THẢO LUẬN TÍNH “HAI MẶT” CỦA VỐN XÃ HỘI, LIÊN HỆ VỚI BỐI CẢNH THỰC TIỄN TẠI TRUNG QUỐC

Đề tài THẢO LUẬN TÍNH “HAI MẶT” CỦA VỐN XÃ HỘI, LIÊN HỆ VỚI BỐI CẢNH THỰC TIỄN TẠI TRUNG QUỐC MỤC LỤC Đề tài THẢO LUẬN TÍNH “HAI MẶT” CỦA VỐN XÃ HỘI, LIÊN HỆ VỚI BỐI CẢNH THỰC TIỄN TẠI TRUNG QUỐC 1 LỜI MỞ ĐẦU 3 NỘI DUNG 4 1 Khái quát chung về vốn xã hội 4 1 1 Khái niệm vốn xã hội 4 1 1 1 Một số khái niệm về vốn xã hội 4 1 1 2 Khái niệm chung về vốn xã hội 5 1 1 3 Các nguồn hình thành vốn xã hội 5 1 2 Các lý thuyết về vốn xã hội 6 1 2 1 Lý thuyết vốn xã hội của Bourdieu 6 1 2 2 Lý thuyết vốn xã h.

Đề tài: THẢO LUẬN TÍNH “HAI MẶT” CỦA VỐN XÃ HỘI, LIÊN

HỆ VỚI BỐI CẢNH THỰC TIỄN TẠI TRUNG QUỐC

1

MỤC LỤC

2

LỜI MỞ ĐẦU

Thể chế là một trong những yếu tố quan trọng dẫn đến sự phát triển kinh tế

xã hội của mỗi quốc gia Trong đó, thể chế chính thức là thể chế được chế tài bởinhà nước như hiến pháp, luật, các quy định Bên cạnh đó, thể chế phi chính thức lànhững ràng buộc không thuộc phạm vi chế tài của nhà nước như tập quán, quy tắchành xử và văn hóa Đây là một khái niệm khá tương đồng với khía cạnh chấtlượng của vốn xã hội, một yếu tố được xem là nguồn lực cần thiết của mỗi cá nhân

và xã hội

Vốn xã hội là một khái niệm đa khía cạnh và hình thức Đến hiện tại vẫnchưa có một định nghĩa thống nhất nào về vốn xã hội Dù vậy, vẫn có những sựtương đồng nhất định trong các quan điểm về vốn xã hội của các nhà nghiên cứu.Người ta cho rằng, vốn xã hội có thể tác động đến khả năng tiếp cận thông tin, đếnchất lượng và tốc độ tích lũy của các loại vốn khác, và có thể tác động đến tăngtrưởng và phát triển kinh tế

Những vấn đề được đặt ra ở đây là, liệu vốn xã hội có phải luôn tốt? Để trảlời cho câu hỏi này, dưới đây, nhóm sẽ đi qua các lý thuyết có liên quan đến vốn xãhội và đi đến xem xét, nghiên cứu vốn xã hội một cách cụ thể và rõ ràng hơn thôngqua phần liên hệ thực tiễn vốn xã hội ở Trung Quốc – đặc trưng bởi “Guanxi” Từviệc phân tích đặc điểm của vốn xã hội tại Trung Quốc và các mối quan hệ với cácyếu tố về việc làm, tinh thần kinh doanh cũng như mối quan hệ về tăng trưởng kinh

tế ở Trung Quốc, bài viết sẽ cho thấy rằng, vốn xã hội vừa thể hiện mặt tốt, cũngvừa thể hiện mặt không tốt

3

NỘI DUNG

1 Khái quát chung về vốn xã hội

1.1 Khái niệm vốn xã hội

Vốn xã hội được quan niệm là một loại vốn, bên cạnh các loại vốn khác nhưvốn kinh tế, vốn văn hoá, vốn con người Ban đầu khái niệm vốn xã hội được đưa

ra để chỉ tình thân hữu, sự thông cảm lẫn nhau, cũng như tương tác giữa các cánhân hay gia đình Tuy nhiên, khái niệm vốn xã hội chỉ thực sự trở thành khái niệmkhoa học quan trọng trong tác phẩm “Các hình thức của vốn” của chính Bourdieunăm 1986 Vốn xã hội đề cập đến các tổ chức, các mối quan hệ và các chuẩn mực

đã định hình về cả mặt chất và mặt lượng các tương tác xã hội Ngày càng nhiềubằng chứng cho thấy sự gắn kết xã hội là rất quan trọng để xã hội phát triển thịnhvượng về kinh tế và được bền vững Vốn xã hội không chỉ là tập hợp đơn thuầncủa các tổ chức với vai trò củng cố xã hội mà đó còn là chất keo để kết nối chúnglại với nhau

4

1.1.1. Một số khái niệm về vốn xã hội

Theo World Bank: Vốn xã hội đề cập đến các tổ chức, các mối quan hệ và cácchuẩn mực đã định hình về cả mặt chất và mặt lượng các tương tác xã hội Ngàycàng nhiều bằng chứng cho thấy sự gắn kết xã hội là rất quan trọng để xã hội pháttriển thịnh vượng về kinh tế và được bền vững Vốn xã hội không chỉ là tập hợpđơn thuần của các tổ chức với vai trò củng cố xã hội mà đó còn là chất keo để kếtnối chúng lại với nhau

