Ngày 22102015 GV Ths Phạm Hồng Hải Bài 1 CHỦ NGHĨA XÃ HỘI TỪ KHÔNG TƯỞNG ĐẾN KHOA HỌC 1 Khái niệm và phân loại tư tưởng xã hội chủ nghĩa 1 1 Khái niệm tư tưởng xã hội chủ nghĩa 1 1 1 Định nghĩa tư tưởng xã hội chủ nghĩa Tư tưởng Hình thái ý thức của con người phản ánh thế giới hiện thực khách quan Là những quan điểm và ý nghĩa chung của con người đối với thế giới tự nhiên và xã hội Chủ nghĩa Một xu thế hành động của xã hội Hệ thống tư tưởng, quan điểm là cơ sở lý thuyết hướng dẫn hoạt động con.
Trang 1Ngày 22/10/2015 GV: Ths Phạm Hồng Hải
Bài 1
CHỦ NGHĨA XÃ HỘI TỪ KHÔNG TƯỞNG ĐẾN KHOA HỌC
1 Khái niệm và phân loại tư tưởng xã hội chủ nghĩa
1.1 Khái niệm tư tưởng xã hội chủ nghĩa
1.1.1 Định nghĩa tư tưởng xã hội chủ nghĩa
Tư tưởng:
- Hình thái ý thức của con người phản ánh thế giới hiện thực khách quan
- Là những quan điểm và ý nghĩa chung của con người đối với thế giới tự nhiên
Đồng thời tư tưởng là sự phản ánh những điều kiện sinh hoạt vật chất của chế
độ xã hội nhất định Từ khi xuất hiện chế độ tư hữu (chiếm hữu nô lệ) làm phát sinh:giai cấp thống trị, áp bức; giai cấp bị trị, bị áp bức => xuất hiện và không ngừng pháttriển những mâu thuẩn nội tại
Nên ngay từ thời cổ đại bên cạnh những tư tưởng phản ánh, bảo vệ giai cấpthống trị còn có những tư tưởng phản ánh (góp phần duy trì, cũng cố sự bất công ápbức xã hội), bảo vệ lợi ích khát vọng của giai cấp bị thống trị (một xã hội không ápbức bất công, mọi người cùng lao động, sống bình đẳng…) hơn thế nữa, những nhucầu này trở thành con đường, phương pháp đấu tranh của nhân dân lao động
- Sự xuất hiện tư tưởng xã hội chủ nghĩa là do lực lượng sản xuất phát triển =>năng suất lao động tăng, của cải thừa nên xuất hiện chế độ tư hữu => mâu thuẩn giữagiai cấp thống trị và bị trị => hình thành tư tưởng trong đó có tư tưởng giai cấp bị ápbức phản ánh nhu cầu về một xã hội không áp bức bất công, từ đó tư tưởng xã hội chủ
Trang 2nghĩa đã xuất hiện là ý thức phản kháng của giai cấp bị thống trị đối với giai cấpthống trị Đồng thơi, nó cũng phản ánh nhu cầu của quần chúng bị áp bức.
Như vậy, nguồn gốc xét từ căn nguyên là lực lượng sản xuất phát triển và chế
độ tư hữu Những học giả tiến bộ và hiểu biết đã đưa ra tư tưởng xã hội chủ nghĩa baogồm cả lý luận (con đường, cách thức đấu tranh – là vũ khí tinh thần) và chế độ xã hội(chế độ công hữu, mọi người bình đẳng, ấm no, tư do, hạnh phúc) Nếu không có lýluận thì không có con đường đấu tranh cách mạng giành thắng lợi
ĐN tư tưởng xã hội chủ nghĩa SGK: hệ thống những quan niệm về những
nhu cầu hoạt dộng thực tiễn và những ước mơ của các giai cấp lao động, bị thống trị;
Về con đường, cách thức và phương pháp đấu tranh nhằm thực hiện một chế độ
xã hội mà trong đó, tư liệu sản xuất thuộc về toàn xã hội , không có áp bức, bóc lộtbất công, mọi người đều bĩnh đẳng về mọi mặt; mọi người được bình đẳng về mọimặt, ấm no, hạnh phúc, văn minh
1.1.2 Các nội dung cơ bản của tư tưởng xã hội chủ nghĩa (biểu hiện)
- Các quan niệm về một chế dộ xã hội mà mọi tư liệu sản xuất thuộc về tất cảcác thành viên của xã hội; không có áp bức, bóc lột;
- Xã hội ai cũng có việc làm, Lao động;
- Xã hội mà trong đó mọi người bình đẳng có cuộc sống ấm no, tư do, hạnhphúc, mọi người đều có điều kiện lao động và công hiến Được hưởng thụ và pháttriển toàn diện
1.2 Phân loại tư tưởng xã hội chủ nghĩa
* Tiêu chí:
- Theo lịch đại: cổ đại, trung đại, cận đại, hiện đại;
- Theo tính chất và trình độ phát triển: thấp hay cao
- Kết hợp đúng mức hai phương pháp trên ta có phương pháp phân loại đúngđắn nhất: tư tưởng xã hội không tưởng; chủ nghĩa xã hội KH; Chủ nghĩa xã hội lýluận, lý thuyết; chủ nghĩa xã hội hiện thực
2 Lược khảo tư tưởng xã hội chủ nghĩa trước Mác
2.1 Tư tưởng xã hội chủ nghĩa thời kì cổ đại
Chế độ cộng sản nguyên thủy tan rã, thay vào là chế độ chiếm hữu nô lệ với sựthống trị của giai cấp chủ nô Ở chế độ này năng suất lao động đã phát triển và xuất
Nô lệ xhcn không tưởng, TKXIX, CNXH phê phán 1848 CNXH lý luận 1917 CNXH hiện thực
Trang 3hiện quan hệ tiền tệ và ở mức độ sơ khai (nên KTTT không phải của chủ nghĩa tưbản).
