard Kipling, Franz Kafka…, từ thuyết hiện tượng luận của Husserl, Heiderger và chủ nghĩa hiện sinh của Jean Paul Sartre, Albert Camus Những tư tưởng này này đã mở ra cho Borges chân trời mới trong việc nhận thức và tái hiện thế giới Ngay từ khi bắt đầu sáng tác, Borges đã có những thành công nhất định về thể tài truyện ngắn, thơ, tiểu luận Những sáng tác của ông đều là những nền tảng vững chắc cho sự phát triển của các thể loại ấy sau này

Borges được xem là người có vị trí mở đường và đặt những viên gạch tiếp theo cho sự phát triển của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh và thế giới Borges sử dụng lối viết pha hư cấu, ông xem thế giới như một trò chơi mê lộ Bản chất của mê lộ là sự xảy lập bất tận của những khuôn dạng, mẫu hình… Nó gợi tính chất trò chơi, sự may rủi và bất ổn Thế giới trong tác phẩm của ông luôn vận động trong sự đấu tranh quyết liệt nhưng thống nhất và luôn đương đầu với một thế lực khác cao hơn Sự đấu tranh để tồn tại, để xây dựng cuộc sống tốt đẹp hơn và phần

nào đó thể hiện cái nhìn bi đát của con người trên hành trình không ngừng nghỉ để tồn tại Đây cũng là điều thường trực trong tư duy thẩm mĩ của Borges Sau thành công của Borges trên văn đàn, hàng loạt các tác phẩm vận dụng lối viết theo khuynh hướng hiện thực huyền ảo ra đời Ông được xem là một trong những tác giả mở đầu cho truyện ngắn huyền ảo ở Mỹ Latinh và trên thế giới Dẫu sáng tác không nhiều nhưng những truyện ngắn của Borges đã đạt được sự thành công trên nhiều mặt Tác phẩm của ông là cả một thế giới đầy màu sắc huyền bí luôn thôi thúc người đọc tìm tòi, khám phá

Thượng đế không cho J.L.Borges đôi mắt nguyên vẹn nhưng lại cho ông một trí tưởng tượng siêu phàm và một lối viết uyên bác J.L.Borges thật sự đã để lại một công trình văn học trong đó có sự hòa trộn giữa thực và ảo tạo nên một thực thể văn học phong phú, đa dạng có sức hấp dẫn, lại thấp thoáng hình bóng chân thực của cuộc sống thực tế Mỹ Latinh Những sáng tác của Borges chính là những viên gạch đặt nền móng vững chắc cho nhiều khuynh hướng sáng tạo về sau, chứ không chỉ riêng chủ nghĩa hiện thực huyền ảo

Chương 2: Màu sắc huyền ảo trong truyện ngắn của Jorge Luis Borge 2.1 Truyện ngắn Jorge Luis Borges – bờ khác của thực tại

Trong văn học, cảm hứng sáng tác luôn được khơi dậy bằng những sự vật, hiện tượng nào đó ở ngoài thực tế Cảm hứng thường được ví như một cuộc hội ngộ giữa nội tâm con người với ngoại cảnh Và khi đứng trước cảnh vật của thực tại đó, nhà văn cảm thấy dao động và choáng ngợp bởi một tình cảm cuồng nhiệt, một thứ cảm giác huyền bí choáng lấy tâm hồn Cảm hứng đến từ sự kích thích bên ngoài, nhưng cảm hứng còn là sự nung nấu, sự ám ảnh sâu xa, sự chuẩn bị từ lâu trong lòng nhà văn Khi một nhà văn có cảm hứng để sáng tác thì cảm hứng đó có thể làm nên tư tưởng hay phong cách viết của anh ta Hiểu một cách khái quát hơn, cảm hứng là một trạng thái hưng phấn, do những ấn tượng từ thực tại khách quan tác động tạo ra chất men sáng tạo, sai khiến nhà văn phóng ra năng lượng từ thế giới nội tâm

J.L.Borges là nhà viết truyện ngắn vĩ đại người Argentina và cũng là một trong những nhà văn gây ảnh hưởng bậc nhất thế kỉ XX Truyện ngắn là nơi để ông thể nghiệm những ý tưởng và triết lý độc đáo về cái huyền ảo Truyện ngắn của Borges luôn tràn đầy một sự tưởng tượng phóng túng, siêu hình và siêu tưởng, một cảm hứng bắt nguồn từ “bờ khác của thực tại” (chữ dùng của Octavio Paz) Bờ khác

ấy là bờ bến dẫn đến những thế giới đã từng hoặc chưa bao giờ tồn tại, là bờ bến neo giữ những huyền thoại cổ xưa hoặc những gọi mời từ phía bên kia của ý thức con người – miền tiềm thức và vô thức Cho nên, cảm hứng sáng tác chính là phương diện trước nhất thể hiện yếu tố huyền ảo trong truyện ngắn Borges

2.1.1 Cảm hứng từ những thế giới khác

Hơn ai hết, Borges luôn tin vào cảm hứng “Dĩ nhiên là niềm cảm hứng ấy

có thể bộc lộ ra những hình thức khác nhau [10 tr.13] Cảm hứng của Borges luôn

luôn đứng ở hai thái cực thực và ảo Đứng từ thế giới ảo để nói đến thế giới thực và ngược lại thế giới thực được phản chiếu qua một thế giới ảo Tưởng chừng hai thế giới ấy luôn tồn tại những thế đối nghịch nhau nhưng lại rất thống nhất