Theo OECD: vốn xã hội được hiểu là hê thống (các mối liên hệ thực tế giữacác cá nhân hoặc nhóm người như gia đình , bạn bè , đồng nghiệp) cùng với cácchuẩn mực, giá trị và nhận thức chung có tác dụng củng cố sự hợp tác giữa cácnhóm người hoặc trong chính nhóm người đó

Theo Bourdieu: vốn xã hội là một mạng lưới lâu bền, bao gồm các mối quan hệquen biết nhau và nhận ra nhau, những mối liên hệ này ít nhiều đã được thể chếhóa Vốn xã hội được xây dựng và tái tạo hoạt động với sự đóng góp của ba dạng:vốn kinh tế có được từ thu nhập, nắm giữ và lưu thông kinh tế tài chính; vốn vănhóa với việc xây dựng và tái tạo các giá trị, các biểu tượng, các di sản; và vốn xãhội là toàn bộ các nguồn vốn có tiềm năng có liên quan đến các quan hệ bền vữngcủa một thực thể xã hội, tạo nên niềm tin sự cảm thông sự gắn kết sự hợp tác vànhững hành động mang tính tập thể

5

1.1.2. Khái niệm chung về vốn xã hội

6

Theo quan điểm hẹp: vốn xã hội là một tập hợp các mối liên hệ theo chiềungang giữa người với người, bao gồm các mạng xã hội và chuẩn mực liên quan.Vốn xã hội có ảnh hưởng đến năng suất và sự thịnh vượng của cộng đồng Cácmạng lưới xã hội có thể làm tăng năng suất bằng cách giảm chi phí kinh doanh,đồng thời, tạo điều kiện cho quá trình phối hợp và hợp tác.

7

Theo quan điểm rộng: vốn xã hội bao gồm các mối liên hệ theo chiều dọc vàchiều ngang giữa con người với nhau, và bao gồm các hành vi bên trong và giữacác tổ chức, chẳng hạn như các công ty Mối quan hệ ngang là cần thiết để cungcấp cho cộng đồng một ý thức về bản sắc và mục đích chung, nhưng cũng nhấnmạnh rằng không có "cầu nối" vượt lên trên sự chia rẽ xã hội khác nhau, ví dụ nhưtôn giáo, dân tộc, tình trạng kinh tế-xã hội Các mối quan hệ ngang có thể trở thànhmột cơ sở cho việc theo đuổi lợi ích hẹp hòi, có thể chủ động ngăn cản quá trìnhtiếp cận thông tin và các nguồn lực vật chất – những thứ rất cần cho cộng đồng.

8

Các doanh nghiệp: xây dựng và duy trì các tổ chức có hiệu quả như các công

ty đòi hỏi sự tin tưởng và một ý thức chung về mục đích Vốn xã hội có lợi cho cácdoanh nghiệp bằng cách giảm chi phí giao dịch

Xã hội dân sự: vốn xã hội là rất quan trọng cho sự thành công của bất kì tổchức phi chính phủ nào bởi vì nó cung cấp cơ hội tham gia và mang lại tiếng nóicho những người bên lề của xã hội

Khu vực công: các khu vực công tức, nhà nước và các tổ chức của nó làtrung tâm của các hoạt động và phúc lợi xã hội

Dân tộc: quan hệ dân tộc thường xuyên được nhắc đến trong các cuộc thảoluận của vốn xã hội cho dù đó là người nhập cư, phát triển doanh nghiệp nhỏ, hoặcxung đột sắc tộc, quan hệ dân tộc là một ví dụ rõ ràng về cách mà các chủ thể chia

sẻ các giá trị và văn hóa chung có thể hợp nhất với nhau vì lợi ích chung

1.2 Các lý thuyết về vốn xã hội

1.2.1 Lý thuyết vốn xã hội của Bourdieu

Khái niệm: Vốn xã hội là toàn bộ nguồn lực xuất phát từ mạng lưới quenbiết trực tiếp hoặc gián tiếp, trong đó các thành viên tương tác qua lại với nhau

Đặc tính của vốn xã hội:

Vốn xã hội là một thuộc tính của mỗi các nhân trong bối cảnh xã hội Bất cứ

ai cũng có thể thu nhập một số vốn xã hội nếu người đó chú tâm và nỗ lực làm việc

ấy Bất cứ ai có thể dùng vốn xã hội để đem lại lợi ích kinh tế thông thường

9

Bourdieu khẳng định xã hội là một đấu trường tranh giành địa vị, kẻ thắng làngười dồi dào vốn kinh tế, vốn xã hội và vốn văn hóa… Vì thế vốn xã hội khôngphải tích cực với tất cả mọi người.

