ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CỦA “TRUYỆN CỔ VIẾT LẠI” SAU 1975 10600931

Nằm trong quy luật phát triển chung của văn học nhân loại: hiê ̣n tươ ̣ng “tái huyền thoại hóa”, những Truyện cổ viết lại ở Việt Nam là kết quả của sự vận động và phát triển từ nội lực

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

NGUYỄN THỊ KIỀU THU

ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP CỦA “TRUYỆN CỔ VIẾT LẠI” SAU 1975

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60.22.34

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Đà Nẵng - Năm 2012

Công trình được hoàn thành tại

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Người hướng dẫn khoa học: TS BÙI THANH TRUYỀN

Phản biện 1: TS NGÔ MINH HIỀN

Phản biện 2: TS HOÀNG SỸ NGUYÊN

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sỹ Khoa học Xã hội và Nhân văn họp tại Đại học Đà Nẵng vào ngày 01 tháng 12 năm 2012

Có thể tìm luận văn tại:

- Trung tâm Thông tin - Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Trong quá trình tồn tại và phát triển, văn học dân gian

(VHDG) và văn học viết Việt Nam là hai hệ thống tồn tại song song Mặc dù có những đặc trưng và phương thức phản ánh hiện thực khác nhau nhưng giữa chúng luôn có sự ảnh hưởng và tác động qua lại, góp phần làm phong phú, đa dạng cho nền văn học dân tộc

VHDG từ lâu đã ăn sâu vào tiềm thức của mỗi người dân Việt Nam nói chung và người nghệ sĩ nói riêng, trở thành kho kinh nghiệm, đề tài cho bao thế hê ̣ người cầm bút Có rất nhiều nhà thơ, nhà văn từ văn ho ̣c trung đa ̣i đến văn ho ̣c hiê ̣n đa ̣i như Nguyễn Du,

Hồ Xuân Hương, Nguyễn Bính, Tô Hoài, Nguyễn Huy Thiệp… đã kế thừa những tinh hoa của cội nguồn dân tộc Ảnh hưởng của VHDG đối với nền văn học viết diễn ra ở nhiều phương diện

1.2 Sau 1975, trong bối cảnh xã hội nửa cuối thế kỉ XX đầu thế

kỉ XXI, với sự du nhập ồ ạt của văn hóa phương Tây, văn hóa đô thị trỗi dậy mạnh mẽ thì mảng truyện ngắn tìm về với cổ tích, với những huyền thoại là một hướng đi có phần mới mẻ và khác lạ Các sáng tác viết theo xu hướng này có điểm tựa là những huyền thoại đã in sâu trong tiềm thức của mỗi con người Việt Nam Nằm trong quy luật phát triển chung của văn học nhân loại: hiê ̣n tươ ̣ng “tái huyền thoại

hóa”, những Truyện cổ viết lại ở Việt Nam là kết quả của sự vận

động và phát triển từ nội lực truyền thống văn học dân tô ̣c Sự tham gia củ a nhiều tác giả vào mảng đề tài này đã góp phần hình thành một bô ̣ phâ ̣n văn học với hệ thống thi pháp tiêu biểu

1.3 Các công trình nghiên cứu về mảng sáng tác theo phong cách Truyện cổ viết lại trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975 tương đối

nhiều nhưng nhìn chung chưa nhấn mạnh, đào sâu vào đặc trưng thi pháp của nó; vì thế chưa đánh giá hết được vị thế của Truyê ̣n cổ viết

lại trong quá trình hiện đại hóa nền văn học sau 1975

Truyện ngắn Sự tích những ngày đẹp trời của Hòa Vang,

Truyện cổ viết lại của Lê Đạt và Lê Minh Hà, Trương Chi của

Nguyễn Huy Thiệp, Câu hát của Lưu Sơn Minh… đã làm nên một

dòng riêng trong văn xuôi Việt Nam sau 1975, góp phần tạo nên sự

đa dạng cho nền văn học đương đại nước nhà Khẳng định những giá trị thẩm mĩ đặc thù và sức lan tỏa của những sáng tác theo phong cách “lạ mà quen” này là chủ trương, mục đích mà chúng tôi kì vọng