Truyện ngắn của Borges trước hết dựa trên nguồn cảm hứng khởi nguyên từ

những thế giới không có có thực Truyện ngắn Tlon, Uqbar, Orbis Tertius là một

hành tinh kì diệu do Borges sáng tạo ra, một niềm mơ ước của riêng Borges muốn đào thoát ra khỏi thế giới thực vốn được xây dựng trên nền móng vững chắc của triết học duy vật, mọi thứ đều dựa trên lí trí và óc phán xét Hành tinh ấy chưa có một tên gọi cụ thể và một vị trí địa lí xác định: “Tại các trang cuối của tập 46 chúng tôi thấy có một bài nói về Upsala; tại các trang đầu tập 47 chúng tôi thấy một bài nói về Ural – Altaic Languages (các ngôn ngữ Uran – Antai) nhưng không hề có một từ nào nói về Uqbar (…) những chỉ dẫn tỉ mỉ có tính bản đồ trong bộ sách Erdkunde của Ritter lại hoàn toàn không biết đến cái tên Uqbar” [11; tr.183] Ở đấy bàng bạc hơi thở huyền thoại, cũng có hoàng đế, biển, khoáng sản, những loài chim

và loài cá và các dân tộc thuộc hành tinh này duy tâm một cách bẩm sinh: “ngôn ngữ của họ và những dị biệt của ngôn ngữ ấy – tôn giáo, văn chương, triết học – đều tin cậy chủ nghĩa duy tâm Đối với họ thế giới không phải là một tập hợp các đồ vật trong không gian mà chỉ là một chuỗi khác biệt của những hành động độc lập” [11; tr.190] Sự kì dị của hành tinh này còn nằm ở chỗ nó không phải được tạo ra bởi các nhà duy tâm, từ sự ngạc nhiên thảng thốt của con người mà đó là một thế giới hỗn mang đơn thuần, một đặc quyền của loài người Tlon là một thế giới và các quy luật mật thiết chỉ huy nó đã được định ra ngay cả trong hình thức được tiên đoán Việc các nhà nghiên cứu mãi kiếm tìm những vết tích còn đọng lại qua lời kể của Bioy và

từ bộ từ điển bách khoa, những tuyển tập, bản tóm tắt, bản dịch phỏng, bản đồ…sẽ

là một việc hoàn toàn vô ích Họ mãi không tìm thấy nó Bởi thực chất những gì diễn ra ở hành tinh ấy là không tồn tại, trong lịch sử chưa hề diễn ra và nó là một thế giới xa lạ với thực tại

Borges không những sáng chế ra hành tinh Tlon, Uqbar mà còn tưởng tượng ra một thế giới không tồn tại của những người bất tử Truyện ngắn Người bất tử là một

cuộc hành trình tìm kiếm một vùng đất mà nơi đó con người có thể bất tử Thành phố có trước cả sự xuất hiện của con người với cái vẻ cổ kính rất đáng sợ: “Một tòa

vòm, những chiếc cột khác nhau đều thuộc vào tòa nhà ấy (…) Ta cảm thấy rằng

nó có trước cả con người, trước cả trái đất” [11 tr.169] Sự huyền bí của thành phố còn nằm ở chỗ nó dường như vượt ra khỏi sự trôi chảy của thời gian tuyến tính (quá khứ - hiện tại – tương lai) mà nó nằm mập mờ đâu đó giữa vòng luân chuyển tuần hoàn bất tận không đầu không cuối của vũ trụ, nơi mà tương lai cũng là một dạng đồng hiện trở lại của quá khứ, bởi nó vừa cổ xưa hơn sự tồn tại của loài người, vừa

là tương lai của loài người “thành phố này (ta nghĩ) là rất đáng sợ hơn là sự tồn tại

và trường tồn của nó, dù rằng ở ngay trung tâm một hoang mạc bí mật, nó lây nhiễm quá khứ và tương lai và bằng một hình thức nào đó nó hứa hẹn với các vì tinh tú Trong lúc nó tồn tại thì trên thế gian này không một ai sẽ có thể là người sáng giá hay hạnh phúc” [11; tr.170] Bằng trí tưởng tượng phong phú của mình, Borges đã xây dựng nên những vùng đất huyền bí, xa lạ, khác thường

J.L.Borges rất yêu mến truyện cổ phương Đông hay truyện thần thoại Hi Lạp

cổ đại Đó chính là nguồn cảm hứng để ông xây dựng nên trong tác phẩm những thế

giới cổ đại với những con người chưa từng biết đến văn minh Bản thông báo của

Brodie là một câu chuyện kể về cuộc sống man mọi của bộ tộc Yahoo Họ sống an

lạc dưới sự trị vì của một ông vua tàn tật Ngôn ngữ rắc rối của họ không có câu, từ ngữ bị thiếu hụt các chữ cái với chu kì thời gian tuần hoàn và vô tận Những người Yahoo sống theo bầy đàn và lăn lộn trong bùn để gọi nhau Khi ăn họ thường ẩn mình đi hay nhắm mắt lại còn những việc khác họ trơ trẽn làm trước mặt người khác Họ ăn sống nuốt tươi xác chết của các thầy pháp và các đức vua để làm tăng phẩm hạnh của mình Truyện ngắn của Borges cũng đầy rẫy vùng đất kì lạ của những con người – vượn, tạo nên một không khí đậm đặc chất huyền ảo; hay thế giới của những chủng tộc sống bên bờ Vịnh Ả-rập và các hang động ở Etiope, đất nước của những người Troglodita ăn lông ở lỗ, vốn ăn sống nuốt tươi các loài rắn rết và không có sự trao đổi ngôn từ Đất nước những người Gamanta vốn sống cộng đồng và nuôi sư tử Đất nước những người Augila vốn chỉ thần phục bọn rợ Tacta…Hình ảnh thế giới của các bộ lạc cổ đại lần lượt được hiện lên thấm đầy chất huyền ảo trong mỗi tác phẩm của Borges

Cảm hứng huyền ảo của J.L.Borges đi từ một thế giới không tồn tại, băng qua những vùng đất xa lạ của của quá khứ, và thường xuyên tạm dừng chân trong thế giới của những giấc mơ Nhiều truyện ngắn của Borges là những câu chuyện được kể lại từ một giấc mơ nào đó Nghĩa là, thế giới ở trong những câu chuyện ấy,

là những thế giới trong giấc mơ Đó có thể là một thế giới đầy cát mịt mờ trong Văn

tự của Thượng đế, “một thế giới cát nhiều vô kể” khiến nhân vật bị vùi trong đó

Hay một thế giới tạo nên từ chất liệu là những giấc mơ, tầng tầng những giấc mơ,

giấc mơ trong giấc mơ trong Chuyện hai kẻ nằm mộng, thế giới khủng khiếp của kẻ thù và sự báo thù trong Chuyện về kẻ thù, thế giới ngược lại của thế giới thực trong

Phương Nam Borges quan niệm rằng “Thế giới là hình ảnh giấc mơ của chính nó”

