ĐẶC SẮC TRUYỆN NGẮN KIM LÂN Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM 10600977

Đó là thời điểm mà văn học dân tộc phát triển với một tốc độ chưa từng thấy trong lịch sử; thời điểm mà nhiều tên tuổi nhà văn được ghi dấu, nhiều tác phẩm văn học để lại ấn tượng sâu đậ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

NGUYỄN HOÀNG OANH

ĐẶC SẮC TRUYỆN NGẮN KIM LÂN

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60.22.34

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Đà Nẵng, Năm 2012

Công trình được hoàn thành tại

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN PHONG NAM

Phản biện 1: PGS.TS ĐOÀN LÊ GIANG

Phản biện 2: TS NGÔ MINH HIỀN

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sỹ Khoa học Xã hội và Nhân văn họp tại Đại học Đà Nẵng vào ngày 25 tháng 8 năm 2012

Có thể tìm luận văn tại:

- Trung tâm Thông tin - Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Sư phạm, Đại hoc Đà Nẵng

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Mười lăm năm là quãng thời gian không quá dài đối với cuộc đời một người, càng trở nên ngắn ngủi so với lịch sử phát triển của một nền văn học Tuy nhiên, mười lăm năm từ 1930 – 1945 lại có một ý nghĩa hết sức đặc biệt đối với văn học Việt Nam Đó là thời điểm mà văn học dân tộc phát triển với một tốc độ chưa từng thấy trong lịch sử; thời điểm mà nhiều tên tuổi nhà văn được ghi dấu, nhiều tác phẩm văn học để lại ấn tượng sâu đậm, trong đó có nhà văn Kim Lân và truyện ngắn Kim Lân

Bước chân vào nghề bằng một tác phẩm đậm chất tự truyện nhưng không phải ngay từ lần trình làng đầu tiên, Kim Lân đã gây được tiếng vang lớn Nhà văn Kim Lân cũng không thể hiện bản ngã bằng những trang văn hiện thực đầy gai góc như những bạn văn cùng thời, chỉ lặng lẽ theo đuổi một hướng đi riêng - chắt chiu, thêu dệt nên vẻ đẹp giàu chiều sâu văn hóa và từng bước đi vào tâm hồn của nhiều thế hệ bạn đọc Chất văn Kim Lân giản dị, trong sáng và có sức lay động nhẹ nhàng; luôn neo đậu trong tâm hồn người đọc ở tầng bậc sâu kín nhất, gieo ánh sáng và hi vọng vào cuộc đời vốn nhiều ngang trái, khổ đau

Mảng sáng tác chủ yếu của Kim Lân là truyện ngắn Và mỗi truyện ngắn Kim Lân là một câu chuyện khám phá vẻ đẹp tâm hồn con người – một thế giới bí ẩn, phức tạp nhưng khát vọng hướng đến cái đẹp, khát vọng được chung cùng chia sẻ luôn cháy bỏng trong mỗi chúng ta Và chừng nào con người còn rung lên những cảm xúc

vi diệu, còn hướng đến những khát vọng cao đẹp thì những trang văn Kim Lân, tấm lòng Kim Lân sẽ luôn được bạn đọc đón nhận và sẻ chia

Hơn năm mươi năm cầm bút, Kim Lân chỉ để lại hơn ba mươi truyện ngắn Song, điều đó không thể làm phai nhạt sức sống của văn chương Kim Lân trong lòng bạn đọc Tầm vóc của Kim Lân được khẳng định từ biệt tài thổi hồn cuộc sống vào trong tác phẩm, từ trong chiều sâu của những vấn đề không chỉ có ý nghĩa đương đại mà vươn mình trở thành vấn đề muôn thuở của văn học Đọc văn Kim Lân, người đọc như được thả hồn mình vào dòng cảm xúc của tác giả, của nhân vật, của giọng văn nhẹ nhàng nhưng không đơn điệu và

dễ rơi vào lãng quên Chính vì vậy mà dù đã là gương mặt quá quen thuộc nhưng Kim Lân và những tác phẩm của ông luôn có sức hút

lớn đối với nhiều người Đó là lý do khiến chúng tôi chọn đề tài “Đặc

sắc truyện ngắn Kim Lân” để nghiên cứu và trải nghiệm

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là đặc sắc truyện ngắn

Kim Lân ở cả phương diện nội dung và phương thức biểu đạt, cụ thể

là “Kim Lân – nhà văn của làng quê, nhà văn “phong tục” và “một số phương diện trong nghệ thuật kể chuyện của Kim Lân”