Cuộc đấu tranh chống áp bức, bóc lột do giai cấp và tầng bị trị tiến hành là tấtyếu, phản ánh mâu thuẩn cơ bản trong PT sản xuất chiếm hữu nô lệ
Tư tưởng xã hội chủ nghĩa thời kì cổ đại là ước mơ, niềm khát vọng hết sức sơkhai được lan truyền phổ biến trong xã hội qua những câu chuyện không thành văn,
về sau nó được thể hiện trong áng văn chương cổ vũ cho các phong trào đấu tranh ,những cuộc khởi nghĩa của những người nô lệ
Những ước mơ ấy chỉ mới dừng lại ở lòng khao khát được quay về với thời đạihoàng kim tức là “cộng sản nguyên thủy” – “giang sơn ngàn năm của Chúa”
2.2 Tư tưởng chủ nghĩa xã hội thời cận đại (TK XV – XVIII)
2.2.1 Hoàn cảnh lịch sử
2.2.2 Các đại biểu xuất sắc và các tư tưởng xã hội chủ nghĩa chủ yếu
- TK XVI – XVII
Ông Tô mát Morơ (Huân tước, tể tướng 1478-1535), tác phẩm này để người
sau biết đến ông như một nhà tư tưởng xã hội xuất sắc là cuốn không tưởng viết vềcuộc sống của người dân trên một hòn đảo tưởng tưởng, không tồn tại Chính do mâuthuẩn trong quan điểm chính trị ông đã bị bắt giam 15 tháng, sau đó xử tử được Tinlành phong thánh Nội dung chủ yếu:
+ Vạch rõ nguyên nhân sâu xa của mọi tệ nạn xã hội, áp bức bất công tronglòng xã hội tư bản ;
+ Mô tả một cách tài tình tình trạng phân hóa giàu nghèo trong xã hội tư bản từkhi mới hình thành;
+ Chỉ rõ sự bất công: bên cạnh nghèo nàn thảm hải còn sự xa hoa;
+ Phân tích sâu sắc sự khốn cùng của nông dân trong với sự tưởng tượng:”Cừu
ăn thịt người”;
Ông chỉ ra rằng nguyên nhân sâu xa của mọi áp bức bất công là chế độ tư hữu,nên cần phải xóa bỏ nó Tuy nó không phải là cương lĩnh lý luận chủ nghĩa xã hội,nhưng nó là tác phẩm đầu tiên mô tả tương đối về chế độ xã hội chủ nghĩa Đó là chế
độ công hữu tư liệu sản xuất, phân phối theo nhu cầu, tế bào kinh tế là gia đình; nhànước và nhân viên của nhà nước do người dân bầu ra và có quyền bãi miễn thông qua
bỏ phiếu kín, không có đấu tranh; con người làm việc 6giờ/ ngày, thời gian còn lạigiành cho nghĩ ngơi và nghiên cứu; giáo dục phổ thông bắt buộc với tất cả mọi thànhviên trong xã hội
Trang 4Tuy nhiên, những giải pháp trong không tưởng có thể là ngây thơ, không tưởng nhưng nó làm lay động lòng người và gọi là “cuốn sách nhỏ vĩ đại” Bởi đã gợi lên
ước mơ bao đời của nhân loại là ấm no, bình đẳng, nhân ái
Ông Tommađo Campanella (sinh ra trong gia đình thợ - học triết học
1568-1639)
Là một trong những người có tinh thần đấu tranh chống lại giai cấp thống trịđương thời của Ý Đã tham gia tích cực chống tôn giáo và chống thực dân TBN, bị bắt
3 lần tổng 31 năm
Tác phẩm nổi tiềng của ông là Thành phố mặt trời (1601), ông đã lên án xã hội
Ý và Châu Âu đương thời với tất cả những bất công của nó, là xã hội chay ì, ăn bám,xem con người không bằng vật; ông chỉ ra chế độ tư hữu là nguyên nhân của mọi tệnạn và bất công => giống Morơ là chủ trương xóa bỏ chế độ tư hữu, ông phác thảo racuộc sống mới là chế độ công hữu chung (ruộng, nhà cửa,…) xem trọng tài năng, laođộng, xã hội phân phối công bằng kể cả tàn tật Về chính trị ông đưa ra xã hội có cơcấu đặc biệt Trong đó, ông đứng đầu là mặt trời có quyền quyết định tối cao mọi vấn
đề xã hội , dưới có 3 ông trợ lý (phụ trách quân đội, ông trí tuệ, ông tình yêu), dưới 3trợ lý có những người giúp việc trong từng lĩnh vực nhưng do dân bầu ra và có quyềnbãi miễn; hội nghị nhân dân mỗi tháng họp 2 lần để tiến hành phê bình người phụtrách Riêng ông mặt trời và 3 nhân viên không bị bãi miễn và sẽ tự bàn giao quyềnlực khi có người tài hơn mình
- Thế kỷ XVIII
Đã chứng kiến sự phát triển rất nhanh của Châu Âu và Bắc Mỹ, ở giai đoạn nàynền quân chủ chuyên chế đã lỗi thời mà thay vào đó là nền chuyên chính cộng hòađược thành lập ở một số nước
Ông Gabrien Bonnơ Mabli (1709 – 1785)
Sinh ra trong một gia đình quý tộc, trong cuốn sách của ông đã thể hiện nhiềuquan điểm xã hội chủ nghĩa sâu sắc Những quan điểm chính trị - xã hội của ông dựa
trên cơ sở lý thuyết về sự bình đẳng tự nhiên mà trong tác phẩm Bộ Luật của tự nhiên
Môrely đã nêu ra
Mabli đã xây dựng lý thuyết về sự “đam mê” trong đó chỉ rõ, từ khi có tư hữuthì xuất hiện đam mê, xấu xa đó;
Ông phê phán xã hội đương thời và dự báo với sự thống trị của tư bản tài chính
Mỹ sẽ đưa tới chế độ tàn bạo và gây chiến tranh, hoặc nước Anh sẽ mất hết thuộc địa.Tác phẩm này còn dự báo về một xã hội mới đó là xã hội dựa trên sở hữu “cộng đồng
về ruộng đất và các tài sản khá”
Trang 5Ông đưa ra quan niệm: Lao động là nghĩa vụ thiêng liêng, vinh quang của mọingười và nguyên tắc làm theo khả năng, phân phối theo nhu cầu.