(The world was its dream), nên suy rộng ra, có khả năng tất cả mọi thế giới trong

truyện Borges - dù thực hay ảo - đều nằm ở trong giấc mơ Phương Nam là một

minh chứng rõ nhất Trong truyện, nhân vật chính, Juan Dahlmann, sau một vụ tai nạn nghiêm trọng do bất cẩn, được đưa đến một viện điều dưỡng Trong những giây phút đau đớn giữa sống và chết ở đấy, anh ta đã tự tạo ra một kịch bản của tiềm thức, rằng mình đã chết một cái chết vinh quang trong một cuộc đấu dao dưới bầu trời phía Nam rộng mở, trong khi anh, trên thực tế đã chết một cái chết buồn tẻ trong một viện điều dưỡng phía Bắc lạnh lẽo Truyện ngắn là sự đối lập giữa hai thế giới “phương Nam” và “phương Bắc” Phương Bắc – thế giới thực - được mô tả, thông qua cái viện điều dưỡng như “địa ngục”, một nơi tàn nhẫn và thô lỗ Ở phía bên kia, phương Nam – thế giới trong mơ - là một nơi mà anh mong muốn trở về, nơi có trang trại của gia đình chờ đợi anh, một nơi tuyệt vời với bầu trời bao la rộng

mở

Đối lập với những thế giới không tồn tại là thế giới của hiện thực, thế giới mà nơi đó có những con người sống cuộc sống bình thường và những thành phố, địa danh quen thuộc của các nước thuộc châu Mỹ Latinh Truyện ngắn của Borges rất thường xuất hiện một vài cảnh sống của con người, một bức tranh đa chiều sống động về thành phố Buenos Aires mà ông luôn yêu mến hay đất nước Argentina nơi

thành phố Buenos Aires (một thành phố lớn nhất của Argentina) “Một thành phố vẫn chưa mất đi cái hơi thở của ngôi nhà xưa cũ (…) những đương phố cứ như những phòng đợi dài dặc, những quảng trường cứ như những sân nhà”[11; tr.89] Thành phố Buenos Aires là nơi diễn ra biết bao nhiêu biến cố trong cuộc đời của các nhân vật, là nơi sinh ra mà mong ước trở về của Dahlmann, nơi ngã xuống của

ông ngoại Dahlmann (Phương Nam), là nơi xuất hiện những kí ức về bức thư nói

đến cái chết của Damian (Cái chết khác), là điền trang rộng lớn và hoang dã nuôi dưỡng tài năng Baltasar Espinosa (Sách phúc âm theo Marcos), nơi sinh ra và lớn lên, khởi đầu và kết thúc của các nhân vật… Ngoài ra còn có sự xuất hiện bóng dáng của làng Maldonado “một thung lũng sâu nhiều người chết chốc oan uổng” hay thành phố Montevideo, Concepcion thuộc vùng Paraguay rộng lớn…

Tất cả những địa danh đó tưởng chừng như là những hình ảnh phản chiếu cuộc sống thực của người dân Argentina nói riêng và người dân châu Mỹ Latinh nói chung Nhưng thực chất đó là những giả định để che đậy cái phi thực Cái thành phố Buenos Aires tưởng – là – thực trong truyện ngắn Borges hóa ra cũng chỉ là những hình ảnh nằm trong giấc mơ của Borges hay giấc mơ của ai đó Bởi Borges là bậc thầy trong việc dẫn dụ và đánh lừa người đọc Đôi khi giữa những chi tiết mô tả cụ thể và chân xác như những tên đường, những góc ngã tư, những địa danh hoàn toàn

có thực, những nhân vật lịch sử…; nhà văn bỗng thản nhiên thả vào đấy một chi tiết

huyền ảo, một biểu tượng huyền thoại Và thế là tất cả thế giới thực ấy tan đi, trở

thành giấc mơ hay ảo ảnh Đọc Phương Nam, ban đầu người ta cứ tưởng nhân vật

đang đi về phía Nam thành phố Buenos Aires thật, cho đến khi anh ta bước vào một quán cà phê và đối thoại bằng tâm linh với một con mèo to lớn (mèo là biểu tượng

mang tính huyền thoại trong những nền văn hóa cổ xưa) Hay trong Bà lớn, Hình

thù của đao quắm thì là sự xuất hiện của những tòa nhà – mê cung… bàn về kiểu

thế giới thực không - hiện - tồn này

Có thể nói, yếu tố huyền ảo trong truyện ngắn Borges hiện lên trước hết ở chỗ, Borges không chủ định phản ánh cuộc sống đời thường của con người như tình yêu, gia đình, đạo đức hay những vấn đề chính trị xã hội, luôn hướng con mắt sáng tác

của mình đến một thế giới xa rời thực tại, một “bờ khác của thực tại” nơi chỉ có trong giấc mơ, trong trí tưởng tượng của ông Một thế giới mà chúng ta không thể nhìn thấy được, không sờ chạm và không nắm bắt được Chính ở nơi ấy, cái huyền

ảo kiểu Borges bắt đầu hiển hiện Ông thường xuyên canh tác một loại văn học ma

quái, luôn bị cám dỗ bởi những gì ma quái, huyền ảo, bởi những mơ mộng siêu hình

và những trò chơi tư tưởng chen lẫn giữa thực và ảo Borges đã xây dựng một thực tại siêu hình gắn trong chiều sâu của sự tồn tại và nhân tính

2.1.2 Cảm hứng từ trong huyền thoại

Học tập Kafka - một bậc thầy của huyền thoại kinh điển, huyền thoại tự phát, huyền thoại đời thường, Borges cũng lồng vào tác phẩm của mình những câu chuyện huyền thoại xưa Nhưng huyền thoại của Borges đầy tính siêu hình và triết

lí, tìm kiếm những huyền thoại phổ quát của nhân loại thể hiện qua giấc mơ và mê lộ…“Thiết nghĩ rằng huyền thoại không kém phần thực so với điều chúng ta nhìn thấy trong thực tại Huyền thoại là một ngụ ngôn mà chúng ta đọc bằng một hình thức cụ thể với sự sung kính rõ ràng, huyền thoại là cần thiết, vì chúng ta có thể ghĩ

mà không cần huyền thoại, hoặc mơ mộng mà không cần huyền thoại Huyền thoại

là một hình thức quan trọng nhất Cuộc sống kì bí biết bao đến độ tất cả đều có thể, ngay đến cả một sự lí giải nhỏ nhất cũng là cái mà con người đã tìm kiếm trong tôn giáo, trong triết học và cả trong logic”[10 tr.14]