qua đề tài Đặc điểm thi pháp của Truyê ̣n cổ viết lại sau 1975

2 MU ̣C TIÊU NGHIÊN CỨU

Từ việc hệ thống hóa và làm sáng tỏ được những đặc điểm thi pháp cơ bản của dạng truyê ̣n ngắn viết theo phong cách Truyê ̣n cổ viết lại trong văn xuôi sau 1975, đề tài giúp độc giả có được một cái nhìn bao quát về quá trình sinh thành, diện mạo, đặc trưng cùng những đóng góp của nó cho đời sống văn học Việt Nam đương đại Trên tinh thần đó, nghiên cứu này cũng góp phần nâng cao nhận thức của người đọc về mối quan hệ giữa VHDG và văn học viết, sức sống

và ảnh hưởng của văn học truyền miệng trong văn học thành văn Kết quả khoa học của luận văn sẽ là tài liệu tham khảo phù hợp trong giảng dạy, học tập và nghiên cứu văn học ở nhà trường

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Sự cách tân nghê ̣ thuâ ̣t trong da ̣ng Truyê ̣n cổ viết lại thể hiê ̣n

khá rõ trong văn xuôi sau 1975, đặc biệt là trong truyện ngắn Nghiên cứu đặc điểm thi pháp của mảng sáng tác này, đề tài hướng trọng tâm tìm hiểu một số bình diện cơ bản như: nhân vật, không gian nghê ̣

thuật, thời gian nghê ̣ thuâ ̣t, cốt truyê ̣n, giọng điệu trần thuật và ngôn

từ nghệ thuật

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Với đề tài này, chúng tôi tự ha ̣n định phạm vi nghiên cứu trên một số tác phẩm, tâ ̣p truyê ̣n ngắn của các nhà văn đương đa ̣i tiêu

biểu: Trương Chi (Nguyễn Huy Thiê ̣p), Truyê ̣n cổ viết lại (Lê Đa ̣t

và Lê Minh Hà), Sự tích những ngày đe ̣p trời (Hòa Vang), Câu hát

(Lưu Sơn Minh), … Ngoài ra, để thuận lợi cho việc đối chiếu, chúng tôi còn khảo sát mô ̣t số truyê ̣n ngắn của các tác giả khác như: Lương Minh Hinh, Chu Văn, Võ Thi ̣ Hảo…

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Trong quá trình nghiên cứu, triển khai luận văn chúng tôi sử dụng và phối hợp các phương pháp sau đây:

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp phân tích – tổng hợp

- Phương pháp so sánh

- Chương 2: Thế giới hình tượng của Truyện cổ viết lại

- Chương 3: Phương thức trần thuật của Truyện cổ viết lại

6 TỔNG QUAN TÀI LIÊ ̣U NGHIÊN CỨU

6.1 Những bài viết, công trình đề cập đến yếu tố cổ tích trong văn học đương đại nói chung

Trong bài viết Để tiến tới xác định rõ ràng hơn nữa vai trò làm

nền của VHDG trong lịch sử văn học dân tộc, Nguyễn Đình Chú

khẳng định: “Chính văn học dân gian là nền tảng của sự phát triển kết tinh của văn học dân tộc”… [6]

Trong công trình Vai trò của VHDG Việt Nam trong văn xuôi

Việt Nam hiện đại, tác giả Võ Quang Tro ̣ng đã chỉ ra mối quan hệ

giữa hai bộ phận văn học này của các nhà nghiên cứu ở châu Âu, đặc biệt là ở nước Nga Người viết đặc biệt nhấn mạnh đến tình hình nghiên cứu vấn đề này ở Việt Nam, đồng thời đề cao chức năng thẩm

mĩ của VHDG trong văn xuôi Việt Nam hiện đại trong việc xây dựng nhân vật kể chuyện…[53]