Vốn xã hội là loại vốn không thể tự hình thành và xây dựng bởi một chủ thểđộc lập Vì vậy, sự chênh lệch trong xã hội luôn tồn tại sự khác nhau trong tích lũyvốn xã hội Giá trị của vốn xã hội của mỗi chủ thể phụ thuộc vào tương quan vớivốn xã hội của chủ thể đó với những chủ thể khác

Vốn xã hội là kết quả của sự đầu tư Trong thời gian ngắn hạn hoặc dài hạn,kết quả đó có thể được sử dụng để chuyển thành các loại vốn khác, chẳng hạn vốnkinh tế

Vốn xã hội là nguồn lực liên kết với các mạng lưới xã hội; với tư cách làmột thứ tài sản mà mỗi cá nhân có thể có được, trách nhiệm, sự mong đợi và lòngtin là các hình thức của vốn xã hội Chính trách nhiệm và mong đợi lẫn nhau đã tạonên sự tin cẩn giữa các cá nhân

1.2.2 Lý thuyết vốn xã hội của James Coleman

Khái niệm: Vốn xã hội là thứ tài sản chung của một cộng đồng hay một xãhội nào đó, bao gồm những đặc trưng trong đời sống xã hội như sau: các mạng lưới

xã hội, các chuẩn mực, và sự tin cậy trong xã hội - là những cái giúp cho các thànhviên có thể hành động chung với nhau một cách có hiệu quả nhằm đạt tới nhữngmục tiêu chung

Đặc trưng của vốn xã hội:

Vốn xã hội là một chiều cạnh của cấu trúc xã hội mà những chiều cạnh nàytạo thuận lợi cho hành động của các cá nhân, nó còn tùy thuộc vào sự tin cậy giữangười với người trong xã hội

Vốn xã hội là “sản phẩm phái sinh” của các hoạt động khác, thông qua mốiquan hệ giữa các cá nhân với nhau; nó hỗ trợ hành động của các cá nhân thông quanhững chiều cạnh của xã hội để tìm kiếm lợi ích

10

Có tác dụng bao phủ tất cả các mối liên hệ xã hội và theo góc độ này nó nhưmột loại kênh truyền thông.

Vốn xã hội càng lớn thì xã hội càng có nhiều quy tắc, chuẩn mực, nhất là cácquy tắc có kèm theo chế tài

Vốn xã hội gồm 2 loại : Vốn xã hội hình thành trong gia đình (vốn xã hội vimô) và vốn xã hội hình thành ở cộng đồng (vốn xã hội vĩ mô).Vốn xã hội hìnhthành trong gia đình là sự tương tác giữa các thành viên trong gia đình Vốn xã hộihình thành ở công động ẩn chứa trong các mối quan hệ ngoài gia đình và giữa cácthể chế cộng đồng

1.2.3 Lý thuyết vốn xã hội của Robert Putnam

Khái niệm: Vốn xã hội là những phương tiện, những kĩ năng đào tạo có tácdụng làm gia tăng năng suất của cá nhân

Đặc trưng của vốn xã hội:

Vốn xã hội bao gồm những khía cạnh đặc trưng của xã hội như các mạnglưới xã hội, các chuẩn mực và sự tin cậy trong xã hội

Putnam quan tâm đến mối quan hệ gắn kết giữa các công dân Ông cho rằng

sự hợp tác (đa chiều và nhiều chiều) và chia sẻ giữa các thành viên là yếu tố quyếtđịnh trong việc xây dựng vốn xã hội

Vốn xã hội biểu thị cam kết công dân và là công cụ để hướng tới sự thịnhvượng Theo Putnam, vốn xã hội tăng cường các chuẩn mực phổ biến; vốn xã hộilàm đơn giản hóa sự hợp tác; cung cấp khuôn mẫu văn hóa cho các giải pháp củahành động tập thể Putnam còn nhấn mạnh rằng vốn xã hội mang đưa đến hỗ trợlẫn nhau, sự hợp tác và lòng tin Điều đó giúp nâng cao học vấn, cải thiện điều kiệnchăm sóc trẻ em, mang lại an toàn cho cộng đồng, và tạo ra hạnh phúc về mặt vậtchất lẫn tinh thần

11

Gồm 3 thành phần: các nghĩa vụ đạo đức và chuẩn mực; giá trị xã hội (nhấnmạnh đến sự tin tưởng); và xã hội dân sự (đặc biệt là các thành viên của các tổchức tự nguyện).

Như vậy, giữa các tác giả trên vừa có sự thống nhất lại vừa có cách hiểu khác nhau

về vốn xã hội Tuy có nhiều quan niệm khác nhau về vốn xã hội song điểm cốt lõitrong những cách định nghĩa nêu trên thì thấy vốn xã hội xoay quanh ba yếu tốchính có mối liên hệ mật thiết với nhau, đó là khả năng làm việc chung với nhau,

sự tin cậy giữa các con người với nhau và các mạng lưới xã hội Tựu chung, đặctrưng cơ bản của vốn xã hội chính là niềm tin, sự tin cẩn; sự tương hỗ có đi có lại;các quy tắc, các chuẩn mực và chế tài; và cuối cùng là sự kết hợp các chuẩn mựcvới nhau thành mạng lưới

1.3 Tính hai mặt của vốn xã hội

1.3.1 Tích cực ( Lợi ích)

Tăng cường cơ hội tiếp cận thông tin, cải thiện chất lượng thông tin, sự phù hợp

và kịp thời của thông tin

Mang lại sự kiểm soát, quyền lực

Thúc đẩy sự đoàn kết mà nhờ đó, nhu cầu đối với sự kiểm soát chính thức đôikhi là không cần thiết

Giúp giải quyết những “bài toán tập thể” Cụ thể, có những tình huống mà mọingười đều có lợi (có thể khá lớn) nếu mỗi người làm một việc nhỏ, song lợi ích(lớn) đó chỉ hiện thực khi mọi người đều làm việc nhỏ ấy Nói theo các nhà kinh tế,vốn xã hội - như là kết tinh của một chuẩn mực cư xử, một kỳ vọng chung củathành viên cùng một cộng đồng - giúp giải quyết các “bài toán phối hợp”(coordination problems)