Chúng tôi tiến hành nghiên cứu đặc sắc truyện ngắn Kim Lân

ở 2 tài liệu sau: Tuyển tập Kim Lân, Nhà xuất bản Văn học, 1996 và

Kim Lân – Truyện ngắn, Nhà xuất bản Văn học, 2010

3 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện luận văn này, chúng tôi sử dụng phương pháp

chính là phương pháp hệ thống - cấu trúc Bên cạnh đó, luận văn còn

sử dụng các thao tác như phân tích – tổng hợp, so sánh - đối chiếu để

làm nổi bật những nét đặc sắc của truyện ngắn Kim Lân trong tương quan với các nhà văn cùng thời

4 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Cho đến thời điểm hiện tại, đã có rất nhiều bài nghiên cứu về nhà văn Kim Lân Nhìn chung, những bài viết về Kim Lân phong phú và đã tiếp cận nhà văn ở nhiều góc độ từ chân dung - phong cách đến đặc điểm nghệ thuật Những mảng nghiên cứu này giúp chúng ta

có cái nhìn khái quát về văn và đời Kim Lân Cho dù ra đời ở thời điểm nào thì các nghiên cứu đều thống nhất ở chỗ khẳng định và ca ngợi tài năng của nhà văn

Trong mắt các đồng nghiệp, Kim Lân là một người đa cảm, giản dị, không thích sự phô trương, đánh bóng tên tuổi và rất có ý thức với ngòi bút của mình Có thể tìm đọc các bài viết về chân dung

Kim Lân trong: Nhà văn Kim Lân (Nguyên An), Bố già Kim Lân (Trung Trung Đỉnh), Kim Lân - Ẩn sĩ giữa làng văn (Nguyễn Huy Thắng), Những ngày Gia Điền (Nguyên Hồng)…

Về sáng tác trước 1945, nhiều nhà nghiên cứu đều thống nhất

xếp Kim Lân vào nhóm các nhà văn viết về phong tục (Nguyễn Đăng Mạnh trong Văn học Việt Nam hiện đại - Những gương mặt tiêu biểu, Lại Nguyên Ân trong Thử nghĩ về chất văn xuôi, Phan Cư Đệ trong

Truyện ngắn Việt Nam, lịch sử - thi pháp - chân dung) Chính lối đi

này đã tạo nên một sự khác biệt cho văn phong Kim Lân: “Văn của Kim Lân trước 1945 có vẻ đẹp của sự tỉa tót, nhàn nhã tài hoa nghiêng về những thú chơi có tính cách văn hóa Văn của Kim Lân trước 1945 là lối văn làm đẹp thêm cho đời sống, một thứ văn “thêm hương thêm hoa” cho cuộc đời vốn dĩ nhiều ngang trái, khổ đau.”

Cùng với sự thay đổi về nhận thức, lập trường tư tưởng, những tác phẩm sau 1945 đã đưa tên tuổi của nhà văn lên một vị thế mới Theo đó, các bài nghiên cứu về văn chương Kim Lân cũng trở

nên đa dạng hơn, đặc biệt là Vợ nhặt Giá trị nổi bật về nội dung và nghệ thuật của Vợ nhặt đã được khai thác sâu sắc trong các bài viết

của Hoàng Dân, Nguyễn An Tiêm (Văn chương, suy ngẫm và tự

luận), Trần Đình Sử (Giảng văn chọn lọc văn học Việt Nam, Văn học hiện đại) và Bùi Việt Thắng (Truyện ngắn Việt Nam, lịch sử - thi pháp - chân dung)

Yếu tố tự truyện trong tác phẩm của Kim Lân cũng được nhiều nhà nghiên cứu chú ý Đặc điểm này được Nguyên An khai

tác giả, cái yếu tố tự truyện trong sáng tác của Kim Lân đã có mặt ngay từ đầu, ở những sáng tác đưa ông vào làng văn nước ta, ở loạt

