ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN TRUYỀN KỲ VIỆT NAM QUA NHÓM TRUYỆN TRUYỀN KỲ MẠN LỤC, TRUYỆN KỲ TÂN PHẢ VÀ TÂN TRUYỀN KỲ MẠN LỤC 10600954

Lí do chọn đề tài Trong kho tàng văn học viết trung đại Việt Nam, có thể có nhiều tác phẩm thuộc loại hình truyền kỳ, tuy nhiên gắn với tên gọi “truyền kỳ” thì hiện nay chỉ có ba tác ph

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẲNG

HỒ ĐỨC KỲ

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN TRUYỀN KỲ VIỆT NAM QUA NHÓM TRUYỆN TRUYỀN KỲ MẠN LỤC, TRUYỆN

KỲ TÂN PHẢ VÀ TÂN TRUYỀN KỲ MẠN LỤC

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN PHONG NAM

Đà Nẵng, Năm 2012

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong kho tàng văn học viết trung đại Việt Nam, có thể có nhiều tác phẩm thuộc loại hình truyền kỳ, tuy nhiên gắn với tên gọi “truyền kỳ” thì hiện

nay chỉ có ba tác phẩm trên (Truyền kỳ mạn lục, Truyền kỳ tân phả, Tân

truyền kỳ lục) Rõ ràng, có thể coi đây như một “mã khóa” để tìm hiểu, khám

phá nội dung, tư tưởng, cũng như nghệ thuật của văn bản và nhà văn

Đặt lại “vấn đề” về đặc điểm truyện truyền kỳ Việt Nam dựa trên nhóm tác phẩm sẽ là một cánh cửa mở để chúng ta khám phá được nhiều điều hơn

về bản chất, vẻ đẹp, sức sống của loại hình truyện truyền kỳ dân tộc cũng như tâm hồn, truyền thống con người Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu về truyện truyền kỳ việt Nam

Tập trung vào các hướng nghiên cứu chính như:

- Vấn đề về nguồn gốc, đặc điểm thể loại; xác định loại hình của truyện

truyền kỳ; so sánh mối quan hệ, tác động giữa truyện truyện truyền kỳ Việt Nam với truyện truyền kỳ trong khu vực; hướng nghiên cứu mở rộng phạm vi

ra ngoài thể loại truyền kỳ như: tìm hiểu các dạng truyện kỳ ảo trong văn học

cổ trung đại và cận đại Đông Tây, tiếp cận truyện truyền kỳ Việt Nam ở góc

độ văn hóa, tâm linh v.v…

- Nghiên cứu truyện truyền kỳ Việt Nam để tìm hiểu dấu ấn, ảnh hưởng

của truyện truyền kỳ thời trung đại đến nền văn học hiện đại Việt Nam

2.2 Tình hình nghiên cứu về nhóm các tác phẩm, tác giả trong phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đối với Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm và Tân truyền kỳ lục của Phạm Quý Thích, việc nghiên cứu, khảo

sát được các nhà nghiên cứu quan tâm trên bình diện, khía cạnh, góc độ khác nhau Điểm nổi bật nhất trong hướng nghiên cứu này là so sánh tác phẩm truyền kỳ Việt Nam với văn học truyền kỳ trong khu vực, tiếp đến là các công trình ở góc độ chi tiết hơn, đánh giá sâu vào từng tác phẩm, tác giả riêng lẻ, tìm ra căn cứ để phân loại đối tượng, phong cách các tác giả và giá trị tư tưởng, nghệ thuật tác phẩm trong tính hệ thống truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam

Trong đề tài của mình, chúng tôi muốn có một cái nhìn cụ thể hơn về loại hình truyện truyền kỳ , đồng thời giới thiệu tới mọi người những giá trị, sức hấp dẫn của nhóm các tác phẩm, làm rõ hơn vai trò, vị trí của đối tượng trong tiến trình văn học sử dân tộc và khu vực nói chung

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những đặc điểm của truyện truyền kỳ

Việt Nam qua nhóm truyện Truyền kỳ mạn lục, Truyền kỳ tân phả và Tân

truyền kỳ lục, về các phương diện như: tiêu chí loại hình, nguồn gốc thể loại,

phong cách tác giả, các giá trị nội dung và tư tưởng nghệ thuật…

Phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi giới hạn trong ba tác phẩm:

Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm và Tân truyền kỳ lục của Phạm Quý Thích, thuộc nền văn học trung đại Việt

Nam

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong đề tài, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu chính sau:

- Phương pháp “chọn mẫu”: dùng để xác định phạm vi tư liệu nghiên

cứu của đề tài

- Phương pháp so sánh và phân tích loại hình: dùng để tìm hiểu, đánh

giá về đối tượng nghiên cứu trong đề tài, trên cơ sở đó để rút ra các đánh giá, nhận định, kết luận của mình

5 Đóng góp của đề tài

- Nêu lên các đặc điểm truyện truyền kỳ Việt Nam từ đối tượng và phạm

vi nghiên cứu của đề tài;

- Đánh giá toàn diện, sâu hơn về các tác giả, tác phẩm nghiên cứu;

- Nhận thức đầy đủ hơn về một hiện tượng văn học qua nhóm tác phẩm nghiên cứu, để thấy được quy luật vận động cũng như phát triển của thể loại

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, phần Nội dung gồm

ba chương chính sau:

Chương 1 Truyền kỳ mạn lục, Truyền kỳ tân phả và Tân truyền kỳ lục

trong tiến trình vận động của loại hình truyện truyền kỳ Việt Nam thời trung đại

Chương 2 Thế giới truyện truyền kỳ và diện mạo lịch sử - xã hội Việt

Nam thời trung đại qua Truyền kỳ mạn lục, Truyền kỳ tân phả và Tân truyền

kỳ lục

Chương 3 Các đặc điểm nghệ thuật nổi bật trong Truyền kỳ mạn lục,

Truyền kỳ tân phả và Tân truyền kỳ lục

Chương 1

TRUYỀN KỲ MẠN LỤC, TRUYỀN KỲ TÂN PHẢ

VÀ TÂN TRUYỀN KỲ LỤC TRONG TIẾN TRÌNH VẬN ĐỘNG CỦA

LOẠI HÌNH TRUYỆN TRUYỀN KỲ VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI

1.1 Truyện truyền kỳ và loại hình truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam

1.1.1 Khái niệm truyện truyền kỳ

Từ những điều khái quát nêu từ các tài liệu, quan điểm nghiên cứu, chúng tôi đưa ra một cách hiểu chung cho khái niệm “truyện truyền kỳ” như

sau Truyện truyền kỳ là loại hình văn học có tính chất kỳ ảo, hoang đường,

không có thực trong đời sống Bắt nguồn từ văn học cổ Trung Quốc, truyện truyền kỳ gồm những tác phẩm tự sự có dung lượng ngắn, thịnh hành vào thời trung đại và ảnh hưởng lớn đến các nước sử dụng chữ Hán, trong đó có Việt Nam

1.1.2 Loại hình truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam

Thuật ngữ “Loại hình truyền kỳ trung đại Việt Nam” được cấu thành bởi các thành tố sau:

LOẠI HÌNH + TRUYỆN TRUYỀN KỲ + TRUNG ĐẠI + VIỆT NAM Được định hình bởi các nét nghĩa:

- Là một hình thái nghệ thuật (một đơn vị trong loại hình văn học nghệ thuật);

- Chỉ nói đến các tác phẩm văn học thuộc loại hình truyện truyền kỳ;

- Các phẩm văn học thuộc loại hình truyền kỳ này tồn tại trong giai đoạn trung đại (thời kỳ phong kiến ở nước ta);

- Thuộc phạm vi quốc gia dân tộc Việt Nam, liên quan đến sự ra đời tác phẩm và là quê hương các tác giả

1.2 Quá trình hình thành, phát triển loại hình truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam

1.2.1 Truyện truyền kỳ với nền văn học dân gian và văn học viết trung đại

Căn cứ trên những đánh giá, nhận định của các tác giả nghiên cứu và các tài liệu, văn bản hiện còn, chúng ta có thể phác thảo ra một tiến trình phát triển chung của loại hình truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam qua các giai đoạn như sau:

- Từ thế kỉ XIV trở về trước, chịu tác động thụ động từ văn học dân gian,

với các thể loại “tiền thân” cho truyền kỳ như: Lĩnh Nam chích quái lục (dân gian; Sau được Vũ Quỳnh, Kiều Phú sưu tầm, chỉnh lí thành “Lĩnh Nam chích

quái liệt truyện”, 2 quyển - cuối thế kỉ XV), Việt điện u linh tập (Lí Tế

Xuyên), Thiền uyển tập anh ngữ lục (chưa rõ), Lĩnh Nam chích quái (Trần

Thế Pháp)…

- Từ thế kỉ XV đến XVI thời kì đỉnh cao với sự xuất hiện hai tác phẩm

tiêu biểu cho loại hình văn học truyền kỳ là Thánh Tông di thảo (Lê Thánh Tông) và Truyền kỳ mạn lục (Nguyễn Dữ) Văn học truyền kỳ lúc này chịu sự

chi phối và ảnh hưởng sâu sắc từ văn học truyền kỳ Trung Quốc và khu vực

- Từ thế kỉ XVIII đến đầu XIX, với xu hướng cách tân thể loại truyền kỳ

rồi dần đi vào con đường suy thoái Các tác phẩm tiêu biểu như: Truyền kỳ

tân phả (Đoàn Thị Điểm), Tân truyền kỳ lục (Phạm Quý Thích), Lan Trì kiến văn lục (Vũ Trinh)…

1.2.2 Mối quan hệ giữa truyện truyền kỳ trung đại với yếu tố lịch sử

Đặc điểm nổi bật nhất trong mối quan hệ với văn xuôi lịch sử là tính chất

“vận dụng” theo hướng “cố sự tân biên” chứ không lệ thuộc hoàn toàn vào các số liệu sử học ở các truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam

1.3 Khái quát về tác giả, văn bản nhóm truyện truyền kỳ

1.3.1 Nguyễn Dữ và tác phẩm Truyền kỳ mạn lục

.3.2 Đoàn Thị Điểm và tác phẩm Truyền kỳ tân phả

1.3.3 Phạm Quý Thích và tác phẩm Tân truyền kỳ lục

Tiểu kết:

Truyện truyền kỳ là loại hình văn học có nguồn gốc từ văn học Trung Quốc, có ảnh hưởng lớn đến các nền văn học các nước có sử dụng chữ Hán trong đó có Việt Nam

Truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam có một lịch sử phát triển của mình Xuất phát và vận dụng những tiền đề từ văn học dân gian, văn học viết có tính chất “kì ảo” trong nền văn học viết dân tộc, truyện truyền kỳ có những thành tựu nổi bật đóng góp tích cự vào sự phát triển của văn học trung đại Việt Nam

Nhóm truyện truyền kỳ với bộ tác phẩm Truyền kỳ mạn lục, Truyền kỳ

tân phả và Tân truyền kỳ lục, nằm trong hệ thống các tác phẩm truyền kỳ

thuộc nền văn học trung đại Việt Nam, thể hiện được những đặc điểm, đặc trưng của loại hình truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam

Chương 2 THẾ GIỚI TRUYỀN KỲ VÀ DIỆN MẠO LỊCH SỬ - XÃ HỘI VIỆT NAM

QUA TRUYỀN KỲ MẠN LỤC, TRUYỀN KỲ TÂN PHẢ

VÀ TÂN TRUYỀN KỲ LỤC

2.1 Hiện thực xã hội và tư tưởng thời đại qua Truyền kỳ mạn lục, Truyền

kỳ tân phả và Tân truyền kỳ lục

2.1.1 Dấu ấn lịch sử, xã hội

Tình hình lịch sử, tư tưởng, xã hội giai đoạn thế kỉ XVI đến cuối thể kỉ XVIII đầu XIX, có những xáo trộn lớn

Trong văn học, ảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo thể hiện ở việc đề cao tinh thần bác ai yêu thương con người, còn Lão giáo hướng con người đến với thiên nhiên, nhu cầu tự do giải phóng cá nhân Hai luồng tư tưởng Phật và Lão cộng với sự suy thoái trong tư tưởng Nho giáo đã làm thay đổi cơ bản cách nghĩ, cách hành động của tầng lớp quan lại nói chung mà trong đó có các tác giả Nguyễn Dữ, Đoàn Thị Điểm và Phạm Quý Thích