Giúp tiết kiệm phí giao dịch (transaction costs) Mọi giao dịch xã hội và kinh tế

sẽ ít rủi ro hơn nếu những đối tác liên hệ ngầm hiểu rằng mọi người đều theo mộtchuẩn tắc cư xử (tự trọng, sợ mất danh giá gia đình, giữ lời hứa), bởi vì như vậy thì

12

những cá nhân liên hệ sẽ không tốn nhiều thời giờ và tiền bạc để bảo đảm rằng đốitác sẽ chu toàn trách nhiệm của họ.

Có ảnh hưởng quan trọng đến chất lượng và tốc độ tích lũy của những loại vốnkhác Chẳng hạn, vốn xã hội có thể làm tăng vốn con người (Coleman 1988)

Trong những xã hội ít tin cẩn (tức là nghèo vốn xã hội), quyết định thuê mướnnhân viên thường bị ảnh hưởng của những đặc tính cá nhân người ấy (chẳng hạnnhư thân nhân hoặc quen biết riêng), ít dính dáng đến khả năng làm việc Ở xã hộinhiều tin cẩn thì những yếu tố khác như học vấn, tay nghề, sẽ được quan tâm hơn

Do đó, muốn tiến thân, người trong xã hội thiếu tin cẩn hay tìm cách móc nối thay

vì trau dồi khả năng, hay kiến thức của mình

Một xã hội nhiều vốn xã hội là một xã hội ít tội phạm Khi sinh ra trong một xãhội mà thành viên tin cần nhau thì con người cũng dễ có lòng tốt với người khác,

và xã hội sẽ ít tội phạm hơn Vì vậy, lợi ích kinh tế không phải nhỏ

Vốn xã hội của nhà nước là cái sườn, là thành tố của pháp chế Càng nhiều vốn

xã hội thì tư pháp càng vững chắc, khế ước càng nhiều khả năng thực thi, thamnhũng càng ít, quyết định của nhà nước càng minh bạch, dễ kiểm soát, và bộ máyhành chính càng hữu hiệu

Giúp nâng cao mức đầu tư và những hoạt động kinh tế khác Vốn xã hội, quadạng tin cẩn, sẽ tăng mức khả tín của quan chức nhà nước, đặc biệt là khi họ tuyên

bố về chính sách kinh tế và tài chính

Giúp dễ hồi phục sau những cú “sốc” kinh tế Theo Rodrik (1999), những cúsốc này đòi hỏi sự quản lý những quyền lợi khác nhau trong xã hội Vốn xã hộigiúp hài hòa những xung khắc mà một cơn khủng hoảng kinh tế sẽ phơi trần Thiếuvốn xã hội, ảnh hưởng của các cú sốc kinh tế sẽ trầm trọng và lâu dài hơn

1.3.2 Tiêu cực ( Rủi ro)

Lợi ích về quyền lực đôi khi mang tính đánh đổi lợi ích về thông tin Nếu mộtchủ thể muốn có lợi ích thông tin bằng cách có nhiều mối liên hệ khác mà bản thân

13

những mối quan hệ này lại có nhiều các mối liên hệ khác nữa Trong trường hợpnày, các mối liên hệ trực tiếp của chủ thể ban đầu sẽ ít bị ảnh hưởng phụ hưởng bởichủ thể trung tâm.

Việc xây dựng vốn xã hội yêu cầu đầu tư đáng kể trong việc hình thành và duytrì các mối quan hệ này Vì vậy, trong một số trường hợp, đầu tư vốn xã hội sẽ kémhiệu quả về mặt chi phí

Khi vốn xã hội thúc đẩy sự đoàn kết trở nên quá mạnh thì đến lượt nó sẽ khiếncho chủ thể trong đó bị “ngập chìm” trong sự trì trệ, tính cục bộ; vì vậy, các ýtưởng mới khó có thể xâm nhập

2 Liên hệ thực tiễn- Tính “hai mặt” của vốn xã hội tại Trung Quốc

14

2.1. Đặc điểm vốn xã hội ở Trung Quốc – Guanxi

15

“Guanxi” là đặc biệt và quan trọng trong xã hội Trung Quốc “Guanxi” cóthể xuất hiện hay được tạo thành một cách tự nhiên và nó cần được xây dựng vàduy trì theo thời gian Mạng lưới “guanxi” ở Trung Quốc là lực lượng quan trọngcho các mối quan hệ về mặt kinh tế “Guanxi” giúp tạo dựng niềm tin, tăng khảnăng trao đổi và cho phép các doanh nghiệp Trung Quốc vượt qua các rào cản vàbất ổn.

Ba chiều của mạng lưới “guanxi”, bao gồm:

16

● Quan hệ gia đình: chủ yếu là với các thành viên trong gia đình và họ hàng.

17

● Quan hệ cộng đồng: kết nối với các cơ quan trung gian, nhóm và xã hội khácnhau.

18

● Quan hệ giữa chính phủ, chủ yếu với chính phủ và các quan chức, nhữngngười có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của các doanh nghiệp mới,cung cấp nguồn lực thiết yếu và hỗ trợ thể chế.