6.2 Những bài viết đề câ ̣p đến yếu tố cổ tích và những phương diê ̣n thi pháp trong tác giả và tác phẩm truyê ̣n ngắn Viê ̣t Nam đương đa ̣i

6.2.1 Về Truyê ̣n cổ viết lại của Nguyễn Huy Thiệp

Trên văn đàn Việt Nam đương đại, sáng tác của Nguyễn Huy

thiệp trở thành một “hiện tượng” Trong đó, mảng Truyện cổ viết lại

của nhà văn này cũng được nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học quan tâm

Đoàn Hương trong bài viết Nguyễn Huy Thiệp - người kể

chuyện cổ tích hiện đại đã chú trọng “cách viết” của Nguyễn Huy

Thiệp Theo bà, nhà văn đã biết quý trọng vẻ đẹp của sự thật, của hiện thực: “Cách kể chuyện đơn giản bằng ngôn ngữ của nhân vật là thi pháp có từ trong truyền thống như đã từng có trong truyện cổ tích Việt Nam” [24]

Trong Đối thoại với VHDG và bản lĩnh của người viết, tác

giả Lê Đình Kỵ đã làm phép đối chiếu, so sánh giữa nhân vật Trương Chi của truyện cổ và Trương Chi của Nguyễn Huy Thiệp và nhận

xét: “Dù sao Nguyễn Huy Thiệp có được ý nghĩ cũng là nương nhờ

bóng thiên tài dân gian” [32]

6.2.2 Truyện cổ viết lại của Lê Đạt và Lê Minh Hà

Nhận xét về da ̣ng Truyê ̣n cổ viết lại của Lê Đa ̣t, tác giả Trần Nhã

Thụy trong bài viết Truyê ̣n ngắn của phu chữ Lê Đạt nhâ ̣n xét rằng:

“Cái thú vi ̣, đô ̣c đáo trong truyê ̣n ngắn Lê Đa ̣t là từ những điển cố văn nghê ̣, tư liê ̣u nhân vâ ̣t, ông đã phu ̣c dựng những câu chuyê ̣n sinh

đô ̣ng đến từng chi tiết Lê Đa ̣t không chỉ giỏi vẽ những nét chân dung

mà còn tài tình trong viê ̣c ta ̣o không khí… ” [51]

Tác giả Văn Giá trong bài viết Một ngã rẽ thú vi ̣ của truyê ̣n

ngắn Viê ̣t Nam sau 1986, qua viê ̣c phân tích tác phẩm Gióng, đã

nhận xét về những tác phẩm của Lê Minh Hà: “Xét về phương diê ̣n thể loại là ở đó Lê Minh Hà đã ta ̣o tác những lớp nghĩa mới cho huyền thoa ̣i xưa” [16]

6.2.3 Mảng Truyê ̣n cổ viết lại của Hòa Vang

Tác giả Hồ Anh Thái trong bài viết Họ trở thành nhân vật của

tôi nhận xét những tác phẩm của Hòa Vang chứa đựng nhiều yếu tố

hiện thực kỳ ảo Nhiều tác phẩm của ông, đặc biệt là truyện ngắn Sự

tích những ngày đẹp trời đậm đặc yếu cổ tích [43]

Bài viết Hòa Vang - một hồn văn cổ tích củ a tác giả Văn Giá đã đề câ ̣p khá kĩ về da ̣ng truyê ̣n viết theo lối cổ tích, huyền thoa ̣i của cây

bú t này: “Văn chương Hòa Vang lúc nào cũng mang một điệu hồn cổ

tích” Tác giả cho rằng: “Không phải ngẫu nhiên mà những truyện

thành công nhất của Hòa Vang đều được gợi tứ từ huyền thoại gốc, hoặc là từ vốn văn hóa văn học truyền thống…” [17]