Xã hội không có chiến trang nên không cần quân đội, các nhân viên nhà nước
do dân bầu ra một cách dân chủ
Nhà nước tổ chức và phân phối sản phẩm cho dân sao cho
Grắccơ Babớp
Trong xã hội diễn ra sự phân bố lực lượng mạnh mẽ, nhiều nhà tư tưởng tiểu tưsản trước đây có khuynh hướng xã hội chủ nghĩa nay chuyển sang tham gia vào cuộccách mạng lật đổ chế độ phong kiến
Với sự ra đời của phái Babớp lần đầu tiên trong lịch sử, vấn đề đấu tranh chochủ nghĩa xã hội được đặt ra với tính cách là một phong trào thực tiễn, chứ không chỉ
là tư tưởng, lý luận Đây được coi là cương lĩnh hành động với những nhiệm vụ cụthể: Sản xuất và phân phối bánh mì cho nhân dân, nắm giữ và chia cho nhân dân,chiếm giữ bến bãi kho tàng thuộc về nhân dân, dùng bàn tay sắt chống lại kẻ thù
Quan niêm xã hội cộng sản theo ông: mọi người đều sung túc, bình đẳng, tự do,hạnh phúc, không có giàu nghèo Trong đó, nền kinh tế là công xã lớn, mọi ngườicùng làm việc, thủ tiêu quyền thừa kế tài sản khi người sở hữu qua đời
Phân phối theo số lượng và chất lượng, đồng thời chú ý thỏa mãn nhu cầu
Về chính trị : xã hội còn nhà nước và nhà nước ấy do cách mạng lập ra Đó làhình thức “chuyên chính cách mạng của những người lao động được coi là điều kiện
…, lao động chân tay là tiêu chí số 1 có quyền lợi chính trị Lao động trí óc phải đượcchứng minh mới được hưởng quyền lợi
Chủ nghĩa cộng sản của Babớp cùng với phòng trào cách mạng thực tiễn củaphái Babớp là bước trung gian của chủ nghĩa xã hội không tưởng và chủ nghĩa xã hội
KH do Mac Ăng ghen sáng lập
3 Chủ nghĩa xã hội không tưởng – phê phán đầu TK XIX
3.1 Hoàn cảnh ra đời
Chỉ qua 2 TK mà chủ nghĩa tư bản đã tạo ra lượng của cải khổng lồ lớn hơn rấtnhiều lượng của cải của tất cả xã hội trước đó để lại
Xuất hiện 2 giai cấp đối kháng nhau, TS-CN ngày càng gay gắt, xuất hiện 3 nhà
tư tưởng là: Xanhximong, Furie,
Xanhximong (1769-1825), dòng dõi quý tộc, từng là đại úy quân đội, học y, bách nghệ
Trang 6Mác nói: “Ông có tầm mắt rộng của thiên tài, nhưng chỉ là thơ ca chủ nghĩa xã
Ông đã có công lao đề cập, luận giải cho lý thuyết về giai cấp và xung đột giaicấp Mặc dù ông chưa phân định về nguồn gốc cũng như bản chất kinh tế - xã hội củagiai cấp nhưng đây là một đóng góp mới của ông đối với kho tàng tri thức nhân loại
về xã hội nói chung, về tư tưỡng xã hội chủ nghĩa nói chung Ông lại không chủtrương xóa bỏ chế độ tư hữu, mà chỉ cố gắng xóa bỏ sự phân hóa giàu nghèo một cáchquá đáng
Furie (1772-1837), ông xuất thân thương gia và gia đình quý tộc, tuy nhiên, buon bán không suôn sẽ ông lại gặp khó khăn trong tài chính, nên tự học là chính.