Tại Trung Quốc, “guanxi” có thể được phân biệt thành hai loại Một là các mốiquan hệ đạo đức và tình cảm gắn bó, kéo dài ổn định trong một khoảng thời gian.Hai là các mối quan hệ mang tính tìm kiếm lợi ích Nhưng phổ biến và được chútrọng hơn ở Trung Quốc là hình thức “guanxi” thứ nhất Người Trung Quốc thường

có xu hướng phụ thuộc nhiều hơn vào các mối quan hệ thân thiết, gắn bó và đây là

cơ sở dẫn đến một hệ thống trao đổi quà tặng tại Trung Quốc với những quy tắcgắn liền với nó “Guanxi” cũng giúp tạo dựng niềm tin, tăng khả năng trao đổi vàcho phép các doanh nghiệp Trung Quốc vượt qua các rào cản và bất ổn Và ở mộtnơi mà các mạng lưới xã hội vô cùng phức tạp như Trung Quốc, mối quan hệ

“guanxi” được cho là không bình đẳng “Guanxi” với một số nhóm người nhấtđịnh có thể ngăn cản hoặc gây bất lợi đối với các mối quan hệ của một nhóm ngườikhác

Vậy nên, vốn xã hội, đặc biệt là “guanxi” của Trung Quốc, vừa có mặt tíchcực và tiêu cực

19

2.2. Tính “hai mặt” của vốn xã hội tại Trung Quốc

Bởi vốn xã hội của Trung Quốc đặc trưng bởi “ Guanxi”, nên nhóm sẽ đi tìmhiểu và phân tích tính “hai mặt” của vốn xã hội tại Trung Quốc thông qua ba mốiquan hệ: giữa “Guanxi” với việc làm; “ Guanxi” với tình thân kinh doanh và

“Guanxi” với tăng trưởng kinh tế

20

2.2.1. Mối quan hệ giữa “Guanxi” với việc làm Trung Quốc

Tại Trung Quốc, một mạng xã hội cũng được sử dụng để tìm kiếm việc làm.Mạng xã hội trong xã hội Trung Quốc được gọi là “guanxi”, có nghĩa là mối quan

hệ Các cá nhân tồn tại trong một mạng lưới “guanxi”, kết nối người thân, bạn bè

và tất cả các mối quan hệ xã hội khác

Nguyên nhân dẫn đến mối quan hệ giữa “Guanxi” với việc làm Trung Quốc

Từ giữa những năm 50 đến những năm 1980, chính phủ đã kiểm soát vàphân bổ việc làm đô thị ở Trung Quốc Với một chính sách xã hội chủ nghĩa, côngdân Trung Quốc ở các thành phố được đảm bảo việc làm suốt đời, nhưng đồng thời

họ được trao quyền pháp lý cũng như tự do cá nhân để tìm kiếm việc làm Hệthống này, cùng với việc cung cấp nguồn lao động, có hai hậu quả cho các tìmkiếm việc làm ở cấp độ cá nhân Đầu tiên, những người cần làm việc phải chờ đợi

và chấp nhận công việc nhà nước khi họ lần đầu tiên vào lực lượng lao động trongcuộc sống của họ Ảnh hưởng của mạng lưới “Guanxi” đối với quá trình phân côngcông việc ban đầu đã được ghi nhận ở những nơi khác Thứ hai, một khi đã thamgia công việc, nhân viên đã không tự do di chuyển giữa các đơn vị công việc (tức

là, nhà tuyển dụng) Sự tái phân bổ ồ ạt, "có kế hoạch" của chính phủ đã xảy ra khi

nó phát triển các tổ chức mới hoặc mở rộng các tổ chức hiện có Vì việc tăng lương

và thăng chức được chính phủ tuân thủ chặt chẽ bởi các quy định và thay đổi chủyếu theo thâm niên, thăng tiến nghề nghiệp nói chung không phải là lý do tại saocông nhân Trung Quốc mong muốn thay đổi Hầu hết các trường hợp tìm việc là vìnhững vấn đề trong cuộc sống, chẳng hạn như mong muốn làm việc gần nhà hơnhoặc làm việc ở cùng một nơi với vợ/ chồng

Đối với những người thay đổi công việc tiềm năng, một hình thức cơ bảncủa sự phản kháng quan liêu đã đến từ lãnh đạo đơn vị làm việc hiện tại của họ.Những nhà lãnh đạo này thường từ chối yêu cầu của người lao động rời bỏ côngviệc và làm việc ở nơi khác vì nhận thấy khó khăn trong việc xin phép chính phủ

21

để lấp đầy chỗ trống các chức vụ Họ sẵn sàng hơn để cho phép những người laođộng yêu cầu rời khỏi vị trí của họ để di chuyển giữa các bộ phận hoặc nghềnghiệp trong đơn vị làm việc Vì lợi ích của việc lập kế hoạch nhà nước và kiểmsoát lao động, chính phủ yêu cầu thay đổi công việc ở mức tối thiểu, có hạn ngạchlao động hạn chế được phân bổ cho các lần luân chuyển công việc mỗi năm Điềunày cũng ngụ ý rằng các đơn vị làm việc muốn tuyển dụng lao động từ các đơn vịlàm việc khác cũng sẽ có khó khăn trong việc xin phép chính phủ để làm như vậy.Điều này đã góp phần vào thói quen tích trữ người lao động dưới quyền của đơn vịlàm việc.