Thế giới văn chương huyền ảo của Borges bị ám ảnh bởi các yếu tố huyền thoại, truyền thuyết dân gian và những cổ mẫu Kinh Thánh đã được bản địa hóa

Nhân vật Baltasar Espinosa trong truyện Sách phúc âm theo Marcos gần giống như

thánh Marco trong huyền thoại về chúa Jesus Ngài là một trong bốn vị thánh sử ghi chép Phúc âm Biết được lòng dân ao ước được một bản chép đầy đủ về cuộc đời Chúa cứu thế nên thánh Marco đã dịch và ghi chép mạch lạc thành những chương mục cuộc sống của Chúa Jesus Với cuốn sách này ngài đã đưa được nhiều người trở về với chúa Thế nhưng bóng tối không bao giờ thích ánh sáng, những lương dân

đã tìm cách ám hại ngài Họ đã bắt ngài điệu qua các con phố với mục đích bêu xấu

hứng từ huyền thoại về thánh Marco và chúa Jesus, tương tự, nhân vật Espinosa cũng tìm được một cuốn Kinh thánh và dịch đúng vào chỗ bắt đầu Phúc âm theo Thánh Marcos Từ đây, Espinosa được người dân tôn thờ như một vị thánh và hằng ngày cậu đọc cho họ nghe những lời dạy của Chúa Việc họ đưa một cô gái còn trinh tiết đến ngủ với anh ta đó như là một sự trả ơn và thể hiện lòng hiếu kính Thế nhưng khi Trận Đại Hồng thủy xuất hiện nhấn chìm hết tất cả mọi thứ thì anh ta, cũng như Chúa Jesus, mặc cho người ta giết mình để bằng cái chết cứu sống mọi người Câu chuyện gợi nhớ huyền thoại Chúa Giêsu bị đóng đinh vào thập tự để cứu

huyền thoại về những con người phiêu bạt (Người đàn ông góc phố hồng, Chuyện

của Rosendo Juárez) Ông ngưỡng mộ sự dũng cảm của những con người không tên

tuổi Tìm hiểu huyền thoại về những người anh hùng, những kẻ giang hồ cũng là

một cách tìm hiểu bản ngã ở mỗi loại người mà Borges luôn quan tâm (Đề tài về kẻ

phản bội và người anh hùng, Hình thù của đao quắm) Dẫu không mang màu sắc

chính trị trực tiếp tác phẩm của ông vẫn mang những bản sắc, phảng phất không khí của đất nước Mỹ Latinh

Nếu các nhà văn thuộc khuynh hướng chủ nghĩa hiện thực huyền ảo luôn muốn độc giả tin vào những điều viết thì Borges lại muốn nhấn mạnh sự hư cấu, cái huyền ảo Bởi bản thân huyền thoại là những câu chuyện không có thật, mang tính siêu nhiên, không có mốc lịch sử cụ thể Người đọc tác phẩm của ông thoạt nhiên nghĩ rằng đây là những câu chuyện hoang đường không có thật trong lịch sử nhưng lại hoài nghi, phân vân về cái không có thật đó Điều này làm cho tác phẩm của Borges ẩn chứa nhiều điều kì lạ, là chất xúc tác tạo nên cái bí ẩn

Borges là người đối địch với văn học cam kết, không lấy làm thú vị với văn chương đạo đức, văn chương chính trị “Tôi là người đối địch với văn học cam kết, tôi không muốn những quan điểm của mình lẫn vào trong nó Hơn nữa tất thảy bạn đọc của tôi đều biết rõ rằng tôi là người chống chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa dân tộc

và chủ nghĩa cộng sản Tôi muốn là người có lương tri với chính giấc mơ của mình chứ không muốn là người có lương tri với một thực tại thay đổi”[10 tr.15].Chính vì thế tác phẩm Borges rất ít màu sắc chính trị Ông không muốn thỏa hiệp quan niệm của ông với bất cứ thông điệp, ý tưởng nào Borges chỉ hứng thú với các huyền thoại, với sự kì bí của vũ trụ, những cuộc suy tư và đối thoại tư tưởng Thế giới huyền ảo của ông trao đổi thường xuyên với triết học Berkeley, Hume, Bergson, Schopenhauer và Nietzche Từ đó những vấn đề sinh tồn của cuộc sống thường nhật được lồng trong ảo giác mông lung, phát lộ nên câu hỏi về bản thể tồn tại của

cá nhân trong vũ trụ

2.1.3 Cảm hứng trước vũ trụ bí ẩn trong tâm hồn con người

J.L.Borges có một nguồn cảm hứng vô tận muốn bóc tách triệt để các vấn đề

về bản ngã Ông đặc biệt quan tâm đến sức mạnh nội tại của con người, nguồn sức mạnh có khả năng thay đổi thế giới, vẽ lại thế giới theo một cách hoàn toàn khác hẳn Điều này liên quan đến sự sùng tín của Borges đối với triết học duy tâm Thế giới tâm hồn và tâm linh, cõi tiềm thức và vô thức, với sự huyền bí thẳm sâu không giới hạn, đã chuyển hóa lên bề mặt văn bản tạo nên những mê lộ ngôn từ huyền hoặc Bằng chất liệu ngôn từ, Borges đã phát họa bản ngã của chính mình, làm sống lại một bản ngã đầy mãnh liệt, một sự chuyển động bên trong đầy phức tạp và mong manh Ở đó, con người là “bản ngã hoán vị” mà bên trong tái hợp những đam mê và những tư tưởng Đời sống tâm linh ảo diệu luôn khao khát sự phóng vọt, luôn tái sinh và đổi mới

Đứng trước bản thể cá nhân, Borges thường viết về sự phân thân, tách rời nhân cách Nhưng cảm hứng này không tạo ra không khí hồi hộp, rùng rợn ghê sợ như văn chương kì ảo hay những câu chuyện huyền thoại xưa Nó tạo ra một sự bối

bí ẩn mà không thể Truyện ngắn của Borges luôn có sự hoài nghi về chính bản thân mình, nhân vật trong truyện luôn đặt ra những câu hỏi: Ta đang ở đâu? Làm gì? Tại sao Ta lại ở đây? và luôn thấm đẩm màu sắc u buồn trước bản thể con người

