VĂN hóa CHÍNH TRỊ nét TIÊU BIỂU của văn hóa CHÍNH TRỊ ở VIỆT NAM

MỞ ĐẦU Văn hóa được xem là sản phẩm của con người, là một sức mạnh trong cải tạo, chinh phục tự nhiên, xã hội, là yếu tố quan trọng đảm bảo cho sự phát triển và tồn tại của mỗi con người, mỗi cá nhân, tổ chức, mỗi dân tộc và mỗi quốc gia Trong xã hội loài người bắt đầu có sự phân chia giai cấp, đấu tranh giai cấp lẫn nhau dẫn đến một trình độ nhất định sẽ xuất hiện chính trị và văn hóa chính trị Văn hóa chính trị là một bộ phận, phương diện của văn hóa, lại là bộ phận ra đời trong quá trình con.

MỞ ĐẦU

Văn hóa được xem là sản phẩm của con người, là một sức mạnh trong cải tạo, chinh phục tự nhiên, xã hội, là yếu tố quan trọng đảm bảo cho sự phát triển

và tồn tại của mỗi con người, mỗi cá nhân, tổ chức, mỗi dân tộc và mỗi quốc gia

Trong xã hội loài người bắt đầu có sự phân chia giai cấp, đấu tranh giai cấp lẫn nhau dẫn đến một trình độ nhất định sẽ xuất hiện chính trị và văn hóa chính trị Văn hóa chính trị là một bộ phận, phương diện của văn hóa, lại là bộ phận ra đời trong quá trình con người ứng xử với quyền lực nhà nước, có vai trò quyết định thúc đẩy hay kìm hãm sự phát triển của xã hội

Văn hóa chính trị là nghệ thuật sử dụng quyền lưc nhà nước, quyền lực chính trị, quyết định đến sự phát triển của hệ thống chính trị và nền chính trị Văn hóa chính trị có vai trò quan trọng đối với mỗi quốc gia và mỗi dân tộc, giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức xã hội, định hướng các hành vi và quan hệ

xã hội

Đối với Việt Nam, văn hóa chính trị đã hình thành và phát triển lâu dài Văn hóa chính trị ở Việt Nam là sự kế thừa và phát huy những giá trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh Song đó đảng ta cũng hướng tới mục tiêu: “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” Định hướng xã hội chủ nghĩa, thống nhất giữa tính cách mạng và tính khoa học, giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế Cũng chính vì vậy đã tạo nên những nét riêng biệt của văn hóa chính trị ở Việt Nam

NỘI DUNG CHÍNH Chương 1 Những cơ sở lý luận về văn hóa chính trị

1.1 Khái niệm văn hóa

Văn hóa là sản phẩm do con người sáng tạo ra, từ thuở bình minh của xã hội loài người Cho tới ngày nay, con người vẫn chưa thống nhất được khái niệm văn hóa

Ở phương Đông, từ văn hóa đã có trong đời sống ngôn ngữ từ rất sớm Trong “Chu Dịch”, quẻ Bi đã có từ văn và hóa: Xem dáng vẻ con người, lấy đó

mà giáo hoá thiên hạ Chu Hướng thới Tây Hán là người sử dụng từ văn hóa sớm nhất, với nghĩa như là một phương thức giáo hóa con người - văn trị giáo hóa, văn hóa ở đây được dùng với nghĩa đối ngược lại với phương thức dùng vũ lực

Ở phương Tây, các nước phương Tây sử dụng các từ mà chúng có chung nguồn gốc Latin là chữ “cultus animi” - trồng trọt tinh thần Được hiểu văn hóa với 2 khía cạnh Trồng trọt thích ứng với tự nhiên và khai khác tự nhiên và giáo dục đào tạo cá thể hay cộng đồng để họ không còn là con vật tự nhiên, họ có những phẩm chất tốt đẹp

Thế kỷ XIX, theo E.B Taylor: văn hóa là toàn bộ phức thể bao gồm hiểu biết, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục, những khả năng và tập quán khác mà con người có được với tư cách là một thành viên của xã hội

Thế kỷ XX, theo F.BoasL: ý nghĩa văn hóa được quy định do khung giải thích riêng chứ không bắt nguồn từ cái cao siêu như “trí lực”, vì thế sự khác nhau về mặt văn hóa của từng dân tộc cũng không phải là tiêu chuẩn trí lực Văn hóa không xem xét ở mức độ thấp cao mà ở góc độ khác biệt

