Bài giảng Chính trị học Chương 0 bài mở đầu

Chương 0 MỞ ĐẦU MÔN CHÍNH TRỊ HỌC M ột dân tộc muốn đứng ngang tầm thời đại thì phải có tư duy lý luận Một chủ thể muốn hoạt động chính trị thực tiễn có hiệu quả cao thì phải nghiên cứu khoa học chính trị 1 Khái niệm Chính trị học a Quan niệm Chính trị Theo tiếng Hy Lạp, thuật ngữ “Chính trị” là Politika, có nguồn gốc từ chữ Pólis, nghĩa là nhà nước Với tư cách là một phạm trù, “Chính trị” được người ta khám phá trong quá trình lịch sử lâu dài và nghĩa cơ bản của nó cũng dần dần được xác định rõ.

Chương 0

MỞ ĐẦU MÔN CHÍNH TRỊ HỌC

ột dân tộc muốn đứng ngang tầm thời đại thì phải có tư duy lý luận Một chủ thể muốn hoạt động chính trị thực tiễn có hiệu quả cao thì phải nghiên cứu khoa học chính trị.M

1 Khái niệm Chính trị học

a Quan niệm Chính trị

Theo tiếng Hy Lạp, thuật ngữ “Chính trị” là Politika, có nguồn gốc từ chữ Pólis, nghĩa là nhà nước Với tư cách là một phạm trù, “Chính trị” được người ta khám phá trong quá trình lịch sử lâu dài và nghĩa cơ bản của nó cũng dần dần được xác định rõ hơn

Trong tác phẩm “Chính trị”, Platon đã xem chính trị là “nghệ thuật cung đình liên kết trực tiếp các chuẩn mực của người anh hùng và sự thông minh; sự liên kết cuộc sống của họ được thực hiện bằng sự thống nhất tư tưởng và tinh thần hữu ái”1 Marx Weber - nhà xã hội học Đức đầu thế kỷ XX - đã xem “Chính trị” là khát vọng tham gia vào quyền lực hay ảnh hưởng đến sự phân chia quyền lực giữa các quốc gia, bên trong quốc gia, giữa các tập đoàn người trong một quốc gia

Trong “Bách khoa Triết học” (Liên Xô), “Chính trị” là những công việc nhà nước, là phạm vi hoạt động gắn với những quan hệ giai cấp, dân tộc và các nhóm

xã hội khác nhau mà hạt nhân của nó là vấn đề giành, giữ và sử dụng quyền lực nhà nước”2 “Từ điển Chính trị vắn tắt” (Liên Xô) đã định nghĩa: “Chính trị” (theo

1 Xem: Chính trị học Mác - Lênin (Học viện Hành chính quốc gia) Nxb GD HN 1989, tr.6.

2 Tập bài giảng Chính trị học (Lưu hành nội bộ) Nxb CTQG.HN 1999, tr 11.

nguyên nghĩa của từ) - hoạt động trong lĩnh vực quan hệ giữa các nhóm xã hội lớn, trước hết là các giai cấp, cũng như các dân tộc và các nhà nước”.3

Còn nhiều cách tiếp cận khác nhưng, về cơ bản, nội hàm của khái niệm chính trị có thể hiểu như sau:

- Chính trị là quan hệ lợi ích giữa các giai cấp thông qua việc giải quyết vấn

đề quyền lực nhà nước Chính trị là lĩnh vực vô cùng phức tạp nhưng tất cả đều có

nguồn gốc sâu xa từ chế độ chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất và phân hóa giai cấp, từ mâu thuẫn không thể điều hoà giữa hai giai cấp cơ bản đối lập của phương thức sản xuất chủ đạo trong một hình thái kinh tế - xã hội Cuộc đấu tranh sống còn giữa hai giai cấp đó đã lôi cuốn các cá nhân, nhóm người, tầng lớp và giai cấp khác

có liên quan trở thành cuộc vận động xã hội rộng lớn Động lực của tất cả các chủ thể chính trị, suy cho cùng, là lợi ích kinh tế của giai cấp hay tầng lớp mà mình đại diện; lợi ích này chỉ được thực hiện thông qua việc sử dụng quyền lực nhà nước bằng hiệu quả đấu tranh của chính mình Cho nên, tất cả những hoạt động chính trị của các chủ thể đều hướng tới giải quyết vấn đề giành, giữ và sử dụng quyền lực nhà nước

- Chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinh tế đồng thời là chủ thể của kinh

tế Với tư cách là một chế độ xã hội và thể chế quyền lực của một giai cấp, chính

trị chỉ hình thành, tồn tại và phát triển trên cơ sở của những đòi hỏi khách quan bởi

sự phát triển kinh tế Từ thực trạng của kinh tế, sự liên hệ những lợi ích kinh tế căn bản của các giai cấp, các tầng lớp khác nhau trong một nền kinh tế nhất định mà hình thành chế độ chính trị, thể chế chính trị xác định tương ứng Ăngghen nhấn mạnh: “Nhà nước nói chung chỉ là sự phản ánh, dưới hình thức tập trung của những nhu cầu kinh tế của giai cấp thống trị trong sản xuất”4 Cho nên, chính trị

3 Từ điển Chính trị vắn tắt.Nxb Tiến Bộ, Mátxcơva, 1989, tr 61.

4 Mác - Ph Ăngghen: tuyển tập VI, Nxb Sự thật, 1984, tr.3.

luôn mang trong mình tính quy định bởi bản chất của chế độ kinh tế, của quan hệ sản xuất thống trị; đồng thời, nó cũng tác động tích cực trở lại bảo vệ và phát triển quan hệ sản xuất thống trị Nó như là sự biểu hiện ý chí, sức mạnh hiện thực hóa lợi ích kinh tế của cộng đồng, của quốc gia dân tộc nhưng trước hết và cơ bản nhất

là của giai cấp thống trị trong kinh tế

- Chính trị còn là sản phẩm bởi sự phát triển văn hoá chung của xã hội.

Chính trị nói chung và nhà nước nói riêng xuất hiện không chỉ vì bảo vệ lợi ích giai cấp mà còn do yêu cầu duy trì trật tự chung của toàn xã hội Chính trị còn chịu

sự quy định của các yếu tố lịch sử, dân tộc, tôn giáo, khoa học mà nhất là triết học; sự tác động của thời đại và tình hình thế giới đương đại Nhưng, bản chất chân chính của chính trị là sự đấu tranh của giai cấp, của những người lao động bị áp bức, bị bóc lột chống lại giai cấp và những người áp bức, bóc lột nên chính trị chỉ thực sự nhân văn khi nó là công cụ giải phóng con người theo lý tưởng cao cả của loài người là tự do, bình đẳng, bác ái ở từng giai đoạn lịch sử cụ thể Vì vậy, chính trị còn là sự tham gia của các lực lượng xã hội và của nhân dân vào việc định hướng quyền lực, xác định hình thức, nhiệm vụ, nội dung và phương thức hoạt động của nhà nước vì lợi ích chung của toàn xã hội

Vậy, Chính trị là quan hệ lợi ích mà cơ bản nhất là lợi ích kinh tế giữa các

giai cấp, các nhóm xã hội và của nhân dân trong cuộc đấu tranh giải quyết vấn đề quyền lực nhà nước vì sự tiến bộ của xã hội ở một trình độ phát triển văn hóa và văn minh nhất định.

b Khoa học chính trị

Cùng với sự phát triển của khoa học và thực tiễn chính trị, “Khoa học chính trị” cũng từng bước được hình thành và phát triển lâu dài trong lịch sử