Để chống lại sự phản kháng từ hệ thống thay đổi công việc giữa đơn vị làmviệc và để tháo gỡ những khó khăn do hệ thống phân cấp của các đơn vị làm việc,những người thay đổi công việc tiềm năng đã sử dụng “Guanxi” để tác động đếnnhững người ra quyết định Sự cho phép của các nhà lãnh đạo đơn vị công việchiện tại là bước đầu tiên cần thiết, nhưng sự cho phép của các nhà lãnh đạo của đơn

vị công việc tương ứng đều quan trọng không kém Sự cho phép của các quan chứcchính phủ có thẩm quyền đối với các đơn vị công việc này cũng là điều cần thiếtkhông chỉ để rời khỏi đơn vị làm việc hiện tại, mà còn để xác định mức độ của cácđơn vị công việc trong tương lai Thứ hạng của các quan chức đã liên lạc càng cao,thứ hạng của các đơn vị công việc mà người ta có thể làm việc

Về cách nào để có được tất cả các quyền này thông qua “Guanxi”, trường hợp của bà Zhou là minh họa.

Năm 1986, bà Zhou chuyển từ Cục Đường sắt Thiên Tân như một nhạctrưởng xe lửa đến một cửa hàng sửa chữa xe máy với tư cách là một kế toán viên;một động thái đòi hỏi nhiều tháng làm việc “Guanxi” Cô muốn di chuyển vì cô đã

có một em bé và không thể đi công việc này như một dây dẫn tàu Cô có nhiều lý

do chính đáng để rời bỏ công việc của mình: không phải mẹ cô cũng không phải

mẹ chồng có thể chăm sóc em bé trong khi cô đi làm, và cô không có bất kỳ

22

“Guanxi” nào có thể giúp ghi danh em bé trong một vườn ươm qua đêm Chưa kểrằng cô ấy không có tiền để làm như vậy Do đó, cô yêu cầu cô rời khỏi công việcdây chuyền của mình để làm việc ở nơi khác để cô có thể chăm sóc em bé Ngườigiám sát của cô, được hỗ trợ bởi thẩm quyền cao hơn trong đơn vị làm việc củamình, sẽ không xem xét yêu cầu của cô trừ khi cô đã giúp đào tạo người học việc.Khi cô nỗ lực để làm như vậy, người giám sát của cô sau đó đã đưa ra một côngviệc làm nhân viên thu ngân trong văn phòng lương của đơn vị công tác, một côngviệc ban ngày không yêu cầu đi du lịch Cô ấy đã lấy nó, nhưng vì cô ấy được yêucầu thay thế cho các người chỉ đạo bị bệnh nhiều lần, cô Zhou quyết định hànhđộng Cô đã tiếp cận một trong những “Guanxi” của mình, giám đốc văn phòng laođộng của Cục Đường sắt đã có thẩm quyền đối với đơn vị làm việc của mình vềcác vấn đề lao động và xin anh ta "nói chuyện" với lãnh đạo đơn vị làm việc vềtình huống của cô ấy Giám đốc này là một người anh lớn của một người bạn cũcủa một người chú của cô ấy, người phụ trách của cô ấy, người là một cán bộ đảngtrong một nhà sản xuất truyền hình địa phương Sau khi đạo diễn can thiệp, vàquan trọng nhất là sau khi anh ta hứa sẽ giúp đỡ với một hạn ngạch thay thế cho bàZhou, bà Zhou được phép cho phép của đơn vị làm việc của mình để tìm kiếm mộtcông việc mới ở nơi khác.

Như vậy, mặt tích cực trong mối quan hệ giữa “Guanxi” với việc làm Trung quốcbao gồm:

23

❖ Một người trợ giúp truyền thông tin công việc

Việc sử dụng “Guanxi” yêu cầu một người trợ giúp trung gian hoạt động nhưmột cây cầu để truyền thông tin công việc cho người tìm việc hoặc ảnh hưởng đếnquyết định tuyển dụng của chủ nhân tiềm năng Thông thường, việc lựa chọn ngườitrợ giúp này sẽ xem xét sự quen thuộc của họ và sức mạnh của “Guanxi” với ngườitìm việc Hơn nữa, đáng tin cậy cũng rất quan trọng vì sự trao đổi giữa hai bên cóthể không chính thức hoặc thậm chí bất hợp pháp

“Guanxi” có thể chuyển đổi thông tin công việc giúp tăng tốc quá trình tìmkiếm việc làm, cho phép người tìm việc có cơ hội đánh giá trước chất lượng và các

cơ hội việc làm Từ phía người sử dụng lao động, “Guanxi” đóng vai trò là mộtthiết bị sàng lọc trong quá trình tuyển dụng “Guanxi” không chỉ cho phép người

sử dụng lao động có lợi thế thông tin về người tìm việc, mà nó còn là một phươngpháp hiệu quả và ít tốn kém để xác định các ứng cử viên công việc hài lòng Hơnnữa, sự vô tư trong quá trình tuyển dụng có thể tạo ra một môi trường công bằnghơn trong một tổ chức, giúp giảm ý định doanh thu việc làm giữa các nhân viên