Trong cuộc đời hơn 85 năm mà có tới hơn 60 năm Kim Lân sống ở chốn thị thành Vậy mà cái yếu tố tự truyện trong truyện ngắn của ông thì chủ yếu lại là cái anh tôi của một vùng nông thôn Chính cái tiềm năng vô tận, cái tiềm thức mãnh liệt của văn hoá dân gian - văn hóa nông nghiệp đã nhuộm đượm vào con người và cây bút của ông

Trong những bài nghiên cứu về Kim Lân, có lẽ bài viết của

nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng trong Truyện ngắn Việt Nam, lịch sử

- thi pháp- chân dung (Phan Cư đệ chủ biên) đã khai thác văn

chương Kim Lân một cách sâu sắc và đầy đủ nhất, đặc biệt ở phương diện nghệ thuật Theo tác giả, Kim Lân có nét gần gũi với Nguyên Hồng trong truyện ngắn ở chỗ “đưa ồ ạt chi tiết vào truyện, tạo nên một cảm giác tác phẩm có cái rậm rạp thậm chí có lúc hơi rối rắm” Nguyên tắc xây dựng truyện ngắn của Kim Lân là “chính mình là người khác, mình hóa thân vào người khác” Đặc biệt là ngôn từ:

“Kim Lân có biệt tài làm cho ngôn ngữ văn chương tạo nên không khí của truyện – cái không khí đặc thù cho đời sống của những kiếp người nhỏ bé, lầm lũi nhưng cái tâm, cái tình bao giờ cũng sáng.”

Bùi Việt Thắng cũng khẳng định biệt tài xây dựng tình huống truyện độc đáo của nhà văn Kim Lân

Kim Lân viết không nhiều nhưng mỗi một tác phẩm của ông

là một sản phẩm tinh thần luôn được thai nghén và chuẩn bị rất kĩ lưỡng, công phu Vì vậy mà Nguyễn Khải, một trong những tên tuổi

văn xuôi nổi tiếng của văn học Việt Nam hiện đại trong Nghề văn

cũng lắm công phu đã cho rằng Kim Lân là một trong ba nhà văn ông

phục nhất (Nguyễn Tuân, Nam Cao, Kim Lân) nên “sau này viết lách

được cái gì thường cũng lấy văn của ba ông làm chuẩn”

Tóm lại, truyện ngắn Kim Lân là đối tượng nghiên cứu của rất nhiều nhà phê bình Trải qua một chặng đường dài từ lúc văn chương Kim Lân trình làng cho đến nay, khối lượng bài viết về truyện ngắn Kim Lân ngày một tăng lên và tất cả đều thống nhất ở chỗ khẳng định, ca ngợi tài năng nhà văn Tuy nhiên, chưa có một công trình nào khai thác một cách chuyên sâu và hệ thống về truyện ngắn Kim Lân Có lẽ vì vậy mà tuy là tác giả khá quen thuộc nhưng mảnh đất truyện ngắn Kim Lân vẫn còn rất nhiều khía cạnh và góc

độ thú vị cần được khai thác một cách khoa học và sâu sắc

5 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung chính của luận văn gồm có ba chương:

Chương 1 Nhà văn Kim Lân – cuộc đời và sự nghiệp Chương 2 Kim Lân – Nhà văn “phong tục” của làng quê Kinh Bắc

Chương 3 Một số phương diện trong nghệ thuật kể chuyện của Kim Lân

CHƯƠNG 1 NHÀ VĂN KIM LÂN - CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP

1.1 Kim Lân trong sự vận động của văn học Việt Nam đầu thế kỉ

XX

1.1.1 Nền văn học được hiện đại hóa

Hiện đại hóa là quá trình tất yếu của một nền văn học Quá trình hiện đại hóa của văn học Việt Nam trải qua hai bước đi lớn Nếu như bước đi đầu tiên 1900 – 1930 được xem là thời kì giao thời giữa văn học trung đại và hiện đại thì giai đoạn 1930 – 1945 là mười lăm năm mà nền văn học dân tộc đã thực sự được hiện đại hóa một cách nhanh chóng và mau lẹ Ở thời kì này, chủ thể sáng tạo, ngôn ngữ tự sự, loại thể văn học, địa bàn văn học, nhịp độ phát triển của văn học đều có sự biến chuyển và phát triển sâu sắc