Thời cổ đại, Khổng Tử, Platon, Aristote đã hướng sự nghiên cứu khoa học của mình vào việc phân tích những kinh nghiệm chính trị đã được tích lũy Các ông cho rằng, những kinh nghiệm ấy thường hay bị nhận thức sai lệch so với bản chất của nó nên cần có sự phân tích bằng trí tuệ các quan hệ bên trong sâu xa của những hiện tượng chính trị bên ngoài phức tạp đó

Aristote đã xem Chính trị học là khoa học về lợi ích tối cao của con người và nhà nước, về cách tổ chức nhà nước sao cho hoạt động có hiệu quả nhất, về những

gì đẹp đẽ và thông minh, nhưng điều đó chỉ đạt được khi có một nhà nước được tổ chức một cách thật thông minh Nó có sứ mệnh cao cả là trao cho các công dân những phẩm chất cao đẹp và làm cho họ có cách ứng xử tuyệt vời trong các mối quan hệ giữa con người với con người, giữa công dân với nhà nước Với những nghiên cứu chính trị mà nhất là tác phẩm “Chính trị Athens”, Aristote được xem là thuỷ tổ của Chính trị học

Thời Phục hưng, nhất là thời Khai sáng, người ta đã tích lũy được một hệ thống những tri thức chính trị khá đầy đủ như là một khoa học chính trị thực thụ

Năm 1850, Paul Janet viết sách “Lịch sử triết lý chính trị trong mối tương quan

của nó với luân lý” Năm 1872, nó được ông đổi tên thành “Khoa học chính trị”.

Đến đây, khái niệm “Khoa học chính trị” chính thức ra đời

Với nghĩa cơ bản ban đầu, Khoa học chính trị là một khoa học có khách thể

nghiên cứu là đời sống chính trị xã hội hiện thực với tổng thể những phương diện khác nhau của quyền lực chính trị.

Do sự phát triển ngày càng phong phú và chuyên sâu những ngành khoa học nghiên cứu chính trị khác nhau nên cần thiết phải phân biệt giữa các chuyên ngành khoa học trong khoa học chính trị

Ở Việt Nam hiện nay, phạm trù “Khoa học chính trị” được hiểu gồm ba bộ

phận chính yếu sau:

- Khoa học chính trị cơ bản Khoa học chính trị cơ bản đóng vai trò nền tảng

lý luận và phương pháp luận của toàn bộ khoa học chính trị và hoạt động chính trị thực tiễn ở Việt Nam Đó là Triết học Mác - Lênin về chính trị, Kinh tế học chính trị Mác - Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Tư tưởng Hồ Chí Minh về chính trị Với tư cách là thành tố của Khoa học chính trị, Triết học Mác - Lênin nghiên cứu những quy luật chung của toàn bộ sự vận động và phát triển của xã hội loài người được tổ chức thành nhà nước; Kinh tế chính trị học Mác - Lênin nghiên cứu những quy luật của kinh tế với tư cách là cơ sở vật chất của sự vận động chính trị

và quyền lực chính tri; Chủ nghĩa xã hội khoa học nghiên cứu những quy luật hiện thực hoá quyền lực chính trị của giai cấp công nhân; Tư tưởng Hồ Chí Minh về chính trị nghiên cứu những quan điểm cơ bản của Hồ Chí Minh đối với quyền lực

và quyền lực chính trị của nhân dân ở nước ta trên lập trường của giai cấp công nhân và lợi ích của quốc gia dân tộc, của con người

- Các khoa học chính trị “Các khoa học chính trị” là thuật ngữ chỉ tất cả

những ngành khoa học nghiên cứu về chính trị mà mỗi ngành chỉ đi sâu vào từng mặt, từng thuộc tính, từng bộ phận, từng giai đoạn phát triển nhất định của đời sống chính trị; mỗi ngành trong chúng chỉ tập trung làm sáng tỏ từng tính quy định riêng nào đó của quyền lực chính trị, lợi ích giai cấp trong quan hệ với tính quy định chung của toàn bộ đời sống chính trị