Trong một nghiên cứu về “Guanxi” và việc làm tại Thiên Tân Trung Quốc

đã chỉ ra rằng: một số lượng lớn người lao động ở Thiên Tân (50%) sử dụng

“Guanxi” để thay đổi công việc “Guanxi” được sử dụng để có được cả thông tin

và ảnh hưởng từ các liên hệ xã hội cho khả năng vận động việc làm của một người,

và tính linh hoạt này có thể chịu trách nhiệm về tỷ lệ công việc cao hơn đã thay đổithông qua các mạng “Guanxi” ở Thiên Tân Các phân tích mô tả của nghiên cứuchỉ ra rằng ở Thiên Tân, năm 1988, “Guanxi” được sử dụng nhiều hơn để có đượcảnh hưởng từ các cơ quan chức năng và truy cập vào thông tin về các công việcdường như không liên quan ở đó Rõ ràng, ở Thiên Tân, những thay đổi công việcđược tạo điều kiện thông qua các mối quan hệ mạnh mẽ hơn so với thông quanhững người yếu hơn

24

Một nghiên cứu về việc các mối quan hệ xã hội tác động thế nào đến việctìm kiếm việc làm đã cho thấy rằng những mối quan hệ bên ngoài khác (khôngphải họ hàng, gia đình, ) mới giúp mọi người tiếp cận được với việc làm tốt hơn.Mọi người càng tập trung vào các mối quan hệ thân cận và củng cố nó thì họ càng

có xu hướng giới hạn mình trong một vòng tròn và càng gặp khó khăn hơn trongviệc tìm kiếm những thông tin từ bên ngoài “vòng tròn” ấy Việc này thậm chí cóthể dẫn đến việc họ sẽ càng trở nên riêng biệt, tách lẻ hơn, những mối quan hệ bênngoài sẽ ngày càng thưa thớt đi, càng ngăn cản họ với bên ngoài

Sự phân tầng xã hội sẽ ngày càng lớn hơn Những người có nhiều vốn xã hội

sẽ có cơ hội dễ dàng có được thông tin với chi phí thấp nhưng với những người có

ít vốn xã hội thì họ sẽ gặp rất nhiều cản trở để có được thông tin hoặc với chi phírất cao

Các công ty ở Trung Quốc thường có xu hướng thuê, tuyển những nhân viên

có quan hệ rộng, mối liên hệ mạnh mẽ Nên nếu khi các nhân viên đó nghỉ việc,các mối quan hệ trong công ty hoặc giữa công ty - chính phủ có thể gặp rủi ro Đó

là vấn đề mà cả các công ty địa phương lẫn nước ngoài đang hoạt động tại TrungQuốc gặp phải Vậy nên thách thức của các nhà quản lý là phải biết cách tận dụngnhững mối quan hệ đó để xây dựng nên năng lực cạnh tranh của công ty

25

❖ “Guanxi” là tài nguyên xã hội để thăng tiến nghề nghiệp

Nghiên cứu trên cách mà “Guanxi” được sử dụng trong các hoạt động củaHRM như tuyển dụng, thẩm định và thăng chức cũng đã được nghiên cứu rất chitiết Những phát hiện chính là những người tìm việc làm sử dụng các mạng

“Guanxi” là tài nguyên xã hội để thăng tiến nghề nghiệp Trên thực tế, “Guanxi” làmột sức mạnh xã hội cân bằng mối quan hệ quyền lực mất cân bằng giữa cơ quankiểm soát công việc và các công việc thay đổi công việc

Trong thị trường lao động mới nổi sau khi cải cách thị trường, vai trò củacác mạng lưới “Guanxi” ở Trung Quốc xuất hiện những phát hiện phức tạp Bian(2002) đã kiểm tra sự cùng tồn tại của phân cấp, thị trường và mạng lưới trong cácquy trình tìm kiếm việc làm và thấy rằng tỷ lệ người tìm việc ngày càng tăng dựatrên các mạng “Guanxi” để đảm bảo cơ hội việc làm trong những năm 1990 Ônglập luận rằng việc loại bỏ nhanh các tổ chức phân cấp và sự tăng trưởng chậm củacác tổ chức thị trường đã thực hiện các kênh tìm kiếm chính thức không hiệu quả

do đó tạo ra các cơ hội phát triển cho các mạng “Guanxi” để tạo điều kiện chodòng thông tin về công việc, để thúc đẩy một mức độ tin cậy ban đầu, và các nghĩa

vụ ràng buộc ban đầu giữa người tìm việc và nhà tuyển dụng tiềm năng của họ

Các nghiên cứu gần đây về chủ đề sử dụng “Guanxi” trong quá trình tìmkiếm việc làm đã tập trung vào các hiệu ứng đối với thu nhập, sự hài lòng của côngviệc (Xiong, Li, Westlund và Pu, 2017) và thời gian việc làm (Wang & Seifert,2017) Là một phần mở rộng của các tài liệu liên quan đến “Guanxi” về kinh tế laođộng, các nghiên cứu nhìn vào hành vi tìm kiếm việc làm giữa những người đượchỏi và hỏi liệu việc sử dụng “Guanxi” dẫn đến công việc tốt hơn hay không Sau

đó, mở rộng phân tích từ một trải nghiệm tìm kiếm việc làm duy nhất cho lịch sửviệc làm của người trả lời và hỏi cách “Guanxi” trong tìm kiếm việc làm liên quanđến doanh thu việc làm