1.1.2 Sự xuất hiện nhiều trào lưu văn học

Thời kì văn học 1930 – 1945 có sự phát triển song hành của

nhiều trào lưu văn học, trong đó nổi bật nhất là trào lưu văn học lãng

mạn và hiện thực phê phán Đóng góp của trào lưu văn học lãng mạn

là mở ra một thời đại thi ca trong nền văn học, góp phần vào quá

trình hiện đại hóa, làm cho gương mặt của văn học hiện đại trở nên

đa diện và ngôn ngữ Tiếng Việt trở nên trong sáng hơn Đóng góp

của chủ nghĩa hiện thực thể hiện ở đội ngũ tác gia với phong cách

nghệ thuật riêng biệt, không chỉ làm hiện lên bức tranh hiện thực xã hội mà còn thông qua những nhân vật điển hình làm nổi bật chân dung của những hạng người khác nhau trong xã hội nước ta lúc bấy

giờ

1.2 Những yếu tố ảnh huởng đến sáng tác của Kim Lân

1.2.1 Tuổi thơ bất hạnh

Xuất thân trong một gia đình làng Phù Lưu, mặc dù được ăn học nhưng Kim Lân vẫn chỉ là con của người vợ lẽ với tất cả những tủi nhục của một “công dân hạng hai” ngay trong gia đình mình Học đến lớp nhất thì cụ thân sinh mất, nhà văn phải tự mình lo kiếm sống Nhiều năm phải sống lăn lóc trong cảnh đói nghèo, trong sự hắt hủi,

rẻ rúng của gia đình khiến cho ông phải tìm đến cái sự viết như là để giải tỏa những ẩn ức trong lòng Đối với người nghệ sĩ, con đường ngang trái của hoàn cảnh, số phận đã làm nên tài năng và cơn khát đong đầy trong tình cảm ấy lại trở thành một nguồn năng lượng không bao giờ vơi cạn dành cho nhà văn Kim Lân

1.2.2 Quê hương Kinh Bắc trong truyện ngắn Kim Lân

Kinh Bắc là vùng đất cổ còn lưu giữ được nhiều truyền thống văn hóa dân gian Được nuôi dưỡng từ một miền quê giàu sức sống tinh thần, văn chương Kim Lân như cũng thấm đẫm linh hồn của đất

mẹ cội nguồn Chính vẻ đẹp mượt mà của những làn điệu dân ca; những hội hè đình đám, những bờ tre, ven đê êm ả đã đi vào tác phẩm Kim Lân mà về sau đã có người gọi ông là nhà văn bậc nhất của làng quê Việt Nam Suốt đời cầm bút, Kim Lân luôn nặng lòng với quê hương Dù chỉ viết một tác phẩm duy nhất trực tiếp về làng

mình – truyện ngắn Làng nhưng chừng đó cũng đủ để ông lưu danh

cùng hậu thế Vì vậy mà “những lớp người sau này không chỉ đọc, chỉ học tác phẩm của ông mà còn tìm về nơi đây như một địa chỉ văn hiến, một địa danh đã đi vào tác phẩm đặc sắc trong văn học Việt Nam hiện đại.”

1.3 Sự nghiệp văn chương của Kim Lân

1.3.1 Quan niệm của Kim Lân về văn chương

Là người bạn gắn bó với văn học nhưng Kim Lân không để lại thật nhiều tác phẩm cho hậu thế Viết cẩn trọng, viết từ những

điều gan ruột, Kim Lân là đại diện cho mẫu nhà văn quý hồ tinh bất

quý hồ đa Vượt lên trên sự chảy trôi của thời gian, Kim Lân luôn ở

trong lòng bạn đọc với một tấm lòng luôn muốn sưởi ấm và yêu thương cuộc đời Và quan niệm của Kim Lân về văn chương cũng là câu chuyện về tấm lòng thanh sạch, đáng quý ấy