“Furie nắm phép biện chứng rất tài tình”
Trong quan sát các hiện tượng xảy ra ông rất tinh tế, ông nắm rất vững phépbiện chứng trong quan sát, sử dụng tài tình nguyên tắc Antinômi (tách đôi thànhnhững mặt đối lập – mỗi Ant tạo thành 2 phán đoán trái ngược nhau cùng một hiệntượng) Đó là những đặc thù trong nhân cách của Furie
Ngay từ khi chủ nghĩa tư bản đang ở trong buổi bình minh của tự do cạnhtranh, Furie đã phát hiện ra tình trạng vô chính phủ của nền công nghiệp tư bản Cạnhtranh hỗn loạn, ông cho rằng người lao động lại được hưởng quá ít, kẻ ăn bám lạihưởng thụ quá nhiều “sự nghèo khổ được sinh ra từ chính sự thừa thải” Cũng trên cáinhìn biện chứng ấy ông chia xã hội thành 4 giai đoạn
Đánh giá về chế độ văn minh tư bản, ông cho rằng nó chỉ có thể tạo ra sự giàu
có nói chung, chứ chưa tạo ra sự giàu có ccho toàn xã hội Trên cơ sở cách nhìn biệnchứng ấy, nhất định nó phải được thay thế bằng chế độ xã hội mới là chế độ xã hộiđảm bảo hoặc hài hóa Trong đó mới có sự thống nhất lợi ích cá nhân và tập thể Tuynhiên, cũng như Xanhximông ông cũng chủ trương không xóa bỏ chế độ tư hữu
Mô hình chủ nghĩa xã hội :
Trang 7Xã hội mới là “chủ nghĩa công nghiệp mới” đơn vị là phalănggiơ (như công xã)
Có nhiều ngành sản xuất và kết hợp giữa công nghiệp với nông nghiệp
ở nhà công cộng, lao động chung, phân phối theo tỉ lệ 5/12 lao động; 4/12người tài giỏi; 3/12 người góp vốn Người tài năng và có năng lực tổ chức thì đượcthưởng đặc biệt
“Giải phóng phụ nữ là thước đo mức độ xã hội “
Owen (1771-1858)
Trong những năm 30 của TK XIX, ở Anh diễn ra phong trào
Ăng ghen đánh giá “mọi phong trào, mọi thành tựu thực sự đã diễn ra ở Anh cócông của Owen” Ông là con người giản dị, trong sáng đến tuyệt vời xuất thân từ giaicấp tư sản, ông không chỉ đề xướng kiến nghị tư tưởng có xã hội chủ nghĩa vào ngaycông xưởng, nơi ông làm giám đốc, đánh giá rất cao vai trò của sản xuất và kinh tế.Những chủ trương có tính nhân đạo áp dụng trong nhà máy đã mang lại những kếtquả nhất định Ông là người chủ trương phải xóa bỏ tư hữu vốn là nguyên nhân củanhững bất công và tệ nạn trong xã hội tư bản chủ nghĩa
Tuy nhiên, ông đã bị khánh kiệt gia sản do những thực nghiệm đơn độc củamình Trong các nhà không tưởng Owen là người duy nhất gắn lý luận với thực tiễn
Ông giảm giờ làm, có chế độ giáo dục cho trẻ em vầ không thuê lao động dưới
10 tuổi, không dùng hình phạt để giải quyết vấn đề trộm cắp, mâu thuẩn
Tóm lại tư tưởng xã hội chủ nghĩa ra đời từ thấp đến cao (sơ khai, tư tưởng xãhội chủ nghĩa Tk 16-17; TK 18; đầu TK 19)
4 Giá trị và hạn chế tư tưởng xã hội chủ nghĩa không tưởng trước Mac
4.1 Những giá trị chủ yếu
Tư tưởng xã hội chủ nghĩa có những giá trị cơ bản sau:
- Phê phán, lên án chế độ bóc lột với các mức độ khác nhau, nhìn chung đều thểhiện tinh thần phê phán, lên án chế độ quân chủ phong kiến và chủ nghĩa tư bản để chỉcác trào lưu tư tưởng xã hội chủ nghĩa trước Mác Chính vì mục đích tối cao của lợinhuận đã đẩy xã hội tới áp bức bất công và đầy mâu thuẩn
- Tư tưởng xã hội chủ nghĩa đã góp phần thức tỉnh ý thức đấu tranh của ngườilao động, hầu hết các nhà không tưởng ngày càng dùng đầu óc để phát triển ra trongthực tế
Với những giá trị nêu trên là tiền đề cơ sở cho chủ nghĩa xã hội của Mac vàĂng ghen
Trang 84.2 Những giá trị đóng góp
- Giá trị nhân đạo với nhiều điểm vượt lên chủ nghĩa nhân đạo của giai cấp tưsản;
- Phê phán đúng xã hội chủ nghĩa tư bản ngay từ buổi ban đầu;
- Góp phần thúc đẩy tinh thần đấu tranh quần chúng;
- Giá trị tư tưởng: nêu nhiều luận điểm, dự báo tài tình là tư liệu cho chủ nghĩa
xã hội KH và tư duy về xã hội chủ nghĩa
Hỏi: Đâu là giá trị của chủ nghĩa xã hội không tưởng? trắc nghiệm, đúng là b
- Vạch ra những quy luật vận động của chủ nghĩa tư bản;
- Phê phán sâu sắc và lên án mạnh mẽ các chế độ tư hữu áp bức, bóc lột;
- Làm rõ vai trò của giai cấp công nhân;
- Làm rõ quy luật vận động của lịch sử nhân loại
4.3 Những hạn chế
- Chưa giải thích được bản chất của chế độ làm thuê tư bản Hầu hết các nhàkhông tưởng chưa phát hiện được các quy luật vận động của tư bản chủ nghĩa và chưakhái quát được bản chất của các sự kiện đó;
- Chưa phát hiện ra sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân; xem quần chúngnhân dân bị áp bức là những người đáng thương mà thôi;
- Chưa tìm ra được biện pháp cải tạo xã hội củ và xây dựng xã hội mới Đềuthiên lệch về con đường “bình yên chung” của Xanh xi mông;
Trong tác phẩm Kinh điển Ăng ghen nói: “Chủ nghĩa xã hội cũ không thể phù hợp vớiquan niệm duy vật ấy về lịch sử, cũng giống như quan niệm về tự nhiên của nhữngnhà duy vật Pháp không thể phù hợp với phép biện chứng và khoa học tự nhiên cậnđại Chủ nghĩa xã hội trước kia tuy có công kích phương thức sản xuất tư bản chủnghĩa hiện có và những kết quả của nó không thể giải thích được PTSX ấy, và vì thểcũng không đánh đỗ nó về mặt lý luận.”