- Chính trị học Với tư cách là một ngành khoa học chính trị độc lập với các

ngành khác trong Các khoa học chính trị, Chính trị học lấy các khoa học thuộc Khoa học chính trị cơ bản làm nền tảng lý luận và phương pháp luận và tiếp thu tri thức của các ngành khoa học chính trị như là những tiền đề khoa học cho việc nghiên cứu của mình Đến lượt mình, Chính trị học lại là thế giới quan và phương

pháp luận trực tiếp cho các hoạt động chính trị thực tiễn cũng như các khoa học chính trị chuyên ngành khác nên cũng có thể xem Chính trị học như là triết học chính trị - khoa học về quyền lực chính trị Chính trị học có nhiều chuyên ngành

mà “Nhập môn chính trị học” chủ yếu đi vào những vấn đề cơ bản của Chính trị học đại cương

c Đối tượng của Chính trị học

Với phạm trù xuất phát, trung tâm và quán xuyến là “Quyền lực chính trị”, Chính trị học triển khai nhiều nội dung nghiên cứu trên các bình diện nhằm đạt tới nhận thức về mối quan hệ chung, bản chất và quy luật của toàn bộ đời sống chính trị xã hội mà cơ bản là các vấn đề:

- Nghiên cứu tính chỉnh thể của đời sống chính trị Chính trị học nghiên cứu

đời sống chính trị trong chỉnh thể của việc giành, giữ và thực thi quyền lực chính trị trong sự thống nhất của tư tưởng chính trị, kinh nghiệm thực tiễn và thực tế chính trị của các chủ thể Làm sáng tỏ đời sống chính trị trong sự thống nhất của nhiều mặt, nhiều mối quan hệ do sự tác động tổng thể của toàn bộ đời sống xã hội (kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và môi trường) Qua đó, làm sáng tỏ tính thống nhất của chính trị và sự vận động chính trị của các giai cấp, các dân tộc qua các thời đại ở từng điều kiện lịch sử cụ thể

- Nghiên cứu giá trị về chính trị Chính trị học làm sáng tỏ những giá trị phổ

biến trong sự phát triển tư tưởng chính trị, kinh nghiệm điển hình, phương thức chính trị mang tính nghệ thuật cao của nhân loại, của thế giới đương đại, xác lập và thực thi quyền lực chính trị của các giai cấp với các biểu hiện đặc thù của ở từng điều kiện lịch sử cụ thể

- Nghiên cứu vấn đề chung của quyền lực chính trị Chính trị học tập trung

nghiên cứu vấn đề chung, những cái có ý nghĩa bao trùm, xuyên thấu hay là cái bên

trong của tất cả những biểu hiện sinh động về quyền lực chính trị; từng tính quy định riêng là những biểu hiện cụ thể của tính quy định chung Thông qua đó, làm sáng tỏ tính quy luật hay là quy luật của việc giành, giữ, sử dụng quyền lực chính trị

Như vậy, Chính trị học là khoa học về tính chỉnh thể của đời sống chính trị

với những giá trị phổ biến, vấn đề mang tính quy luật hay quy luật của việc giành, giữ và sử dụng quyền lực chính trị với biểu hiện đặc thù của các giai cấp, các lực lượng xã hội trong tiến trình lịch sử.

2 Đặc điểm của chính trị học Việt Nam

a Tính chất cơ bản của Chính trị học Việt Nam

- Tính chất giai cấp công nhân và tính dân tộc Việt Nam Trong toàn bộ sự

nghiên cứu, Chính trị học Việt Nam đứng vững trên lập trường và quán triệt hệ tư tưởng của giai cấp công nhân về chính trị và quyền lực chính trị Đồng thời, kế thừa và phát huy truyền thống và bản sắc chính trị Việt Nam Từ đó, khám phá ra con đường và phương thức tổ chức và vận hành của nền chính trị nước nhà để toàn

bộ quyền lực chính trị của chế độ ta đều thuộc về chủ quyền tối thượng của nhân dân trên lập trường của giai cấp công nhân vì lợi ích của cả quốc gia dân tộc Việt Nam