Phương Nam là một truyện ngắn nổi tiếng viết về sự mất phương hướng, nghi ngờ

bản thể của một người đàn ông tên là Juan Dahlmann, một thư kí của thư viện thành phố, trong một buổi chiều vội vã leo xuống cầu thang trong bóng tối, đã bị một vật đập vào trán khiến anh bị thương Điều bí ẩn bắt đầu ló dạng “Trong đêm đó, cơn

sốt đã vắt kiệt sức Dahlmann” Anh được đưa đến bệnh viện bằng xe cấp cứu, được

bác sĩ phẫu thuật thông báo anh ta suýt chết vì bệnh nhiễm khuẩn máu và sắp phục hồi Anh ta thấy mình được đưa về điền trang của gia đình ở phương Nam, trên một chuyến tàu Ở nhà ga đợi tàu hoả, anh ta uống một tách cafe, rồi anh ta lên tàu,

trong khi tàu chạy, anh bắt đầu đọc cuốn Nghìn lẻ một đêm Đầu óc Dahlmann chập

chờn qua những suy nghĩ, qua những cơn mơ Con tàu đột nhiên dừng lại giữa đồng không mông quạnh và Dahlmann nhận ra đây không phải là nơi mình muốn đến nhưng vẫn “chấp nhận đi bộ như một cú mạo hiểm nho nhỏ” Dahlmann ở lại một quán cơm và tại đây điều kì lạ tiếp tục xảy ra Dahlmann bị ném bởi những viên bi bằng bánh mì, bị chửi bới và sỉ nhục, bị thách đấu dao tay đôi Truyện ngắn kết thúc bằng chi tiết: “Dahlmann đâm mạnh con dao, mà có lẽ anh sẽ chẳng biết điều khiển

nó, rồi anh đi thẳng ra cánh đồng bao la”[11; tr.97] Có thể thấy câu chuyện bao phủ với những tình tiết lập lờ và mơ hồ Vết thương gây sốt của Dahlmann là thực hay giả? Anh ta trở về điền trang thật hay đây chỉ là giấc mơ được giải phóng khỏi viện điều dưỡng? Và người đàn ông chủ quan là người quen gần điền trang hay là người của viện điều dưỡng? Tại sao Dahlmann có cảm giác mơ hồ về người này? Và tại sao anh bị thách đấu và kết cuộc anh ta là gì?

Câu chuyện chứa nhiều nếp gấp của tình tiết, một kết thúc bị bỏ lửng Sự việc diễn ra lu mờ khó hiểu trước nội tâm phức tạp và dịch chuyển liên tục của Dahlmann Có thể anh ta đang nằm mơ thấy cuộc trở về trước ngày gặp nạn hay vào đúng lúc anh ta bị giam cầm trong khu điều dưỡng Quan trọng nhất, Dahlmann thấy mình một lúc là hai con người, là một bản thể phân đôi: “Một người đang đi

theo ngày thu và theo địa lý của Tổ quốc, còn người kia giam mình trong viện điều dưỡng, phục tùng sự chăm sóc đúng phương pháp” Một cái tôi đang ở trong thực tại, một cái tôi đang du hành ở tận quá khứ hoặc tương lai Kết thúc anh ta có thể chết trong cuộc đấu tay đôi nhưng kết thúc cũng có thể là sự tỉnh dậy của một giấc

mơ nào đó

Truyện ngắn của Borges hướng vào bản ngã bên trong, biểu hiện kín đáo qua những đề tài như: những giấc mơ, mê lộ, tấm gương, những con hổ… Ông thường xuyên triển khai ý tưởng về sự lặp lại của cá thể - cái Tôi của con người Chẳng hạn

như nhân vật Yakub trong truyện ngắn Chiếc gương mực nhìn thấy được tội lỗi của

chính mình qua chiếc gương thần Sau khi vị pháp sư ra lệnh “trói chặt hắn trên tấm

da bò được căng ra và rằng hãy lột mặt nạ cho hắn” [11; tr.276] thì Yakub đã có thể nhìn thấy bộ mặt trong gương ấy – bộ mặt của chính mình Hắn ta chìm đắm trong cơn sợ hãi và điên loạn Vị pháp sư trị tội hắn ta bằng cách cho anh ta tự xem nghi

lễ của cái chết của chính mình “Y đã bị tấm gương mực làm chủ đến mức không dám ngẩng mắt lên hay đổ mực đi Khi thanh gươm bổ đôi đầu kẻ phạm tội ở trong hình ảnh tấm gương, y rên rỉ bằng giọng khiến tôi thương hại, rồi lăng đùng xuống sàn nhà, chết”[11; tr.277]

Bên cạnh cái bản ngã được nhìn qua gương thì nó còn được thể hiện trong chính giấc mơ của các nhân vật trong khi nằm mơ, cá nhân tách làm hai: Một con người đang nằm ngủ say ở thực tại và một con người đang dần dần đi sâu vào giấc

mơ (Phương Nam, Kẻ mất trí, Chuyện về kẻ thù…) Các nhân vật đó bị lạc lối trong giấc mơ của chính mình và cảm thấy mất hết phương hướng, lối thoát hình như càng xa dần với họ Họ cảm thấy như mình đang đứng trước một cánh đồng hoang

vu, không có bóng người và mọi thứ đều âm u, lạnh lẽo Trước một thực tại trong

mơ như thế họ luôn cảm giác sự cô đơn, bối rối và lo sợ Họ băn khoăn không biết mình sẽ đi về đâu khi mọi con đường đều vô tận

Nhân vật trong các giấc mơ đó có thể là chính họ hay một người khác không phải là họ Cái huyền ảo của Borges xuất phát từ các Ta đa bội và phức tạp này

đơn, bối rối trước thân phận của chính mình “Một con người bị nhầm lẫn với hình thù của số phận mình; theo chiều dài năm tháng, một con người là hoàn cảnh của mình Còn hơn cả một kẻ đoán mộng hay một gã chiến thắng, còn hơn cả một linh mục của Thượng đế, ta là một người tù”[11; tr.86]