2.1.2 Hiện thực đời sống và tư tưởng thời đại qua nhóm truyện

Truyền kỳ mạn lục, Truyền kỳ tân phả và Tân truyền kỳ lục phản ánh và

phê phán “bức tranh” tiêu cực của chế độ phong kiến, nói lên cảnh chiến tranh chia cắt, tình trạng mua quan bán tước, ăn của đút lót chạy chọt để thoát tội,

vì tiền mà kẻ có tội có thể che được “mắt thánh”, vì tiền mà có thể bịt được tội lỗi, “chiễm chệ” ngồi hưởng bổng lộc ở đời v.v…

Có một thực tế, là hình tượng người nông dân không được các tác giả xem như đối tượng chính, đi sâu vào khai thác trong nhóm ba tác phẩm

Dường như cả Nguyễn Dữ, Đoàn Thị Điểm và Quý Thích chỉ hướng đến tầng lớp “thị dân” hơn là những số phận “manh lệ” nhỏ bé trong xã hội

Ở một góc độ khác, hiện thực xã hội, tư tưởng thời đại còn thể hiện qua

mơ ước hướng đến một xã hội lý tưởng hơn trong quan điểm của các tác giả

Có thể khẳng định, cả Nguyễn Dữ, Đoàn Thị Điểm và Phạm Quý Thích đều

ấp ủ, hướng đến một mô hình nhà nước lý tưởng cho riêng mình Nhưng hiện thực khắc nghiệt của xã hội đã làm “vỡ mộng” các nhà văn, và các tác phẩm thường rơi vào bế tắc khi muốn biến ước mơ thành hiện thực

2.2 Số phận con người và tư tưởng nhân văn qua Truyền kỳ mạn lục,

Truyền kỳ tân phả và Tân truyền kỳ lục

2.2.1 Hình tượng người phụ nữ và bi kịch nữ quyền

Số truyện xuất hiện nhân vật nữ trong Truyền kỳ mạn lục chiếm tỉ lệ 11/20 truyện, còn Truyền kỳ tân phả cả 4 truyện khảo sát đều xuất hiện nhân

vật nữ, giữ vai trò quan trọng là nhân vật chính trong truyện

Hệ thống nhân vật nữ cho thấy đề tài, chủ đề sáng tác văn học trung đại giai đoạn này có sự phong phú đa dạng, hướng đến số phận con người nhiều hơn, họ đại diện cho số phận, khát vọng chung của người phụ nữ trong xã hội Tuy nhiên, lại có một điều trái ngược: phần lớn số phận, cuộc đời nhân vật nữ đều rơi vào bi kịch, không được hưởng hạnh phúc như điều mà họ lẽ ra phải có Biểu hiện tập trung nhất cho bi kịch của người phụ nữ là cái chết Dường như Nguyễn Dữ và Đoàn Thị Điểm, đều lấy cái chết ra để phản ánh, lên án xã hội, nhưng đấy còn là một cách để “giải thoát” cho số kiếp nhân vật

2.2.2 Khát vọng hạnh phúc lứa đôi trong vòng lễ giáo phong kiến

Đặc điểm nổi bật trong tình yêu, đôi lứa ở các tác phẩm truyền kỳ là tư tưởng tự do, khao khát được sống trong tình yêu của con người

Sự đề cao yếu tố trần tục trong Truyền kỳ mạn lục phản ánh một chiều

hướng phát triển của tư tưởng con người cá nhân trong văn học giai đoạn thế

kỉ XV – XVII, đó là một bước thay đổi lớn trong tư tưởng tầng lớp nhà Nho

và văn học nghệ thuật Nó cho thấy hệ tư tưởng Nho giáo bắt đầu bộc lộ những hạn chế, lạc hậu của mình, một sự bế tắc trước những vấn đề phức tạp của thời đại đang đặt ra buộc con người phải đối mặt và giải quyết

Xu hướng này cũng được kế thừa ở Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm, nhưng mức độ khai thác và văn phong có sự khác nhau so với Truyền

kỳ mạn lục Nếu nhân vật của Nguyễn Dữ có thể chìm đắm với sắc dục, lả lơi

trong biển tình thì nhân vật của Đoàn Thị Điểm hướng đến sự thuần khiết, thanh cao và thánh thiện

Tiểu kết:

Truyện truyền kỳ thể hiện, phản ánh những giá trị hiện thực, thời đại sâu

rộng trong nội dung, chủ đề tư tưởng Nhóm bộ ba tác phẩm Truyền kỳ mạn

lục, Truyền kỳ tân phả và Tân truyền kỳ lục chính là bức tranh toàn cảnh về

lịch sử, tư tưởng, xã hội Việt Nam từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX

Hình tượng người phụ nữ, với khát vọng về hạnh phúc gia đình, tình yêu đôi lứa, và bi kịch của số phận cho thấy cảm hứng nhân văn trong nhóm truyện truyền kỳ và đó cũng là đặc trưng tiêu biểu của văn học trung đại Việt Nam giai đoạn này

Chương 3 CÁC ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT NỔI BẬT TRONG

TRUYỀN KỲ MẠN LỤC, TRUYỀN KỲ TÂN PHẢ VÀ TÂN TRUYỀN KỲ LỤC

3.1 Tổ chức, xây dựng văn bản truyện

3.1.1 Tổ chức văn bản

Các văn bản văn học là chữ viết, nhóm ba tác phẩm được xây dựng dựa trên chất liệu chữ Hán

Về bố cục văn bản truyện, nhóm truyện truyền kỳ được xây dựng theo kiểu “tập truyện” Đây là một kiểu bố cục văn bản truyện thường thấy trong văn học trung đại Việt Nam

Về dung lượng truyện, đa số các truyện có dung lượng ngắn gọn, các biến cố, sự kiện, chi tiết có tính chất chọn lọc, cô đúc Ở đây, các truyện chú trọng tới sự việc hơn là diễn biến tâm trạng, nội tâm, đời tư của nhân vật Mỗi truyện thường xoay quanh một vài sự kiện chính, từ đó mở rộng ra để triển khai chủ đề tư tưởng

3.1.2 Tổ chức lời văn

Sự “tích hợp” giữa văn xuôi với thơ ở mật độ cao và ngôn ngữ trần thuật sáng tạo, kết hợp giữa chất nghệ thuật và miêu tả biểu cảm đã tạo ra một

“giọng điệu” riêng cho ngôn ngữ truyền kỳ ở các tác phẩm

Ngôn ngữ tác giả cũng để lại dấu ấn với hai dạng chính được thể hiện trong các văn bản truyện là: lời bình luận ngoài văn bản truyện và lời bình

trực tiếp trong văn bản truyện

3.1.3 Tổ chức cốt truyện

Hệ thống tổ chức, xây dựng cốt truyện của nhóm tác phẩm truyền kỳ còn tương đối đơn giản, sơ lược Có thể nêu ra một “mô hình” chung

Tuy nhiên trong nhóm truyện (từ hai tác phẩm Truyền kỳ mạn lục và

Truyền kỳ tân phả) cũng đã có những cốt truyện có tính chất nghệ thuật, có

thể xem đó là những “phôi thai” ban đầu để sản sinh ra loại hình truyện ngắn nghệ thuật đích thực cho văn học dân tộc sau này

3.2 Nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật

3.2.1 Nghệ thuật miêu tả

Ở nhóm truyện truyền kỳ, hình tượng nhân vật thường được các tác giả tập trung miêu tả một cách đầy đủ, chi tiết về lai lịch, tên gọi, xuất thân, độ tuổi, quê quán, chỗ ở… làm cho hệ thống nhân vật trong nhóm truyện truyền

kỳ trở nên cụ thể, rõ ràng, mang tính sáng tạo hơn những nhân vật trong truyện cổ tích hoặc các truyện u linh, chí quái trước đó trong văn học trung đại Việt Nam

3.2.2 Thủ pháp nhân hóa

Thủ pháp nhân hóa tạo cho hệ thống nhân vật trong truyện truyền kỳ có

sự đa dạng và mang đặc trưng riêng của loại hình, đó là sự kỳ lạ, khác thường

so với nhân vật ở loại hình văn học khác

3.2.3 Ngôn ngữ đối thoại

Ngôn ngữ đối thoại của nhân vật được sử dụng là nói tự nhiên hằng ngày nhằm bộc lộ cảm xúc, tư tưởng, tình cảm, tuy nhiên có những trường hợp tác giả dùng hình thức khác để nói lên quan điểm, hành động, suy nghĩ của nhân vật như: dùng lời thơ hoặc hình thức độc thoại với bản thân, một dạng thức của “đối thoại” nghệ thuật