- Chủ yếu:
+ Duy tâm, ảo tưởng về biện pháp do chưa khám phá được quy luật;
+ Cải lương xã hội chủ nghĩa bằng đạo đức, cải cách pháp luật, nêu hình mẩu;+ Phiến diện: chưa thấy vai trò của quần chúng và sứ mệnh lịch sử của giai cấpcông nhân;
Trang 9+ Tỷ lệ nghịch với sự phát triển của lịch sử => về sau, mọi biểu hiện khôngtưởng đề làm chậm tiến bộ xã hội
Nguyên nhân:
+ Khách quan: Là những điều kiện lịch sử, kinh tế xã hội chưa chính muồi thìlyý luận thích ứng với tình ấy cũng chưa chín muồi được, Thời điểm công nghiệp mớiphát triển chưa ở trình độ cao nên chưa bộc lộ hết mâu thuẩn nội tại của nó
+ Chủ quan: hạn chế lập trường, tư tưởng chính trị về thế giới quan ảnh hưởng
về tư tưởng và mang tính duy tâm
Khái niệm chủ nghĩa không tưởng:
Chủ nghĩa xã hội không tưởng là những lý luận, học thuyết biểu hiện ở dạngchưa chín muồi nguyện vọng của quần chúng mong muốn xóa bỏ áp bức, bóc lột,muốn có xã hội tốt đẹp, quan hệ với người và người là hữu ái, tương trợ giúp đỡ lẫnnhau song không xuất phát từ khách quan mà nảy sinh những mong muốn chủ quancủa con người vì vậy nó là không tưởng, nên không thực hiện được trong thực tế
Qua việc nghiên cứu, chúng ta rút ra những ý nghĩa sau:
- Là 2 trình độ tư tưởng nhân loại về chủ nghĩa xã hội
- Chủ nghĩa xã hội không tưởng không có trên đời;
- Những quan niệm, dự án cải tạo xã hội dân chủ, công bằng, bình đẳng mộcách duy tâm, thiếu cơ sở hiện… được hình thành trước Mác
Chủ nghĩa xã hội KH: là hệ thống lý luận của Mac Ăng ghen về các quy luật,lực lượng , biện pháp của quá trình chuyển biến từ chủ nghĩa tư bản đến chủ nghĩa xãhội đến chủ nghĩa cộng sản
Ý nghĩa của việc nghiên cứu:
- Khát vọng lớn lao của nhân loại về chủ nghĩa xã hội với các giá trị côngbằng, bình đẳng dân chủ, và tự do
- Tầm vóc tư tưởng lớn của các nhà không tưởng
- Thấy được một trong những nguồn gốc lý luận của chủ nghĩa xã hội KHtrong lịch sử tư duy nhân loại
- Tránh không tưởng mới (chủ quan, duy ý chí) cho dù có thiện chí cũng thấtbại;
- Phải tạo ra điều kiện lịch sử mới để tư duy mới về chủ nghĩa xã hội
Trang 103 Sự hình thành và phát triển của chủ nghĩa xã hội khoa học
3.1 Sự hình thành của chủ nghĩa xã hội khoa học
3.1.1 Tiền đề khách quan
- Điều kiện kinh tế - xã hội giai cấp công nhân ra đời là sản phẩm của nền côngnghiệp hiện đại, số lượng thất nghiệp ngày càng gia tăng => mẩu thuẩn lực lượng sảnxuất và quan hệ sản xuất ngày càng gay gắt (Ăng ghen nói: “Đại công nghiệp vừa mớisinh ra ở Anh, và ở Pháp thì chưa có Nhưng một mặt, chỉ có đại công nghiệp mớiphát triển những xung đột đòi hỏi gấp rút có một cuộc cách mạng xóa bỏ phương thứcsản xuất tư bản chủ nghĩa- không chỉ là những xung đột giữa giai cấp do đại côngnghiệp sinh ra, mà là sự xung đột giữa sức sản xuất và phương thức trao đổi do nó tạo
ra nữa” – Tác phẩm kinh điển Phong trào Hiến chương ở Anh, phong trào công nhândệt Nếu đấu tranh của công nhân để tự vệ và phản đối chính sách thì không thể giảiquyết tận gốc; cần phải có lý luận soi đường, từ đó mà Mac và Ăng ghen đã nghiêncứu về chủ nghĩa xã hội trong đó có tác phẩm bộ tư bản của Mác đã làm rõ bản chấtbóc lột của tư bản để công nhân và nhân dân lao động thấy rõ bản chất này;
- Điều kiện khoa học tự nhiên: 3 phát minh mang tính vạch thời đại, làm cơ sở
lý luận, phương pháp luận cho chủ nghĩa xã hội khoa học;
- Khoa học xã hội: ảnh hưởng của 2 nhà triết học cổ điển Đức (He ghen, Phơbách – biện chứng về tự nhiên, duy tâm về xã hội); Kinh tế chính trị học cổ điển Anh(Smith, ); Chủ nghĩa xã hội không tưởng (xanh, Fu, O)
3.1.2 Vai trò của Mác và Ăng ghen
- Sự chuyển biến lập trường triết học và lập trường chính trị (dưới sự phát triểncủa triết học cổ điển Đức với Phép biện chứng của Hê gel và Phơ bách - ) gắn với việc
này là tác phẩm Tuyên ngôn ĐCS;
- Ba phát kiến lớn của Mac Ăng ghen: Học thuyết duy vật lịch sử - phương pháp luận thứ nhất; Học thuyết giá trị thặng dư – chứng minh trong chủ nghĩa tư bản
sức lao động của công nhân là hàng hóa đặc biệt càng sử dụng càng tạo ra giá trị mới,nên nó càng tinh vi chiếm sức lao động này, là quy luật tồn tại phát triển chủ nghĩa tư
bản; Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân.
Lê - nin nói” …”
Lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học trở thành KH như thế nào?