Có thể nói, cảm hứng về “bờ khác của thực tại” chính là niềm đam mê, sự thích thú của Borges trước những chủ đề huyền ảo, siêu hình, siêu tưởng Kiến thức uyên thâm, đặc biệt là kiến thức về triết học đã hòa quyện cùng khả năng hư cấu độc đáo ở Borges, tạo nên một thế giới huyền ảo theo kiểu siêu hình đầy trí tuệ, buộc người đọc phải vận dụng hết khả năng liên tưởng logic để kết nối những mảnh

vỡ rời rạc, vô lý, để có thể xâu chuỗi những yếu tố tưởng ngẫu nhiên và khác biệt đó vào trong một hệ thống

2.2 Biểu tượng huyền ảo

Với văn chương kì ảo thế kỉ XIX, các nhà văn như E.A.Poe, Maupassant, Hofman…thường khai thác những đề tài liên quan đến đời sống tâm linh như quỉ thần, bóng ma, linh hồn, xác chết, thiên đường…Chính vì thế, tác phẩm của họ luôn mang đến cho người đọc cảm giác hoang mang, lo sợ, rùng rợn Thế nhưng đến với văn chương huyền ảo của Borges, chúng tôi nhận thấy tuy ông vẫn kế thừa và phát huy đặc trưng của văn chương kì ảo, song hệ đề tài của Borges lại thích xoay quanh hình ảnh về con người và tập trung xoáy sâu vào sự huyền ảo trong thế giới nội tâm

bí ẩn của con người hơn Như nhà khoa học Robert Edwards (Nobel Y học 2010) từng nói: “Đối với tôi thì trên thế giới này chỉ có ba thứ mà tôi cảm thấy mơ hồ nhất, nó khiến cho tôi và dường như tất cả mọi người vô cùng tò mò, đó là tâm linh, vũ trụ và bộ não con người” Borges muốn thể hiện chính là những vùng đất

bí ẩn trong bộ não con người, nơi mà ở đó những tư tưởng, cảm xúc, liên tưởng bất chợt luôn lấn át nhau và đan bện một cách kỳ quặc, “phi logic” Huyền ảo kiểu Borges vì thế thường khơi lên cảm giác bối rối, hoảng sợ như thể ta đang lạc đường trong chính dòng tư duy của ta hơn là hoảng hốt vì những điều kì dị

Để mô tả thế giới tư duy trừu tượng, siêu hình, rối rắm, phi logic, truyện ngắn của Borges có những đề tài xuất hiện thường xuyên và trở thành những biểu

tượng đa nghĩa, đó là những biểu tượng: mê lộ, giấc mơ, tấm gương Những biểu tượng này có sức gợi dẫn, khơi dậy sức liên tưởng, tưởng tượng và có khả năng kết dính, xâu chuỗi các truyện ngắn lại với nhau

2.2.1 Giấc mơ

Lấy cảm hứng từ bản thể cá nhân trước con người và vũ trụ, J.L.Bores khơi dậy những biểu tượng huyền ảo, đào sâu vào thế giới nội tâm, vô thức, tiềm thức nhằm khám phá ra những bí ẩn sâu thẳm trong bản chất đời sống của con người

Biểu tượng trong truyện ngắn của Borges xoay quanh những giấc mơ, một hình ảnh khá phổ biến trong văn chương kì ảo lẫn văn chương huyền ảo Nhìn chung hình ảnh giấc mơ xuất hiện trong hầu như tất cả các truyện ngắn của Borges

Có những truyện giấc mơ chỉ có tính chất điểm xuyết, có những truyện giấc mơ chính là đề tài trung tâm chiếm lấy toàn bộ câu chuyện Những nhân vật trong truyện ngắn của Borges đều xa rời với thực tại Họ đều sống trong những giấc mơ chập chờn của bản thân Có những lúc giấc mơ đi vào giấc ngủ say, nhưng cũng có lúc giấc mơ đó chỉ thoáng qua bởi chính nhân vật cũng lúc say lúc tỉnh, giấc mơ thoáng qua rồi lại đi mất

Chẳng hạn, những nhân vật như Tzitacan trong Văn tự của Thượng đế, Daihmann trong Phương Nam, hay Ta trong Người bất tử… đều thường xuyên cảm

thấy mình bị cô đơn cùng với những thể nghiệm day dứt, bối rối trong cơn mơ của

chính mình Tlon, Uquar, Orbis Tertius lại cũng là một giấc mơ kì lạ, bối rối trước

một hành tinh khác: “Ta mơ thấy mà không tài nào chịu nổi một mê cung lộ nhỏ nhoi và sạch sẽ, tại chính giữa có một chum nước, hầu như tay ta không đụng tới, mắt ta không nhìn nhưng những chỗ vòng thì thật là rối rắm đầy vẻ sợ hãi mà ta sẽ

chết trước khi chạm tới nó” [11; tr.184] Từ giấc mơ đó, nhân vật của Borges bắt

đầu những cuộc phiêu lưu, du hành vào một thế giới khác, thế giới khác của thực tại

Ở trong đời sống, ai cũng đã một lần mơ, một lần tưởng tượng đến một thế

xa hơn thế giới mà chúng ta đang sống Nhưng sau khi tỉnh dậy thì ngay lập tức giấc

vào vào đời sống tinh thần, khai mở những lời tiên đoán, dự cảm, mang đậm chất huyền ảo và những điều lạ thường Giấc mơ ấy có thể là sự thật, có thể chỉ là mơ, giấc mơ luôn bị nhân đôi, nhân đôi lên vô hạn bao trùm và nhấn chìm nhân vật

Tzitacan trong Văn tự của Thượng đế đã kể lại một cơn mộng kì lạ: “Có một ngày

hay một đêm – giữa ngày và đêm có gì khác? Ta mơ thấy trên sàn nhà có một hạt cát Ta lại ngủ, ta mơ thấy mình thức dậy và có hai hạt cát, ta lại ngủ tiếp, ta mơ thấy những hạt cát là ba Cũng như vậy, hạt cát cứ nhân lên cho đến khi đầy ắp nhà

tù và ta chết dưới cái khối cát bàn cầu ấy Ta hiểu rằng mình đang mơ và ta cố hết sức vùng vẫy để tỉnh dậy Việc tỉnh dậy là vô ích và thứ cát nhiều vô kể ấy khiến ta ngạt thở Có ai đó bảo ta rằng: Mi chớ đánh thức sự tỉnh táo mà chỉ nên đánh thức một giấc mơ trước đấy Cái giấc mơ ấy nằm trong một giấc mơ khác và cứ như vậy cho đến vô tận, đó chính là con số của những hạt cát Con đường mi đã quay trở lại

là không thể kết thúc và mi sẽ chết trước khi thật sự tỉnh thức” [11; tr.85] Giấc mơ của Tzitacan không chỉ là một mà đó là sự nối tiếp của nhiều giấc mơ Các hạt cát

cứ thế nhân lên, nhân lên và nội tâm của con người cũng nhân lên như những hạt cát, bao phủ, che lấp đến ngạt thở Tzitacan đi tìm tư tưởng và bắt gặp những tư tưởng khác tranh chấp nhau trong giấc mơ

