Trong đời sống văn hóa - xã hội đương đại, đề tài chủ yếu khám phá vai trò của văn học. Qua việc khảo sát hiện tượng Nguyễn Nhật Ánh, bài viết đi vào tìm hiểu vai trò của văn học trong đời sống đương đại và ảnh hưởng của hiện tượng văn học này đến công chúng bạn đọc. Từ đó, khám phá những tác động tích cực của hiện tượng Nguyễn Nhật Ánh nói riêng và văn học nói chung đối với đời sống như tác động giáo dục, nhận thức, giải trí, thông tin, giao tiếp… chứng minh vai trò rất lớn của văn học trong việc bồi đắp các giá trị tinh thần cho con người.
Trang 1Kỷ yếu Hội nghị Khoa học Sinh viên năm học 2015-2016
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế, tháng 12/2015, tr: 157-165
(KHẢO SÁT QUA HIỆN TƯỢNG VĂN HỌC NGUYỄN NHẬT ÁNH)
TRẦN HOÀNG THÙY LINH
Khoa Ngữ văn
Tóm tắt: Trong đời sống văn hóa - xã hội đương đại, đề tài chủ yếu khám
phá vai trò của văn học Qua việc khảo sát hiện tượng Nguyễn Nhật Ánh, bài
viết đi vào tìm hiểu vai trò của văn học trong đời sống đương đại và ảnh
hưởng của hiện tượng văn học này đến công chúng bạn đọc Từ đó, khám
phá những tác động tích cực của hiện tượng Nguyễn Nhật Ánh nói riêng và
văn học nói chung đối với đời sống như tác động giáo dục, nhận thức, giải
trí, thông tin, giao tiếp… chứng minh vai trò rất lớn của văn học trong việc
bồi đắp các giá trị tinh thần cho con người
Từ khóa: vai trò, văn học, văn hóa - xã hội, đương đại, hiện tượng, Nguyễn
Nhật Ánh
1 MỞ ĐẦU
Ở đâu có con người, ở đó có thơ ca Thơ ca và nghệ thuật đã có từ rất lâu Chúng được sinh ra với mục đích đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thần của con người
Trong xã hội ngày nay, đứng trước thách thức của sự đổi mới và hội nhập, sự giao thoa của các luồng văn hóa, là bộ phận lớn nhất của văn nghệ, văn học có vai trò rất quan trọng trong việc bồi đắp những giá trị tinh thần Tuy vậy, trước những thách thức không nhỏ của văn hóa đương đại cùng sự lên ngôi của nhiều hình thức giải trí mới, văn hóa đọc không phải lúc nào cũng phát triển thuận lợi và được đề cao Có lúc, tưởng chừng như văn hóa đọc ngày đi xuống; văn học trở nên kém sức hấp dẫn và giảm sút vai trò đối với đời sống xã hội khi mà giá trị vật chất có lúc quá được đề cao May mắn thay, trong dòng chảy đa dạng của thị trường sách, thị trường văn học, vẫn có nhiều hiện tượng văn học có sức ảnh hưởng lớn đối với người đọc, chinh phục bạn đọc, kéo bạn đọc về lại gần hơn với trang sách; chứng minh văn học chưa bao giờ hết vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của con người Và một trong những hiện tượng văn học tiêu biểu ấy là hiện tượng văn học Nguyễn Nhật Ánh
Cuối thế kỷ XX - đầu thế kỉ XXI, Nguyễn Nhật Ánh là nhà văn xuất sắc của văn học thiếu nhi, là một hiện tượng độc đáo, một cây bút dồi dào sức sáng tạo và niềm say mê đối với thiếu nhi, là người giữ lửa cho nền văn học thiếu nhi nước nhà với khối lượng
đồ sộ trên 100 tác phẩm Lã Thị Bắc Lý nhận định: “Cũng giống như các nhà văn khác viết cho thiếu nhi, Nguyễn Nhật Ánh đứng trước nhiều khó khăn và thách thức trong công cuộc đổi mới của văn học Thêm vào đó, cuộc sống hiện đại đầy biến động với sự
du nhập của nhiều nền văn hóa nước ngoài vào Việt Nam, trẻ em được tiếp xúc với