- Tính khoa học và cách mạng Chính trị học Việt Nam luôn tôn trọng quy

luật nội tại của chính trị với phương pháp và tri thức đúng đắn để tiếp cận chính xác những vấn đề chính trị đang đặt ra Không chỉ phục vụ có hiệu quả cho sự nghiệp cách mạng Việt Nam mà bản thân chính trị học luôn được cách mạng hóa

b Chức năng và nhiệm vụ của Chính trị học Việt Nam

- Chức năng nhận thức Chính trị học đem lại cho các chủ thể chính trị

Việt Nam một hệ thống tri thức cả lý luận và kinh nghiệm chính trị một cách

tương đối hoàn chỉnh làm luận cứ khoa học trực tiếp cho việc hình thành quan điểm cơ bản và phương pháp chính yếu một cách trực tiếp cho việc giải quyết các vấn đề chính trị của đất nước

- Chức năng dự báo Bằng những nhận định có cơ sở khoa học đầy đủ về

các xu hướng vận động cơ bản, vấn đề chính trị lớn có thể xảy ra của quốc gia

và quốc tế, Chính trị học cung cấp dữ liệu khoa học cho việc hoạch định chiến lược và sách lược chính trị của Đảng, Nhà nước

- Chức năng thẩm định Với kết quả nghiên cứu, Chính trị học như là lời phản

biện đối với các quyết sách chính trị của Đảng, pháp luật và chính sách của Nhà nước, các chương trình kinh tế - xã hội của các cấp chính quyền, các phong trào chính trị của quần chúng diễn ra ở Việt Nam

Để thực hiện chức năng trên, Chính trị học Việt Nam phải thực hiện các nhiệm vụ chủ yếu sau:

- Nghiên cứu lý luận Chính trị học phải nghiên cứu một cách có hệ thống và

có phê phán ngày càng sâu rộng các hệ thống lý luận chính trị của nhân loại và của dân tộc Tập trung làm sáng tỏ vấn đề lý luận về quyền lực chính trị nói chung, quyền lực chính trị của nhân dân nói riêng, luận giải có cơ sở khoa học đầy đủ vấn

đề chính trị bức xúc của quốc gia và quốc tế đang đặt ra Qua đó, vạch ra được sự tương đồng và khác biệt giữa các nền, các chế độ chính trị và các hệ thống chính trị khác nhau cùng phương thức vận dụng giá trị phổ biến của nhân loại, thành tựu của thời đại vào thực tiễn chính trị Việt Nam hiện nay

- Tổng kết thực tiễn Trên cơ sở hệ thống hóa kinh nghiệm chính trị của dân

tộc và nhân loại, theo dõi sự kiện, các biến cố chính trị lớn, phức tạp trên thế giới

và diễn biến sinh động trong đời sống chính trị của đất nước, Chính trị học rút ra bài học mang tính phổ quát cho việc thực thi quyền lực chính trị đối với nhân dân

Việt Nam, cả trước mắt và lâu dài; cũng như cho việc tham gia giải quyết các vấn

đề chính trị của thế giới đương đại

- Đề xuất ý kiến Chính trị học Việt Nam kiến nghị với Đảng - Nhà nước và

nhân dân về vấn đề chính trị cần tập trung giải quyết và các phương án khả thi để

xử lý; đề xuất phương thức tổ chức và cơ chế vận hành có hiệu quả việc thực thi quyền lực chính trị của nhân dân Đồng thời, còn có khả năng gợi mở vấn đề chính trị mới trong quá trình thực hiện đường lối, chủ trương để tạo sự chủ động cho các chủ thể chính trị nước nhà

c Phương pháp nghiên cứu của Chính trị học Việt Nam

Trên cơ sở quán triệt nguyên tắc thống nhất lý luận - thực tiễn, việc nghiên cứu chính trị học là một chỉnh thể hệ thống các loại phương pháp:

- Phương pháp tư tưởng Ở tầm quan điểm, Chính trị học Việt Nam là sự

quán triệt những giá trị của nhân loại, của dân tộc; quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, của Chủ tịch Hồ Chí Minh và của Đảng Cộng sản Việt Nam về chính trị và quyền lực chính trị của nhân dân

- Phương pháp luận Ở cấp độ vận dụng, khi tiến hành nghiên cứu, phải sử

dụng nhuần nhuyễn và sáng tạo những phương pháp của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử mà cơ bản là:

+ Phương pháp logic và lịch sử Logic là cái bản chất bên trong quy định sự

phát triển nội tại của sự kiện chính trị, còn lịch sử là tất cả những gì xảy ra của sự kiện chính trị đó Phương pháp lịch sử đòi hỏi nhận thức sự kiện chính trị với đầy

đủ sự phong phú và phức tạp của nó Còn phương pháp logic đòi hỏi phải gạt bỏ những hiện tượng ngẫu nhiên cá biệt, giữ lại và nhận ra cái chung, cái mốc chủ yếu trong sự phát triển, cái quy định xu hướng vận động của sự kiện chính trị đó Logic và lịch sử là sự nhận thức cái tất yếu thông qua cái ngẫu nhiên, cái bản chất

thông qua hiện tượng, cái chung thông qua từng cái riêng Từ đó, nắm bản chất của vấn đề chính trị với đầy đủ những diễn biến của nó trong tính quy luật của chính trị

+ Phương pháp cấu trúc hệ thống Sử dụng phương pháp này là nghiên cứu

cấu trúc của đời sống chính trị qua các thành tố của nó trong mối liên hệ qua lại và tác động lẫn nhau theo hệ thống của chúng Tiếp cận vấn đề chính trị qua việc nắm bắt các tính chất cơ bản của nó như: tính tổ chức, tính chỉnh thể, tính tự điều chỉnh, tính thống nhất và sự tương tác cùng phương giữa các yếu tố, các bộ phận hợp thành của cả hệ thống với môi trường xung quanh tạo nên mối liên hệ và quan hệ chặt chẽ nội tại của hệ thống với các hệ thống bên ngoài

+ Phương pháp trừu tượng và cụ thể Trừu tượng là tách vấn đề chính trị ra

thành từng mặt, từng thuộc tính cụ thể và phản ánh những mặt, thuộc tính đó bằng khái niệm trừu tượng Cụ thể là tổng hợp các khái niệm trừu tượng ấy thành một kết luận với một khái niệm cụ thể phản ánh bản chất, quy luật của vấn đề chính trị

cụ thể Trừu tượng và cụ thể là cái cụ thể trước trở thành điểm tựa cho khái niệm trừu tượng sau, còn cái trừu tượng sau đó thành dữ liệu để khái quát thành cái cụ thể cao hơn; trừu tượng và cụ thể luôn chuyển hóa cho nhau, vấn đề được tiếp cận vừa cụ thể vừa trừu tượng; và cứ như thế, quá trình tư duy tiến sâu không ngừng vào bản chất của đời sống chính trị xã hội

- Phương pháp thực hành cụ thể Ở cấp độ thao tác, phải thực hiện tốt các

phương pháp cụ thể sau:

+ Phương pháp nghiên cứu tài liệu Cách thức nghiên cứu mà khách thể là

những tài liệu có sẵn dưới các dạng và các tính chất khác nhau Mỗi một tài liệu có chứa một hay một vài khía cạnh với phân lượng nào đó về đối tượng; thông qua xử

lý đúng đắn các loại tài liệu khác nhau đó, có thể nắm bắt được tính chỉnh thể của