Không chỉ trong truyện Văn tự của Thượng đế, nhân vật trong truyện ngắn của Borges luôn bị những giấc mơ cuốn đi Truyện Chuyện hai kẻ nằm mộng kể về

một người giàu có ở Cairo nhưng vì tiêu xài phung phí nên đã trở thành trắng tay Một hôm, ông nằm mơ thấy một người đàn ông mách bảo mình đi tìm vận may ở thành phố Isfajan – Ba Tư Ông vội vã đến thành phố xa lạ ấy nhưng chẳng may bị hiểu nhầm là kẻ trộm và bị viên đại úy khu vực tống giam vào ngục Khi bị tra hỏi, người đàn ông thành thật kể lại cho viên đại úy về giấc mơ kì lạ đã thúc đẩy ông tìm đến thành phố này Viên đại úy cười to nhạo bán người đàn ông xuẩn ngốc, và cuối cùng nói rằng chính ông cũng đã ba lần mơ thấy một kho báu chôn sâu dưới một ngôi nhà ở Cairo (theo miêu tả thì chính là ngôi nhà của người đàn ông đáng thương nọ) Viên đại úy vứt cho ông ta một đồng vàng và bảo ông ta hãy trở về quê nhà Người đàn ông vội vàng quay về và quả thật đúng như giấc mơ của viên đại úy,

trong vườn hoa nhà mình, dưới gốc cây sung, ông ta đã phát hiện ra một kho báu Chuyện của Borges là một giấc mộng hoang đường đến khó tin Người này nằm mơ giấc mơ của người kia và giấc mơ đó còn là sự thật Như vậy, thế giới của Borges là thế giới của những giấc mơ và mọi người có thể mơ Mọi ranh giới giữa mơ và thực

đã bị phá vỡ

Chất huyền ảo của biểu tượng giấc mơ không phải nằm ở sự báo mộng của thần thánh Chất huyền ảo của nó còn hiện ra ở sự hé mở nội tâm phức tạp của con người Nơi đó con người có thể bày tỏ những khát vọng, ước mơ và bày tỏ lòng trắc

ẩn của mình Như giấc mơ của Dahlman trong truyện ngắn Phương Nam là một cách thể hiện tình cảm của anh đối với thành phố Buenoes Aires, nơi mà anh rất mong muốn được trở về sau một thời gian làm việc tại Phương Bắc lạnh lẽo Nỗi khát khao ấy đã cùng giấc mơ đưa anh về với vùng đất phương Nam yêu dấu với những ngôi nhà, hàng cây, cánh đồng và phút chốc xuất hiện những người dân đang lầm lủi đi trên những con phố thân quen Mọi thứ như ùa về với anh như tuổi thơ trở

về trong kí ức Hay nhân vật Tzitacan trong truyện ngắn Văn tự của Thượng đế mặc

dù đang đối đầu với cái chết nhưng những cơn mơ hình như đã cho ông sức mạnh, ông nhìn thấy Thượng đế che chở cho mình và sẽ cho mình một lối thoát Chính niềm tin này đã khơi dậy lòng dũng cảm của ông, dù phải chết cũng quyết không khai ra vị trí của kho báu “Ta cầu mong những điều bí mật viết trên da những con

hổ sẽ chết cùng ta”[11; tr.87] Có thể giấc mộng là con đường đưa đến thế giới vô thức, hiển thị nhân cách, bày tỏ những kỉ niệm, những ẩn ý, mặc cảm sâu xa mà con người không thể tiết lộ được Truyện của Borges “vốn như một giấc mơ đích thực, chúng có sự không phù hợp, sự lạ lẫm và sự thiếu vắng mục đích của các giấc mơ”

Và Borges “là người có lương tri với chính giấc mơ của mình chứ không không muốn là người có lương tri với một thực tại thay đổi” [11; tr.27]

Giấc mơ là một biểu tượng ám ảnh trong thế giới truyện ngắn Borges Thông qua những sự vật, hiện tượng trong giấc mơ, người đọc có thể phát hiện ra những tầng sâu của vô thức, những bí ẩn của các biểu tượng, nơi cất giấu những kinh

nghệ thuật cũng góp phần kiến tạo cấu trúc văn bản, một sự mã hóa nghệ thuật, tồn tại như một sự giao tiếp nghệ thuật J.L.Borges lấy đề tài giấc mơ để phản ánh cuộc sống từ thực tại Ông gieo nhân vật của mình vào trong mỗi giấc mơ Và chính nhân vật tự kể lại, nhưng đó cũng là một trò chơi được ông điều khiển một cách tinh tế Với Borges “Văn học không khác gì hơn là một giấc mơ trinh bạch”[11; tr.487] Thưởng thức truyện ngắn của ông cũng như chúng ta đang nhìn thấy trọn vẹn một giấc mơ – một giấc mơ chưa bao giờ là thực “Cuộc đời và những giấc mơ đều là những tờ giấy của chính một cuốn sách Và rằng việc đọc các tờ giấy theo trình tự là sống, lật giở chúng là mơ” [11; tr.446]

2.2.2 Mê cung, mê lộ

Bên cạnh giấc mơ, mê lộ hay mê cung là biểu tượng huyền ảo để lại ấn tượng sâu đậm nhất khi người đọc tiếp xúc với văn chương Borges Cũng như đề tài về giấc mơ, đề tài về mê cung, mê lộ cũng là đề tài xuyên suốt trong các truyện ngắn của ông Với Borges, mê lộ là niềm ám ảnh, từ bỏ hay trốn tránh nó là một điều vô ích