1.3.2 Hai giai đoạn sáng tác của Kim Lân

Cũng giống nhiều nhà văn Việt Nam khác, cột mốc Cách mạng tháng Tám chia sự nghiệp sáng tác của Kim Lân thành hai giai đoạn Tuy hai giai đoạn sáng tác của Kim Lân có sự chuyển đổi về mặt phương thức tiếp cận, về hình thái cấu thành tác phẩm, về lập trường tư tưởng nhưng đều là những trang viết tươi mới về làng quê Việt – nơi mà những yêu thương và đắng cay từ thuở nhỏ đã in sâu trong tâm trí ông Bức tranh nông thôn cùng hình tượng người nông dân trong truyện ngắn Kim Lân dù ở giai đoạn sáng tác nào cũng vượt lên trên câu chữ để trở thành biểu tượng cho vẻ đẹp đậm hồn cốt của nông thôn Việt Nam

1.3.3 Vị trí của Kim Lân trong văn học Việt Nam hiện đại

Tuy số lượng tác phẩm để lại không nhiều nhưng Kim Lân

có một vị trí thật vững chắc trên văn đàn Qua thước đo thời gian, làng quê Việt cùng những người nông dân nhỏ bé nặng nghĩa tình và cũng rất tài tử luôn sống trong lòng bạn đọc nhiều thế hệ Với một sự nghiệp văn chương không đồ sộ nhưng truyện Kim Lân lại rất đặc sắc và khó lẫn trộn Một số truyện ngắn của ông được xếp vào hàng kinh điển trong văn xuôi Việt Nam thế kỉ XX Nhiều nhà nghiên cứu

đã nhận xét: “Chỉ với ba truyện ngắn Vợ nhặt, Làng, Con chó xấu xí,

Kim Lân đã có thể đàng hoàng ngồi vào chiếu trên trong làng văn Việt Nam.”

Trên nửa thế kỉ đã trôi qua, truyện ngắn Kim Lân vẫn được giảng dạy trong nhà trường Ông là mẫu nhà văn “quý hồ tinh bất quý hồ đa”, viết kĩ lưỡng, viết từ gan ruột, không chấp nhận sự nhạt nhẽo, sự giả tạo trong văn học Năm 2001, Kim Lân được trao tặng giải thưởng về văn học nghệ thuật như một sự tri ân cho những gì mà nhà văn đã cống hiến cho nền văn học dân tộc

CHƯƠNG 2 KIM LÂN - NHÀ VĂN LÀNG QUÊ,

NHÀ VĂN “PHONG TỤC”

2.1 Bức tranh làng quê trong truyện ngắn Kim Lân

2.1.1 Cuộc sống yên bình với những phong tục đẹp

Trong mảng truyện ngắn viết về phong tục, Kim Lân đã đem đến cho văn học một không gian làng quê thật yên bình, thoáng đãng Khắp các ngõ xóm khuất sau lũy tre làng, các thú chơi thôn quê đã

được tái hiện một cách sinh động Tuy không phải thú chơi nào cũng

là phong tục đẹp, không phải tài tử đồng ruộng nào cũng thoát khỏi vòng mê hoặc, tiền bạc nhưng rõ ràng, mảng viết về phong tục làng quê của Kim Lân thật sự đã tạo được nhiều dấu ấn đặc biệt

2.1.2 Vẻ xơ xác tiêu điều của làng quê trước Cách mạng

Từ bao đời, làng quê vẫn tồn tại trong tâm hồn người Việt với vẻ đẹp hoang sơ và bất diệt Đó là sức mạnh tinh thần để mỗi người vượt qua bao thử thách luôn đón đợi phía trước Dẫu biết vậy

nhưng sau lũy tre làng, cuộc sống vẫn mãi còn nhiều vất vả, khó khăn

và tù đọng trong sinh hoạt Để phác họa bức tranh tù đọng ấy, Kim

Lân đã thu hẹp không gian của làng quê và thêm rất nhiều bóng tối Trong không gian chật hẹp và đầy bóng tối ấy; miếng cơm, cái ăn như choáng cả những suy nghĩ, lo lắng của người dân quê Lúc nào cái đói cũng trở thành nỗi ám ảnh, làm biến dạng hình hài họ, đẩy họ đến gần với cái chết và vào những tình cảnh trớ trêu, nghiệt ngã