- Xã hội hóa chính là nguyên nhân sâu xa của chủ nghĩa xã hội Là sản xuấtđông người và theo dây chuyền;
- Quy luật phát sinh, phát triển và diệt vong của chủ nghĩa tư bản – quy luật giátrị thặng dư;
Trang 11- Chủ nghĩa tư bản tạo ra điển đề về cơ sở vật chất kyc thuật với các trình độphát triển của lực lượng sản xuất ngày càng phát triển cao;
- Phát hiện ra sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là điểm căn bản để chủnghĩa xã hội trở thành khoa học
- Lý luận phải xuất phát từ thực tiễn; có hệ thống phạm trù, quy luật, nguyên lý
=> khoa học; chỉ ra được lực lượng và biện pháp xây dựng chủ nghĩa xã hội; xác lậpthái độ KH khi nghiên cứu và vận dụng lý luận; tiếp tục nghiên cứu cụ thể, đến từngchi tiết đặt lý luận “trên mảnh đất hiện thực” và phát triển nó…
3.2 Các giai đoạn cơ bản trong sự phát triển của chủ nghĩa xã hội khoa học
Năm 1831, cuộc khởi nghĩa thứ nhất của công nhân nổ ra ở Lion, 1838-1842cuộc vận động của Phái Hiến Chương ở Anh đạt đến mức cao nhất Cuộc đấu tranhcủa giai cấp vô sản và tư sản dần dần chiếm địa vị hàng đầu trong lịch sử các nướcphát triển nhất ở Châu Âu, một mặt là trình độ phát triển của đại công nghiệp, mộtmặt là tùy theo trình độ phát triển của quyền thống trị mà chính quyền thống trị màgiai cấp ts mới giành được
- 1848 – Công xã Pari 1871: Xuất bản bộ tư bản thứ I của Mác; giai cấp công
nhân phải đập tan nhà nước của giai cấp tư sản thành lập nhà nước của giai cấp côngnhân Công xã Pari là cuộc cách mạng đầu tiên của giai cấp công nhân, giành đượcchính quyền 71 ngày (nên bài ca cách mạng trở thành bài ca đơn điệu vì không liênkết với giai cấp nông dân và tầng lớp khác – lực lượng đông đảo nhất của xã hội)
- Thời kì sau công xã Pari – 1895: Quyển cuối cùng tư bản do Ăng ghen hoàn
thiện khi Mác mất, nhưng vẫn lấy tên Mác Giai đoạn này lý luận đã được khái quátmột cách chặc chẽ;
- 1870- 1924, Lê - nin vận dụng và tiếp tục phát triển chủ nghĩa xã hội khoa học
trong hoàn cảnh lịch sử mới Cách mạng tháng 10 Nga 1917, làm cho xã hội chủnghĩa trở thành hiện thực khoa học Giai đoạn này ông đã viết nhiều tác phẩm chốngtrào lưu phát xít Sau cách mạng tháng 10 Nga: nhà nước chuyên chính vô sản, phêphán các quan điểm của kẻ thù xuyên tạc chuyên chính vô sản của Mác Ăng ghen;chế độ dân chủ; Cải cách hành chính bộ máy nhà nước; về các nhiệm vụ xây dựng chủnghĩa xã hội: vạch kế hoạch, kế hoạch hóa, cải tạo nông nghiệp bằng con đường HTX,
sử dụng chuyên gia tư bản, Lê - nin “giai cấp vô sản & các dân tộc bị áp bức hãy đoànkết lại”
3.4 Sự vận dụng và phát triển của chủ nghĩa xã hội KH sau khi Lê - nin mất - 1991
- Xtalin đưa ra khái niệm kép chủ nghĩa Mac – Lê – nin, thiên tài về chính trị,quân sự, kinh tế Ông đã lãnh đạo nhân dân Nga chống phát xít và giành thắng lợi
Trang 121945 Thời kì này ta áp dụng máy móc chính quyền Xô Viết Ở đây có những sai lầmtrong công tác cải tổ là chính trị trước, kinh tế sau.
Việt Nam cũng có mắc sai lầm quan trọng Tuy nhiên, ta có sự điều chỉnh hợp
lý là cải tổ kinh tế trước, sau đó chính trị (vận dụng khoa học cơ sở hạ tầng quyết địnhKTTT)
3.5 Sự vận dụng và phát triển của chủ nghĩa xã hội khoa học từ 1991 đến nay
- Giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng CS Việt Nam
- Nhân tố quan trọng hàng đầu
- Khâu then chốt để đảm bảo tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng là phải coitrọng công tác xây dựng Đảng,
Từ thực tiễn 30 năm đổi mới ta rút ra:
- Nắm vững ngọn cờ độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội
- Sự nghiệp cách mạng của nhân dân, do nhân dân vì nhân dân
- Không ngừng củng cố tăng cường đoàn kết, tăng cường khối đại đoàn kết toàndân tộc; trong Đảng, toàn dân và quốc tế
- Kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, sức mạnh trong nước vớisức mạnh quốc tế
- Sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng là nhân tố hàng đầu quyết định thắng lợi cáchmạng Việt Nam
Trang 13Trong những luận điểm sau đây, luận điểm nào là sự vận dụng và phát triển chủnghĩa xã hội khoa học của Đảng CS Việt Nam (cả 3).
a Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội
b Xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
c Kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại
Trang 14Chiều ngày 23/10/2015 GV: TS Trần Thị Như Huỳnh
- Đây là đại biểu của lực lượng sản xuất và phương thức sản xuất tiên tiến,quyết đinh nhất đối với sự tồn tại và phát triển của xã hội trong thời đại ngày nay Lựclượng sản xuất tiên tiến mang tính chất xã hội hóa ngày càng cao, chuyên môn hóacao, nên giai cấp CN tạo ra khả năng lao động vượt trội => có khả năng cải tạo xã hội.Kênh đào Panama nối ĐTD với TBD dài 77km, 27.500 công nhân thiệt mạng trongquá trình xây dựng Cầu Akhasi Nhật Bản
Ăng ghen “giai cấp công nhân không chỉ cần sự khéo léo của bàn tay vàng, màcòn cần sự sáng tạo của khối óc Chính giai cấp công nhân bằng bàn tay, khối óc …”
- Giai cấp công nhân là giai cấp duy nhất có sứ mệnh lãnh đạo và tổ chức quátrình cách mạng xã hội chủ nghĩa, xây dựng xã hội chủ nghĩa, chủ nghĩa cộng sản
2 Đặc điểm của giai cấp công nhân
- Giai cấp công nhân vừa là sản phẩm căn bản nhất vừa là chủ thể trực tiếp nhấtcủa sản xuất công nghiệp Giai cấp công nhân chính là con đẻ của nền sản xuất côngnghiệp => giai cấp công nhân sẽ phát triển với nền sản xuất công nghiệp Côngnghiệp cơ khí công nhân cơ khí; công nghiệp tri thức công nhân trí thức;
Tại sao nói giai cấp công nhân ngày này không còn vô sản để nói lên rằng
giai cấp ngày đã giảm về số lượng vì giai cấp công nhân = giai cấp VS; hiện nay thì giai cấp hữu sản tăng giai cấp VS giảm; tuy nhiên đó là sự đánh tráo về khái niệm,
vì theo Lê - nin giai cấp công nhân vô sản (vô sản tư liệu sản xuất – yếu tố nắm giữ việc chi phối sản phẩm và lợi ích của lao động), hiện nay, nhà tư bản đã dùng biện pháp giống như hệ thống an sinh xã hội để nâng cao đời sống công nhân, cải thiện đời sống vật chất, tinh thần cho công nhân và làm cho họ lầm tưởng đã trở thành hữu sản theo nghĩa đen.