Sẽ chẳng bao giờ có một cửa Mi đã ở bên trong

và thành quách ôm gọn thế giới không có mặt phải, chẳng có mặt trái, không có tường mặt ngoài cũng chẳng có sân trong kín đáo Chớ mong rằng sự đúng mực của con đường mi,

con đường ương ngạnh cứ rẽ vào lối khác

sẽ kết thúc, số phận mi là sắt đá…

(J.L.Borges, Mê Lộ 2) Theo Ngô Tự Lập, từ mê lộ có tính biểu tượng rất cao, “hầu hết các sản phẩm khác, kể cả những sản phẩm phức tạp và tân kì nhất, đều mô phỏng một cái gì

đó, hoặc đáp ứng một nhu cầu gì đó cụ thể, hữu hình …Chỉ có mê lộ hướng tới cái toàn thể Mê lộ mô phỏng tính vô tận hỗn loạn và vĩnh cửu” [25] Borges thật sự yêu thích biểu tượng mê lộ, ông xem nó như một trò chơi của bản thân mình

Truyện ngắn Borges được phân thành nhiều tầng mê lộ khác nhau: những mê

lộ nhân vật thực sự bước vào, mê lộ của văn bản, mê lộ của tâm hồn, mê lộ của thời gian Mê lộ của Borges là một hoang mạc, không có trung tâm, không có lối thoát,

và lạc trong đó, con người sẽ phải thực hiện cuộc hành trình bất tận không bến đỗ

Mê lộ khiến con người đứng ở nhiều hướng khác nhau, hoang mang không biết nên

đi về hướng nào Truyện ngắn Công viên những lối đi rẽ hai ngã, là một truyện

ngắn nỗi tiếng về đề tài mê lộ của Borges Nhân vật Vũ Tuấn là một điệp viên nước Đức bị phe đối địch truy đuổi, trên đường chạy trốn viên đại úy Madden và tìm cách thông báo về thủ lĩnh của mình tại Berklin thì anh ta luôn hình dung ra một mê lộ,

mê lộ mà cụ cố Thôi Bân đã từng xây dựng nên bằng một thiên tiểu thuyết Anh ta nghĩ ra một kế hoạch và quyết định tìm đến Stefan Albert, tiến sĩ ngôn ngữ học, cái tên duy nhất đủ khả năng truyền thông tin bí mật về cho thủ lĩnh Anh ta lên tàu và suýt chạm mặt với Madden Anh ta dừng lại ở một đồng ruộng và anh nhìn thấy mấy đứa trẻ đang đứng giữa đường và chỉ đường cho anh đi Vượt qua những lối vòng vo, anh cũng đến được nhà của Stefan Albert Kì lạ thay, vị tiến sĩ cầm ngọn đèn bão chờ đón anh ngay ở cổng Ông ta mời anh xem một tác phẩm của cụ tổ Thôi Bân “Công viên những lối đi rẽ hai ngã” Họ nói về mê lộ, về thời gian, về bức thư của cụ cố Vũ Tuấn Ngay lúc đó, đại úy Madden xuất hiện và Vũ Tuấn đã đưa súng lên cẩn trọng hướng về Alber bóp cò Anh ta bị bắt và bị phán quyết án treo Nhưng anh ta đã chiến thắng là đã báo tin thành phố phải tấn công là Albert cho thủ lĩnh bằng sự kiện đăng trên báo: Nhà ngôn ngữ học Stefan Albert đã chết vì một kẻ

tục một cách vô tận Vòng xoáy của mê lộ đó không chỉ nói về sự li kì của thời gian, con đường mà nó còn là mê lộ của những dòng suy nghĩ, chuyển động không ngừng của nhân vật Một tâm trạng đầy hoang mang trước vòng vây của kẻ thù trước những khoảnh khắc phải chạy trốn kẻ thù Anh ta đã hoàn thành nhiệm vụ của mình nhưng kết thúc truyện anh ra phải bước vào ngõ cụt của sự ân hận và mệt mỏi đẩy anh đến một mê lộ không thể giải thoát ra được

Borges chọn mê lộ làm biểu tượng trung tâm cho vũ trụ siêu hình và cho cả thế giới tâm linh của con người, đồng thời khơi gợi tính vô tận và vĩnh cửu của nó, dẫn dắt người đọc đi sâu vào vòng xoáy không lối thoát Cuộc hành trình đi tìm thành phố của những người bất tử (Người bất tử) là một cuộc hành trình đi sâu vào cái mê lộ không lối thoát Người bất tử không có quá khứ, không có tương lai, không có mở đầu và cũng không có kết thúc Tất cả mọi thứ đều trở nên vô nghĩa Khi đến cuối truyện, không còn những hình ảnh của kí ức, chỉ còn những lời nói

“Chẳng nên ngạc nhiên khi thấy rằng thời gian đã nhầm lẫn những từ ngữ có lần đã trình diện trước ta với những từ ngữ là những biểu tượng cho vận may của ai đó đã theo ta boa thế kỷ Ta đã là Homero; ngắn gọn thôi, ta sẽ CHẲNG LÀ AI, như Ulises; ngắn gọn thôi, ta sẽ là tất cả mọi người: ta sẽ chết”[11; tr.180] Thành phố của những người bất tử là nơi mà nhân vật thách thức mình phải bước vào để trãi nghiệm Để vượt qua được mê cung kinh hoàng đó, anh ta phải tự thân vượt qua những chướng ngại vật và quyết không để mình ở lại bất cứ nơi đâu

Biểu tượng mê lộ phần nào thể hiện sự hoài niệm về cái “Tôi”, về bản ngã

luôn di động và lạc lối trước sự vô hạn của vũ trụ bao la Truyện ngắn Hai vị hoàng

đế và hai mê cung lộ là câu chuyện tiêu biểu của Borges khi nói đến biểu tượng mê

lộ Borges đã kể câu chuyện về hai vị hoàng đế họ đã thách đấu nhau bằng mê cung Một người sử dụng mê cung nhân tạo và một người kia sử dụng mê cung của tự nhiên Mê cung đã bắt đầu sự bất hòa và khép lại bằng cái chết của một trong hai vị hoàng đế đó: “Hoàng đế trị vì các đảo Babilonia đã triệu các kiến trúc sư và các bác thợ cả đến kinh đô và ra lệnh cho họ xây dựng một mê cung lộ hết sức rối rắm và kì

bí đến độ những chàng trai cẩn trọng nhất cũng không dám bước chân vào” [11;