6.2.4 Mảng Truyê ̣n cổ viết lại của Võ Thị Hảo

Đọc tập truyện Biển cứu rỗi của Võ Thị Hảo, Đoàn Minh Tuấn

cho rằng yếu tố cổ tích đóng vai trò quan trọng làm nên điểm sáng tư

tưởng của nó Cũng với tác phẩm này, tác giả Bùi Việt Thắng nhận xét Võ Thị Hảo “như là người kể chuyện cổ tích hiện đại… Nhân vật của Võ Thị Hảo thường có nét di ̣ dạng khác người nhưng tâm hồn họ thánh thiện giàu lòng vị tha và đức hi sinh - hi sinh mình để cứu rỗi

kẻ khác” [61]

Ngoài những bài viết tiêu biểu vừa nêu, một số nhà nghiên cứu thảng hoặc cũng đề cập đến yếu tố cổ tích trong sáng tác của Y Ban, Đoàn Lê, Lương Minh Hinh, Chu Văn, Lưu Sơn Minh… Tinh thần chung đều ghi nhận những đóng góp của họ trong việc mới hóa văn học đương đại từ nỗ lực tiếp biến di sản văn học quá khứ

Dù chưa bao quát tất cả, nhưng những công trình trên đây, trong một chừng mực nào đó, cũng cho thấy Truyện cổ viết lại là một mảng sáng tác thật sự mới mẻ trong dàn “hợp xướng” truyê ̣n ngắn Việt Nam đương đa ̣i

Chương 1 TRUYÊ ̣N CỔ VIẾT LẠI TRONG ĐỜI SỐNG VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 KHÁI QUÁT TRUYỆN CỔ VIẾT LẠI

1.1.1 Khái niệm Truyê ̣n cổ viết lại

Từ sau 1975, đă ̣c biê ̣t sau 1986, người ta thấy xuất hiê ̣n mô ̣t hiện tươ ̣ng la ̣ đó là sự xâm nhâ ̣p của huyền thoa ̣i vào đời sống nghê ̣ thuật: âm nha ̣c, điê ̣n ảnh, văn ho ̣c… Đă ̣c biê ̣t huyền thoa ̣i, cổ tích trở thành “mô ̣t ngã rẽ thú vi ̣” của truyê ̣n ngắn Viê ̣t Nam đương đa ̣i Quá trình tiếp nhâ ̣n những áng cổ tích, thần thoa ̣i, truyền thuyết… đươ ̣c

đô ̣i ngũ những người sáng tác văn ho ̣c đón nhâ ̣n dưới nhiều hình thứ c, cấp đô ̣ khác nhau Chính điều này đã làm cho những tác phẩm trong giai đoạn này mang nhiều nét mới Đây được xem là hình thức chế tác đă ̣c biê ̣t Trên văn đàn truyê ̣n ngắn đương đa ̣i, người ta thấy xuất hiê ̣n hai khái niê ̣m: truyê ̣n giả cổ tích và Truyê ̣n cổ viết la ̣i Truyện ngắn giả cổ tích là các tác phẩm được viết theo phong cách

củ a huyền thoa ̣i, truyền thuyết hay cổ tích nhưng ẩn đằng sau đó là những tự sự hiê ̣n đa ̣i về con người và xã hô ̣i đương thời Nó không phải là truyê ̣n cổ đúng nghĩa, chính xác hơn cũng giống như cổ tích văn ho ̣c, nó chỉ là mô ̣t thứ truyê ̣n cổ thời hiê ̣n đa ̣i, mang đầy hơi thở

củ a cuô ̣c sống hôm nay Ở đó, tính chất của truyê ̣n cổ làm giả đã ta ̣o cho nhà văn có điều kiê ̣n thuâ ̣n lơ ̣i để thể hiê ̣n cá tính đồng thời bô ̣c

lộ quan điểm, thái đô ̣ và trách nhiê ̣m công dân của mình Truyê ̣n cổ viết la ̣i sử du ̣ng những mẩu chuyê ̣n xưa hay mô ̣t số tích cũ làm vâ ̣t