Trên thế giới có nhiều khái niệm văn hóa khác nhau được các nhà nghiên cứu đã vận dụng khái niệm văn hóa của UNESSCO: “Văn hóa ngày hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm

quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét bản thân Chính văn hóa làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lí tính, óc phê phán và dấn thân một cách đạo lý Chính nhờ văn hóa mà con người thể hiện, tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một đáp án chưa hoàn thành, đặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm tòi không mệt mỏi những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên những công trình vượt trội lên bản thân”1

Ở Việt Nam văn hóa cũng được định nghĩa khác nhau và có nét riêng của mỗi cá nhân, Hồ Chí Minh: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày

về mặt ăn ở và phương thức sử dụng Toàn bộ những phát minh sáng tạo đó được gọi là văn hóa”2

Theo cựu thủ tướng Phạm Văn Đồng: “Văn hóa là quá trình con người và cộng đồng con người ở từng nơi và ở mọi nơi đoàn kết và phấn đấu qua biết bao gian khổ và hy sinh để từng bước, từng phần tự khẳng định mình, từng bước, từng phần thoát khỏi thân phận bị tha hóa, dần trở thành con người tự do”3

Tóm lại, các định nghĩa về văn hóa rất đa dạng và phong phú, đề cập đến nhiều vấn đề khía cạnh khác nhau trong xã hội Mỗi định nghĩa đều mang những nét riêng biệt của của những vấn đề đề cập đến Qua đó, đã đưa ra một thống nhất chung để định nghĩa về văn hóa: Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội

1.2 Khái niệm chính trị

1 Tuyên ngôn phổ quát về Đa dạng văn hóa của UNESSCO năm 1992 (theo n/c quốc tế số 1/3-2009, tr21)

2 Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb CTQG, H.1995, t3, tr431

3 Phạm Văn Đồng, Nxb CTQH, Hà Nội, 1994, tr11

Chính trị là một trong những hiện tượng xã hội gắn liền với sự ra đời của giai cấp và Nhà nước Có sức ảnh hưởng đối với quá trình tồn tại và phát triển của mỗi quốc gia, mỗi cộng đồng, mỗi dân tộc Chính trị là một phạm trù phức tạo Có rất nhiều quan điểm, tư tưởng khác nhau về chính trị

Ở phương Tây thời kỳ cổ đại đã có những nhà triết gia, chính trị:

Theo Hê-rô-đốt: Được mệnh danh là người “cha của chính trị học” Khẳng định chính trị tốt nhất là thể chế hỗn hợp của các chính thể này Từ chỗ nghiên cứu và phân tích sự khác biệt giữa các hình thức chính thể: Quân chủ, Qúy tộc và Dân chủ, ông

Theo Platon: Chính trị là “nghệ thuật cung đình” liên kết trực tiếp của người anh hùng và sự thông minh Sự liên kết đó được thực hiện bằng sự thống nhất tư tưởng và tinh thần hữu ái Chính trị là nghệ thuật cai trị Cai trị bằng sức mạnh là độc tài, cai trị bằng nghệ thuật mới là đích thực

Theo Aristotle: Chính trị là sản phẩm của sự phát triển tự nhiên- là h́nh thức giao tiếp cao nhất của con người; con người là động vật chính trị; quyền lực chính trị có thể được phân chia thành lập pháp, hành pháp và tư pháp

Ở phương Đông cổ đại, nhất là ở Trung Quốc thời kỳ “bách gia chư tử” -trăm hoa đua nở - -trăm nhà đua tiếng cũng xuất hiện những tư tưởng chính trị kiệt xuất Nổi bật nhất là các quan niệm của Khổng tử, Hàn Phi tử, Lăo tử

Khổng tử: Chính trị là công việc của người quân tử, là làm cho chính đạo, chính danh Ông xây học thuyết về Nho gia với các quan điểm Tam cương, Ngũ thường - là cơ sở nền tảng cho các xã hội phong kiến phương Đông lúc bấy giờ

và cả sau này

Hàn Phi tử: Ông quan niệm để thực hiện hoạt động chính trị cần thiết phải xây dựng và ban hành pháp luật Với luận thuyết nổi tiếng về thế, thuật và pháp -ông là đại diện tiêu biểu của phái Pháp gia

Lão tử: Với quan điểm “vô vi nhi trị” - không làm gì mà mọi người tự thuần phục, tự tìm đến với con đường chính đạo thì đó là cái gốc của nghệ thuật trị nước

Quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chính trị: “Chính tị là lợi ích, là quan hệ lợi ích, là đấu tranh giai cấp trước hết vì lợi ích giai cấp Cái căn bản nhất của chính trị là việc tổ chức quyền lực nhà nước, là sự tham gia vào công việc Nhà nước, là định hướng cho nhà nước, xác định hình thức, nội dung, nhiệm vụ của Nhà nước Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế Đồng thời, chính trị không thể không chiếm vị trí hàng đầu so với kinh tế Chính trị là lĩnh vực phức tạp, nhạy cảm nhất, liên quan tới vận mệnh hàng triệu người Giải quyết những vấn đề chính trị vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật”4

Từ đó, rút ra kết luận chung nhất về khái niệm chính trị: “Chính trị là hoạt động trong lĩnh vực quan hệ giữa các giai cấp, cũng như các dân tộc và các quốc gia với vấn đề giành, giữ, tổ chức và sử dụng quyền lực Nhà nước; là sự tham gia của nhân dân vào công việc của Nhà nước và xã hội, là hoạt động chính trị thực tiễn của giai cấp, các đảng phái chính trị, các nhà nước nhằm tìm kiếm những khả năng thực hiện đương lối và những mục tiêu đã đề ra nhằm thỏa mãn lợi ích”

1.3 Khái niệm văn hóa chính trị

Thực chất văn hóa chính trị là một khái niệm đã có từ rất lâu, ngay từ thời

cổ đại các nhà tư tưởng chính trị của Hy Lạp - La Mã và Trung Quốc cổ đại như Platon, Aristole, Khổng Tử, Lão Tử, cũng đã đề cập đến những vấn đề văn hóa chính trị ở những khía cạnh khác nhau

Platon (428 - 347 TCN) và Aristole (384 - 322 TCN), đại diện cho tư tưởng phương Tây đã đưa ra quan niệm coi chính trị là khoa học và nghệ thuật, nhưng về mặt triết lý về chính trị - xã hội của Platon và Aristole còn nhiều hạn chế nhưng lại chứa đựng nhiều hạt nhân và những lý luận quan trọng về quan niệm văn hóa chính trị

Khổng Tử (551 - 479 TCN) là đại diện cho những tư tưởng phương Đông,

tư tưởng chính trị về nhân và lễ, chính danh định phận, tôn trọng người hiền,

4 Chính trị học Đại cương, Đại học Thái Nguyên, 2011, tr6

hàm chứa những giá trị sâu sắc, mang ý nghĩa thời đại đặc biệt đối với văn hóa chính trị phương Đông

Văn hóa chính trị là thể hiện sự tác động qua lại giữa chính trị và văn hóa, giữa văn hóa và chính trị Là hệ thống các giá trị, các quy tắc, chuẩn mực gắn liền với một nền chính trị nhất định, từ những góc độ có thể phân chia thành nhiều hình thức văn hóa chính trị gắn liền với các chế độ khác nhau Văn hóa chính trị còn gắn với văn hóa lãnh đạo, văn hóa quản lý, những thiết chế ngầm, nhưng lại có tác dụng điều chỉnh hành vi của các cá nhân trong môi trường chính trị - xã hội tồn tại

GS.TS Hoàng Chí Bảo cho rằng: “Văn hóa chính trị là chất lượng tổng hòa của tri thức, tình cảm, niềm tin chính trị, tạo thành ý thức chính trị công dân, thúc đẩy họ tới những hoạt động chính trị tích cực phù hợp với lý tưởng chính trị của xã hội, là thói quen và nhu cầu tham gia một cách tự giác chủ động vào các quan hệ chính trị - xã hội, trở thành giá trị xã hội của công dân, góp phần hướng dẫn họ trong cuộc đấu tranh vì lợi ích nhu cầu xã hội vì tiến bộ và phát triển”5

Văn hóa chính trị là tổng hợp những giá trị về vật chất, tinh thần được hình thành trong thực tiễn chính trị Chi phối hoạt động của các cá nhân, các nhà chính trị, định hướng hoạt động của họ trong việc tham gia vào đời sống chính trị để phục vụ lợi ích căn bản của một giai cấp

Văn hóa chính trị ở mỗi quốc gia, mỗi dân tộc đều có sự khác nhau, sự khác biệt về văn hóa chính trị giữa giới tinh hoa và quần chúng nhân dân, giữa các dân tộc, giữa tôn giáo, và các khu vực, Nếu sự khác biệt ấy đã đủ mạnh, lúc đó hình thành nên một nền văn hóa chính trị riêng