26

Xét về mức lương, có thể dự đoán rằng một số người tìm việc sử dụng

“Guanxi” vì họ muốn có được vị trí công việc có mức lương cao và chức vụ caohơn Khi các cơ chế thị trường lao động khác nhau trong kinh tế kế hoạch và thịtrường, những người tìm việc có thể sử dụng các hỗ trợ có ảnh hưởng từ các mốiquan hệ mạnh mẽ trong các nền kinh tế theo kế hoạch, mong đợi những quyền lực

có ảnh hưởng này để đảm bảo cho họ các công việc thỏa đáng Tuy nhiên, trongnền kinh tế thị trường, những người tìm việc có thể mong đợi sự hỗ trợ thông tin từnhững mối quan hệ để mang lại nguồn thông tin công việc rộng hơn

Bên cạnh đó , trong mối quan hệ giữa “Guanxi” với việc làm của Trung Quốc còntòn tại những mặt tiêu cực sau:

27

❖ “Guanxi” được sử dụng không hiệu quả ở thị trường mới Trung Quốc

Thực nghiệm, một nghiên cứu cho thấy một số trường hợp trong đó các mối quan hệ “Guanxi” được sử dụng hiệu quả và không hiệu quả bởi những người tìmviệc trong các thị trường lao động mới của Trung Quốc Ảnh hưởng của các mạng

“Guanxi” được thể hiện rõ nhất trong việc tìm kiếm công việc trong lĩnh vực nhànước, đối với các vị trí mong muốn cao và đối với các công việc kỹ năng mềm.Nhưng có xuất hiện các tình huống khác nhau Trong lĩnh vực nhà nước, việc táchquyền sở hữu và quản lý có khả năng dẫn đến một vấn đề của cơ quan vì lợi íchcủa các nhà quản lý có khả năng khác với nhà nước Trong những trường hợp này,các nhà quản lý nhà nước có thể tham gia vào các hoạt động có lợi thế cho cá nhân

họ, từ đó tạo ra chỗ cho ảnh hưởng của “Guanxi” trong các quy trình việc làm.Ngược lại, khu vực phi Nhà nước có nhiều đánh giá dựa trên thị trường về hiệu quảkinh tế, làm giảm bớt vấn đề của cơ quan và giới hạn các cơ hội của người quản lý

để kiếm lợi nhuận cá nhân từ “Guanxi” Theo đó việc sử dụng các mạng lưới

“Guanxi” bởi những người tìm việc làm việc ít thường xuyên hơn và ảnh hưởngcủa nó giảm Mặc dù việc sử dụng nhiều mạng lưới “Guanxi” để có được nhữngcông việc này phản ánh một tính toán hợp lý đối với một phần của người tìm việc,hiệu quả của các mạng lưới “Guanxi” chỉ vào lỗ hổng thể chế của các ngành này

Mặc dù các vai trò mạnh mẽ mà các mạng “Guanxi” tại thị trường lao độngmới của Trung Quốc, nhưng cũng có bằng chứng cho thấy ảnh hưởng của

“Guanxi” đôi khi bị chống lại, giảm thiểu hoặc loại bỏ Đặc biệt, khi một chủ laođộng áp dụng một quy trình tuyển dụng mở và tiêu chuẩn để thực hiện chính sách

và khi các mục tiêu và thủ tục đó được bảo vệ bởi các cơ quan có tính cam kếtchuyên môn cao đối với tính hợp lý theo thủ tục, ảnh hưởng của “Guanxi” bị hủyhoại Do đó, hiệu quả của “Guanxi” là tương đối và được củng cố bởi các đặc điểmthể chế của các tổ chức sử dụng tại Trung Quốc

28

❖ Thuê ứng cử viên không đủ tiêu chuẩn thông qua “Guanxi” là không công bằng

Trên thực tế, sự đồng thuận giữa đa số người dân Trung Quốc là thuê cácứng cử viên không đủ tiêu chuẩn thông qua “Guanxi” là không công bằng trongthực tế Do đó, chúng ta nên tận dụng chức năng thông tin của “Guanxi” thay vìchức năng có ảnh hưởng của nó

29

2.2.2. Mối quan hệ giữa “Guanxi” với tinh thần kinh doanh ở Trung Quốc

“Guanxi” là nền tảng cơ bản đối với bất kỳ một doanh nghiệp nào khi thamgia vào thị trường Trung Quốc Khi kinh doanh tại thị trường Trung Quốc, mộtdoanh nghiệp sẽ đối mặt với rất nhiều khó khăn khi bắt đầu một công việc kinhdoanh của mình mà không có mối quan hệ nào hữu ích Có thể nói, việc tạo lậpmột mối quan hệ mang ý nghĩa sống còn với doanh nghiệp khi mong muốn hoạtđộng ở thị trường này Joe Bolin Zhou - CEO Bond Education - Tập đoàn Giáo dụclớn nhất miền Nam Trung Quốc đã từng viết “Ở Trung Quốc, chẳng cần biết anhgiỏi cỡ nào, nếu không thuộc một tổ chức, không có nhiều bạn bè, anh sẽ chẳng thểchiến thắng lâu dài được”

Nhóm tiến hành tiếp cận mối quan hệ giữa vốn xã hội và tinh thần kinhdoanh tại Trung Quốc thông qua tính hai mặt của các câu chuyện ở đây

30