liệu để kiến ta ̣o nên tác phẩm mới Đó có thể là những chuyê ̣n cổ

tích, những huyền thoa ̣i hay những truyền thuyết Cũng là truyê ̣n cổ dân gian, nhưng cổ tích trong quá trình tiếp nhâ ̣n đươ ̣c các tác giả sử

dụng để viết la ̣i nhiều hơn so với thần thoa ̣i và truyền thuyết Nó là những truyê ̣n ngắn hiê ̣n đa ̣i có điểm tựa là những truyê ̣n cổ dân gian

củ a Viê ̣t Nam hoă ̣c của nước ngoài

1.1.2 Truyê ̣n cổ viết lại - hình thức kể chuyện hiê ̣n đa ̣i trên

cơ sở kế thừa từ VHDG

Hình thức mươ ̣n xưa để nói nay đã là truyền thống từ trước, nay đươ ̣c phát triển hơn nữa nhằm chuyên chở những thông điê ̣p không tiện nói ra trực tiếp nên mượn vỏ bo ̣c của chuyê ̣n xưa người cũ như

vậy vừa hiê ̣u quả vừa ít bi ̣ bắt bẻ Ở da ̣ng truyê ̣n ngắn Truyê ̣n cổ viết

lại, các nhà văn không chỉ làm mới cốt truyê ̣n cũ mà còn sử du ̣ng mô ̣t

số hình thức khác Ở truyê ̣n cổ tích, gio ̣ng điê ̣u, ngôn ngữ của nhân

vật trong các truyê ̣n cổ tích ít biểu cảm, thiên về miêu tả nhân vâ ̣t và nhân vật chỉ được chú trọng hành đô ̣ng, không hoặc ít có diễn biến

nội tâm Trong khi đó, với các Truyê ̣n cổ viết la ̣i, nhân vâ ̣t không chỉ đươ ̣c miêu tả nô ̣i tâm đa da ̣ng mà còn có rất nhiều đối thoa ̣i, thâ ̣m chí

là đô ̣c thoa ̣i Ở đó, những nhân vâ ̣t truyê ̣n cổ luôn bi ̣ đóng khung trong những khuôn phép chuẩn mực nay trở thành những con người hiện đa ̣i từ ngoại hình, hành động, lời nói đến tính cách Bên ca ̣nh đó, những truyê ̣n ngắn viết theo phong cách Truyê ̣n cổ viết la ̣i tự thân mang khả năng phản ánh đa da ̣ng hiê ̣n thực cuô ̣c sống thông qua bố

cục phức ta ̣p, hình thức kết cấu tác phẩm phong phú

Người sáng tác Truyê ̣n cổ viết la ̣i không phủ đi ̣nh sa ̣ch trơn những thành tựu của VHDG mà đã kế thừa những yếu tố trong truyê ̣n truyền thống và nỗ lực gia công, làm mới Nhà văn đã thay đổi hình thứ c kể chuyê ̣n vốn khô cứng như những công thức cố đi ̣nh thành

hình thức kể chuyê ̣n mới mẻ, sáng ta ̣o Người viết mươ ̣n vẻ đe ̣p kì diệu trong những câu chuyê ̣n xưa để diễn tả những điều ngôn ngữ, tâm lí hiện đại khó nói tường tận, đủ đầy Mo ̣i tiếp nhâ ̣n từ VHDG

trở thành phương tiê ̣n nghê ̣ thuâ ̣t đắc lực để thể hiê ̣n tư tưởng nghê ̣ thuật của nhà văn

1.2 TRUYỆN CỔ VIẾT LẠI TRONG NỀN VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.2.1 Diện mạo của Truyê ̣n cổ viết lại trong nền văn xuôi đương đại Việt Nam