1.4 Đặc trưng văn hóa chính trị

1.4.1 Tính giai cấp

Mỗi một giai cấp, tầng lớp sẽ xây dựng cho mình một nền văn hoá chính trị phù hợp Hệ tư tưởng chính trị của giai cấp đó là điều cốt lõi của nền văn hóa Trong xã hội loài người mỗi giai cấp thống trị xã hội sẽ tương ứng với một văn

5 Viện Mác - Lênin, Hà Nội, 4/1994

hóa chính trị khác nhau Từ hệ tư tưởng chính trị, nền tảng pháp lý cũng được xây dựng sao cho phù hợp với lợi ích của giai cấp, của xã hội

1.4.2 Tính lịch sử

Thể hiện sự gắn bó chặt chẽ với một giai cấp và với một thời kỳ lịch sử xác định Trải qua quá trình phát triển của lịch sử, văn hoá chính trị cũng có những bước thăng trầm, thay đổi Trong từng dấu mốc lịch sử ta có thể chỉ ra những lát cắt của một nền văn hoá chính trị xác định

1.4.3 Tính kế thừa

Chế độ chính trị ra đời sau sẽ tiếp nối những giá trị văn hóa của của các chế độ trước Sự kế thừa luôn có sự chọn lọc phù hợp với nền văn hóa chính trị đương đại, phù hợp với chuẩn mực đạo đức của cộng đồng, dân tộc và quốc gia

1.4.4 Tính đa dạng

Tính đa dạng về giai cấp thống trị, đa dạng về các hình thái kinh tế - xã hội, đa dạng về các chế độ chính trị, hình thức nhà nước, cả về các giá trị, chuẩn mực và các quy định

Chương 2 Nét tiêu biểu của văn hóa chính trị ở Việt Nam

2.1 Cơ sở hình thành văn hóa chính trị ở Việt Nam

Ở Việt Nam, nhà nước xuất hiện cách đây hàng ngàn năm từ đó đã xuất hiện văn hóa chính trị Trong đó, văn hóa chính trị Việt Nam hiện nay có cả những giá truyền thống và giá trị hiện đại

2.1.1 Cơ sở văn hóa chính trị Việt Nam truyền thống

Việt Nam với hơn 4000 năm văn hiến Văn hóa chính trị Việt Nam là lòng tin, thái độ, chủ nghĩa yếu nước, tình cảm con người Việt Nam Khi đế quốc Mỹ

mở rộng chiến tranh ra miền Bắc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đưa ra một chân lý mang giá trị mọi thời đại: “Không có gì quý hơn độc lập tự do” Nó là thành quả hàng nghìn năm lao động, sáng tạo, kiên cường đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc

Những tư tưởng có giá trị tạo nên truyền thống văn hóa chính trị Việt Nam được khái quát qua những đặc trưng tiêu biểu sau đây:

Một là, nêu cao tinh thần dân tộc và truyền thống yêu nước, động viên sức mạnh toàn dân vì độc lập tự do.

Yêu nước là truyền thống quý báu của dân tộc ta, yêu nước là yêu tổ quốc; đó là một trong những tư tưởng phổ biến trong nền văn hóa chính trị trên thế giới Truyền thống yêu nước của người Việt Nam mang đậm nét của dân tộc Việt Nam Với hàng ngàn năm lịch sử phải chịu nhiều hy sinh trong quá trình đấu tranh giữ nước và dựng nước Tinh thần dân tộc, sức mạnh toàn dân vì độc lập tự do Có dân tộc thì hẵn sẽ có tư tưởng độc lập dân tộc Dân tộc nào cũng muốn cho mình có quyền được tự quyết dân tộc Và về vấn đề dân tộc đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ trong Tuyên ngôn độc lập: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do, độc lập và trở thành một nước tự do, độc lập” Dân tộc độc

lập là một trong những tư tưởng nổi bật trong truyền thống văn hóa chính trị của Việt Nam