Mac & Ăng ghen “các giai cấp khác đều suy tàn và tiêu vong cùng với sự phát triển của đại công nghiệp…”
Trang 15- Giai cấp công nhân lao động sản xuất vật chất chủ yếu trong nền sản xuấtcông nghiệp ngày càng hiện đại Mỹ công nhân chiếm 95% lực lượng lao động; Pháp92%.
- Giai cấp công nhân có lợi ích cơ bản đối lập với lợi ích cơ bản của giai cấp tưsản, thống nhất về cơ bản và lâu dài với lợi ích của nhân dân lao động
Lợi ích của giai cấp vô sản (chế độ tư hữu, áp bức (m), chính quyền và lãnh đạo
xã hội), tư bản duy trì và giữ còn công nhân xóa bỏ, nắm chính quyền
- Giai cấp công nhân có bản chất quốc tế và bản sắc dân tộc;
- Giai cấp công nhân có hệ tư tưởng Mac Lê - nin và đội ngũ tiên phong làĐảng Cộng sản
3 Đặc thù của giai cấp công nhân
Trong chủ nghĩa tư bản giai cấp công nhân không có TL sản xuất, làm thuê chogiai cấp tư sản, bị giai cấp tư sản bóc lột giá trị thặng dư Điều này chỉ đúng trong chế
độ tư bản, tư hữu về TL sản xuất Tỷ suất giá trị thặng dư ở Mỹ và Tây Âu, 289%; 1990-300%; 2000-307% Năm 2004, Cty Microsoft có lúc cá biệt lên đến
- Tính tiên phong cách mạng Là đại biểu cho lực lượng sản xuất tiên tiến;
- Có tinh thần cách mạng triệt để Trong cuộc đấu tranh với giai cấp tư sản, giaicấp công nhân làm cuộc cách mạng tới nơi tới chốn còn các giai cấp khác thì nữa vời(nông dân (tư hữu ruộng đất và dùng lao động = >sản phẩm) rất dể thỏa hiệp)
II Nội dung và những điều kiện quy định sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân
1 Nội dung
- Giai cấp công nhân là chủ thể của quá trình sản xuất hiện đại, tạo ra tiền đề
vật chất cho xã hội mới ra đời; là nội dung thường xuyên
- Lãnh đạo nhân dân lao động giành chính quyền nhằm xóa bỏ chủ nghĩa tư bản
và chế độ bóc lột khác; từ tự phát sang tự giác; nhiệm vụ đầu tiên.
Trang 16- Lãnh đạo và tổ chức quần chúng nhân dân lao động xây dựng thành công chủ
nghĩa xã hội, cộng sản chủ nghĩa Kết thúc nhiệm vụ.
2 Điều kiện khách quan quy định sư mệnh lịch sử toàn thế giới của giai cấp công
nhân (giải đáp câu hỏi là lực lượng duy nhất)
- Địa vị kinh tế - xã hội của giai cấp công nhân: Trong chủ nghĩa tư bản giai cấp
công nhân là đại diện cho lực lượng sản xuất mang tính tiến bộ, xã hội hóa cao >< vớiquan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa Trong khi đó lực lượng sản xuất luôn vận độngphát triển ngày càng cao => xóa bỏ quan hệ sản xuất củ cho phù hợp (chế độ tư hữu)
Về mặt xã hội là cuộc đấu tranh giữa 2 giai cấp ngày càng gay gắt
- Đặc điểm chính trị - xã hội: Bản thân giai cấp công nhân mang trong mình đặc
điểm tính chất riêng có (5 đặc điểm, 3 tính chất)
Giai cấp công nhân ngày càng phát triển cùng với sự phát triển của nền côngnghiệp
=> Công nhân có sứ mệnh lịch sử duy nhất
3 Điều kiện chủ quan
- GIAI CẤP công nhân và Đảng CS phải luôn gắn với dân tộc
- Đoàn kết với phong trào cộng sản và công nhân quốc tế
III Giai cấp công nhân Việt Nam và sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân Việt Nam
1 Sự ra đời và đặc điểm của giai cấp CN Việt Nam
Ra đời vào lúc thực dân Pháp khai thác thuộc địa (sản xuất công nghiệp => giaicấp công nhân) Giai cấp công nhân Việt Nam có những đặc điểm:
- Truyền thống yêu nước: Là lực lượng cùng với nhân dân chống lại áp bức phong kiến;
- Xuất thân từ lực lượng lao động nghèo => gắn kết chặc chẽ với giai cấp nông dân;
- Ra đời trước giai cấp tư sản dân tộc;
- Sớm tiếp thu chủ nghĩa Mac Lê - nin và có Đảng Cộng sản lãnh đạo;
- Không bị ảnh hưởng bởi các trào lưu cơ hội, xét lại
2 Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân Việt Nam trong cách mạng Việt Nam
- Trước khi ĐCS Việt Nam ra đời giai cấp công nhân chỉ là phong trào chống lại thực dân mới chỉ dừng lại ở “bản năng tự vệ”, dẫn dắt và tạo ra sư mệnh lịch sử
Trang 17của giai cấp công nhân (cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, cách mạng xã hội chủ nghĩa )
Chủ nghĩa Mác Lê - nin + phong trào công nhân + phòng trào yêu nước
Giai cấp công nhân hiện nay: Là một lực lượng xã hội to lớn đang phát triểngồm những người lao động chân tay và trí óc đang làm công và hưởngv lương trongcác loại hình sản xuất kinh doanh và dịch vụ công nghiệp, hoặc sản xuất kinh doanh
và dịch vụ có tính chất công nghiệp (NQ TW 6 khóa X)
- Có sự lãnh đạo của ĐCS và tổ chức công đoàn