Văn ho ̣c sau 1975 có thể đi sâu phản ánh mo ̣i ngóc ngách của cuộc sống của con người mà văn ho ̣c trước đây chưa có điều kiê ̣n làm đươ ̣c Đă ̣c biê ̣t sau đa ̣i hô ̣i Đảng lần thứ VI (1986) - mô ̣t dấu mốc quan trọng trong đời sống văn ho ̣c Viê ̣t Nam trên cơ sở tinh thần đổi

mớ i của đất nước - đã ta ̣o điều kiê ̣n cho văn ho ̣c áp sát đời sống, tâm

hồn con người, thay đổi cách nhìn, cách quan niê ̣m về con người theo đúng bản chất của nó Những nhân tố trên đã trở thành mảnh đất màu

mỡ cho văn ho ̣c đương đại phát triển ma ̣nh mẽ với sự phong phú, đa

dạng về đề tài, thể loa ̣i, mới mẻ về thủ pháp, hình thức biểu hiê ̣n và chiều sâu tư tưởng Sự xuất hiê ̣n của Truyê ̣n cổ viết la ̣i với hình thức không chỉ đa da ̣ng, phong phú mà pha ̣m vi phản ánh cũng rất rô ̣ng, đề câ ̣p đến mo ̣i vấn đề trong đời sống, đă ̣c biê ̣t là mô ̣t số vấn đề mang tính nhạy cảm trong xã hô ̣i hiê ̣n đa ̣i, giúp độc giả hiểu thêm về mối quan hệ giữa đời sống văn ho ̣c và hiện thực xã hô ̣i Hình thức chế tác

đă ̣c biê ̣t, góp phần mang lại sinh khí, diện mạo mới cho văn xuôi hôm nay trên tham vọng đầy tính nhân văn của đội ngũ sáng tác là tạo lực để văn học nước nhà “đến hiện đại từ truyền thống”

1.2.2 Vai trò của Truyê ̣n cổ viết lại trong tiến trình phát triển của văn xuôi đương đại Việt Nam

Truyện cổ viết la ̣i, với mô ̣t hình thức kể chuyê ̣n đô ̣c đáo, mới

mẻ trong dòng văn ho ̣c đương đa ̣i; giúp người viết chuyển tải cách nhìn, cách nghĩ cùng lương tâm, trách nhiệm của mình trước sự đa diện, đa chiều của cuộc sống, con người thời đổi mới Ở đó, các nhà văn không chỉ đứng từ quan điểm giáo huấn đa ̣o đức – luân lý, mà ho ̣ thường bắt đầu từ tâm tra ̣ng và những số phâ ̣n cá nhân Ho ̣ tự đă ̣t

mình vào vi ̣ trí của nhân vâ ̣t cổ tích, thần thoa ̣i và thử sống cuô ̣c đời riêng củ a mỗi người trong đó Và cũng dễ nhâ ̣n thấy, bằng quá trình

cá nhân hóa, chủ quan hóa và giải dân gian, truyê ̣n cổ viết la ̣i đã góp phần quan tro ̣ng trong viê ̣c biến đổi các cấu trúc tiểu thuyết và truyê ̣n ngắn Việt Nam đương đại Bên ca ̣nh đó, Truyê ̣n cổ viết la ̣i sử du ̣ng huyền thoa ̣i, cổ tích không theo mô thức thuâ ̣n chiều có lúc ngược la ̣i hoàn toàn những cảm hứng vốn đã bền vững trong tiềm thức dân gian Sự sáng ta ̣o ở đây không phải là phủ nhâ ̣n quá khứ, khước từ các giá tri ̣ truyền thống mà dùng truyền thống để soi ngắm những hiện tươ ̣ng đa chiều, phức ta ̣p trong xã hô ̣i hiê ̣n đa ̣i Sự sáng ta ̣o của nghệ sĩ theo hướng này hoàn toàn không bi ̣ phu ̣ thuô ̣c từ nô ̣i dung,

hình thức của tác phẩm dân gian; nhờ thế phản ánh đươ ̣c những tâm

tư, tình cảm, tâm lý của con người thời hiê ̣n đa ̣i Như vậy, sẽ không quá võ đoán khi cho rằng, Truyê ̣n cổ viết la ̣i đã thực sự có vai trò quan trọng nhằm góp phần phong phú hóa, hiện đại hóa văn xuôi Việt Nam đương đại