Hai là, tư tưởng đoàn kết trong dân tộc Việt Nam

Việt Nam là một nước nhỏ nhưng người Việt Nam lại rất tự hào về dân tộc mình Đoàn kết của dân tộc Việt Nam xuất hiện từ nhiều nguyên nhân khác nhau, đoàn kết có đủ sức mạnh để chống lại giặc ngoại xâm, chống lại thiên tai, dịch bệnh Tư tưởng đoàn kết có thể được đút kết qua câu ca dao sau: “Bầu ơi thương lấy bí cùng, tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn” Ý nghĩa của câu ca dao ấy là mượn hình ảnh có thực mà con người có thể nhận thấy, ông cha

ta xưa nay nhắc nhở con cháu: “bầu, bí” tượng trưng cho những người cùng sống chung với nhau trên một mãnh đất, một lãnh thổ, cùng dân tộc, Người Việt Nam cũng như dây bầu, dây bí, phải luôn yêu thương, yêu quý, đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau

Ba là, thể hiện tinh thần nhân bản sâu sắc Trọng nhân nghĩa, yêu thương người bị áp bức, bóc lột, yêu hòa bình, lên án bất công, tàn bạo, phi nhân tính, chống chiến tranh xâm lược và nô dịch dân tộc.

Nhân nghĩa được xem là một giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc trên thế giới Nhưng đối với người Việt Nam, nhân nghĩa được xem là phẩm chất đạo đức quan trọng của con người, sống hòa thuận, đoàn kết, thủy chung,

và có trách nhiệm đối với xã hội Tuy nhiên, tư tưởng nhân nghĩa của con người Việt Nam được hình thành trong quá trình dựng nước và giữ nước lâu dài, vì thế

nó không thể đồng nhất với các tư tưởng nhân nghĩa của các dân tôc khác

Bốn là, đề cao trí tuệ, trọng dụng nhân tài.

Hiền tài là tinh hoa của văn hóa của một dân tộc “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn” Có nghĩa là người vừa có tài, vừa có đức sẽ

là phần cốt lõi giúp cho đất nước ngày càng phát triển thịnh vượng và tốt đẹp hơn Cùng với chính sách đào tạo, Việt Nam cũng có những chính sách thu hút nguồn nhân lực trình độ cao về phục vụ cho địa phương, đất nước Hiện nay, xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế dang tác động mạnh mẽ đến các nước trên

thế giới Với tình hình đó, Việt Nam đã có những chính sách thu hút và trọng dụng nhân tài về Việt Nam làm việc tránh tình trạng chảy máu chất xám ở các nước phát triển

Với văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam đã có hàng ngàn năm lịch

sử Trong quá trình xây dựng và bảo vệ đất nước lâu dài Người Việt Nam đã tiếp thu những tinh hoa văn hóa chính trị nhân loại và đã tạo nên những tư tưởng

ấy Văn hóa chính trị truyền thống của Việt Nam là tài sản tinh thần vô giá đang góp phần tạo nên sức mạnh cho Việt Nam

2.1.2 Cơ sở văn hóa chính trị Việt Nam hiện đại

Văn hóa chính trị Việt Nam hiện đại bắt đầu được hình thành từ sau khi cuộc cách mạng chính trị dành thắng lợi, khi Đảng Cộng sản trở thành Đảng cầm quyền, nhà nước kiểu mới ra đời

Nền văn hóa chính trị hiện đại phải dựa trên cơ sở kinh tế xã hội chủ nghĩa Đó là nền kinh tế phát triển dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và chế

độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu

Đối với nước ta hiện nay, với sự thừa nhận nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, cũng có nghĩa là thừa nhận tính đa dạng của các hình thức sở hữu, song với việc khẳng định vị trí chủ đạo của chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu là đảm bảo định hướng xã hội cho sự phát triển kinh tế, đồng thời cũng

là bảo đảm về mặt kinh tế cho việc hình thành và phát triển văn hóa chính trị

Do việc thừa nhận nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần nên trong xã hội tất yếu còn tồn tại nhiều giai cấp và tầng lớp xã hội Dưới sự lãnh đạo của Đảng để tạo ra khả năng khách quan, thu hẹp khoảng cách giữa nông thôn và thành thị, giữa lao động trí óc và lao động chân tay, hình thành quan hệ tốt đẹp giữa các dân tộc từng bước khắc phục sự bất bình đẳng, sự bất công, cùng với nền giáo dục mới hướng vào mục đích toàn xã hội mà trực tiếp là nâng cao dân chủ, là cơ sở xã hội cho việc hình thành và phát triển văn hóa chính trị

Chân lý khoa học, bản chất nhân văn và nhân đạo của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh cùng với những giá trị văn hóa truyền thống chính là cơ sở khoa học cho những thái độ Mácxít đối với việc nhận thức và