- Tuổi đời trẻ, thông minh, cần cù, sáng tạo
Hạn chế:
- Trình độ học vấn, tay nghề còn thấp; Trình độ Ý thức chính trị và giác ngộcách mạng còn hạn chế; số lượng công nhân đứng vào hàng ngũ ĐCS và công đoàncòn thấp;
- Cơ cấu có sự bất hợp lý (thừa thầy thiếu thợ và những công nhân tay nghềcao);
- Lòng say mê nghề nghiệp, ý thức kỹ luật trong lao động, tác phong côngnghiệp còn yếu;
- Ý thức làm chủ tập thể chưa cao (chưa có ý thức bảo vệ tài sản công);
- Bộ bộ phân công nhân bị tha hóa về thái độ lao động, phẩm chất giai cấp vàlối sống
Mục tiêu, giải pháp (nghiên cứu NQ TW 6 Khóa X)
IV Ý nghĩa của việc
Trang 18Ngày 27/10/2015 GV: TS Nguyễn Đức Ngọc
Bài 3
XÃ HỘI XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ CON ĐƯỜNG ĐI LÊN
CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM
I Quan điểm Mác – Lê - nin về xã hội chủ nghĩa xã hội và con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội
1.1 Xã hội (danh từ) xã hội chủ nghĩa (tính từ) – giai đoạn đầu của hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa
Sự ra đời và phát triển của hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa là mộtquá trình lịch sử tự nhiên: Không phải là sản phẩm chủ quan của các nhà kinh điển, là
sự phù hợp của lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất, nó chẳng qua là giải quyết
mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất (là yếu tố động phát triển liên tục- do nhu cầu
sống không ngừng lại hay vô hạn) và quan hệ sản xuất; lực lượng sản xuất mới (là lực lượng được xã hội hóa cao >< với quan hệ sản xuất tư nhân tư bản chủ nghĩa)
Quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng: Giai cấp mới lên nắmchính quyền bao giờ cũng xóa bỏ hệ tư tưởng cũ để xây dựng hệ tư tưởng mới, tàn dưvăn hóa xã hội cũ, … hay kiến trúc thượng tầng mới
Hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa là một quá trình phát triển lâu dài,
quanh co phức tạp (lúc thăng trầm, lúc thoái trào).
Hai giai đoạn của hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa:
- Giai đoạn thấp – chủ nghĩa xã hội – xã hội xã hội chủ nghĩa;
- Giai đoạn cao – chủ nghĩa cộng sản - xã hội cộng sản chủ nghĩa
Sự giống nhau:
+ Kinh tế : Dựa trên chế độ công hữu (nền tảng);
+ Chính trị: Đều do nhân dân lao động làm chủ
Sự khác nhau:
+ Kinh tế: Trình độ phát triển kinh tế, hình thức phân phối (làm theo năng lực hưởng theo lao động; cao hơn: làm theo năng lực hưởng theo nhu cầu - dựa trên quy tắc chuẩn mực xử sự của xã hội và sức sản xuất của xã hội) Là xã hội có điều kiện để con người phát triển toàn diện.
Công xã nguyên
thủy Chiếm hữu nô lệ Quân chủ phong kiến Tư bản chủ nghĩa CNXH=> Cộng sản chủ nghĩa
Trang 19+ Chính trị: giai đoạn thấp còn nhà nước, giai đoạn cao không còn nhà nước
2 Những đặc trưng của xã hội xã hội chủ nghĩa
- Mục tiêu của xã hội là con người được giải phóng, mọi người được tạo điềukiện để phát triển toàn diện;
- Lực lượng sản xuất phát triển, chế độ công hữu từng bước được xác lập, phânphối chủ yếu theo lao động;
- Xã hội dân chủ, nhà nước vừa mang bản chất giai cấp công nhân vừa mangtính nhân dân rộng rãi;
- Nền Văn hóa phát triển cao, là nền văn hóa xã hội chủ nghĩa;
- Bảo đảm công bằng bình đẳng giữa nọi người, giữa các dân tộc;
- Quan hệ dân tộc và quốc tế được giải quyết hài hòa;
Đây là những quan niệm theo chủ nghĩa Mac – Lê - nin
Còn những nước có xây dựng những đặc trưng riêng (đặc trưng xã hội chủnghĩa TQ, Cuba, Việt Nam 8 đặc trưng)
3 Con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội
- Tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa nhằm tạo cơ sở vật chất – kỹ thuật vàđời sống tinh thần chủ nghĩa xã hội;
- Xác định rõ thực chất nội dung, nhiệm vụ thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội;
- Mở rộng dân chủ gắn với xây dựng nhà nước xã hội chủ nghĩa trên nền tảngmối liên minh công nông và câc tầng lớp xã hội khác – của Lê – nin;
- Kế thừa những giá trị hợp lý của chủ nghĩa tư bản;
- Xác định cái phổ biến và cái đặc thù trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xãhội;
- Sự lãnh đạo của Đảng cộng sản là nhân tố quyết định thành công => cần xâydựng đảng trong sạch, vững mạnh
II Nhận thức về xã hội xã hội chủ nghĩa và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam (SGK)