Trang 2nhiều công nghệ hiện đại nên dễ bị lôi kéo vào những con đường khác ngoài văn học…” [8] Các cô bé, cậu bé thời nay đã không còn thói quen đọc sách Tình trạng như vậy dường như đã dần nuôi dưỡng và biến thế hệ thanh niên sau này khi lớn lên có những trạng thái thờ ơ, vô cảm trước cuộc sống Do đó, với cương vị một nhà văn – Nguyễn Nhật Ánh luôn tâm niệm phải viết làm sao để thu hút các em đến với sách, đến với truyện chữ, đến với văn học Việt Nam Tác giả muốn dùng những trang sách để uốn nắn, để giáo dục trẻ em một cách nhẹ nhàng mà hiệu quả Và với những trang sách thấm đẫm tình người, ông đã cùng với con Tí sún, thằng cu Mùi, con Tủn, thằng Hải cò, thằng Tường, con Mận, con Thỏ Con, Xí Muội, Hạt Dưa, thằng Tin, thằng Hường, nhỏ Loan – những nhân vật thiếu nhi tiêu biểu trong thế giới nghệ thuật truyện Nguyễn Nhật Ánh - đưa các cô bé, cậu bé, những độc giả trẻ em hay đã từng là trẻ em trở về lại nơi chan chứa đằm thắm, thiết tha tình người
2 VĂN HỌC VÀ VAI TRÒ CỦA VĂN HỌC
Được sinh ra để phục vụ nhu cầu của cuộc sống con người, văn học có rất nhiều chức năng, vai trò khác nhau Tuy nhiên văn học luôn có ba chức năng thường tại là nhận thức, giáo dục và thẩm mỹ Ở chức năng nhận thức, văn học có thể đóng vai trò cung cấp cho con người toàn bộ tri thức về thế giới cũng làm thay đổi nhận thức về thế giới
đó Đối với những tác phẩm văn học lớn, giá trị nhận thức thẩm mỹ của nó như mãi trường tồn và sâu rộng thêm cùng thời gian và các thế hệ độc giả khác nhau Ở chức năng giáo dục, văn học có khả năng “giáo dục phẩm chất Người”, giáo dục đạo đức, lối sống, ứng xử cho con người bởi giáo dục đạo đức vốn là nhu cầu xưa nay của cộng đồng nhân loại, nói như Dostoievski: “Cái đẹp là đạo đức của tương lai” Còn với vai trò thẩm mỹ, văn học có điều kiện cũng như khả năng đưa con người hướng đến chân, thiện, mỹ - cái đích mà con người luôn khao khát
Văn học tồn tại chủ quan trong thế giới khách quan, là một hình thái ý thức xã hội như những hình thái ý thức xã hội khác (chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục, đạo đức, tôn giáo ) Cho nên khi tồn tại trong hệ thống mạng lưới những hình thái ý thức xã hội, văn học có khả năng ảnh hưởng đồng thời cũng chịu sự tác động từ các hình thái ý thức xã hội khác Sự tương tác này hỗ trợ lẫn nhau Tuy nhiên muốn có sự tương tác hỗ trợ ấy thì văn học tất yếu phải dựa trên nền tảng cơ sở hiện thực – “nguồn kí hiệu tự nhiên vô tận” [4] Nhà văn H.Anđecxen từng phát biểu: “Không có câu chuyện cổ tích nào đẹp hơn câu chuyện do chính cuộc sống viết ra” Và công việc cũng như sứ mệnh mà nhà văn đảm nhiệm theo giáo sư Trần Đình Sử đó chính là “tìm kiếm các giá trị nhận thức, đạo đức, thẩm mỹ của đời sống, lột trần các dối trá, phơi bày mọi ung nhọt, xé toạc mọi mặt nạ, là dấn thân vào tiến trình tiến bộ của xã hội” [4] Toàn bộ các sự kiện, nhân vật,
tư tưởng, tình cảm thể hiện trong văn học nghệ thuật đều là sự phản ánh của đời sống xã hội có dụng ý nghệ thuật Cho dù trong quan niệm của người Phương Đông xưa xem văn học là nơi dùng để nói chí, viết văn là dùng để tải đạo hay chủ nghĩa lãng mạn ở Phương Tây xem văn học là phương tiện để “biểu hiện tình cảm, khát vọng chủ quan của con người” thì cái chí, cái đạo, cái tình cảm, ước mơ, khát vọng ấy suy cho cùng cũng đều là phản ánh đời sống Vai trò phản ánh trong văn học là vai trò đầu tiên, quan
Trang 3trọng nhất của một tác phẩm văn học Từ vai trò phản ánh thế giới khách quan xã hội, tác phẩm sẽ góp phần nào trong việc ảnh hưởng, điều chỉnh, thay đổi, cải tạo thế giới văn hóa – xã hội, thực hiện vai trò giáo dục nhận thức, bồi đắp thẩm mỹ của mình cho bạn đọc
Trong tương quan với các loại hình nghệ thuật khác nói riêng và các hình thái ý thức xã hội khác nói chung, vai trò phản ánh, tác động của văn học vẫn là nền tảng cho các loại hình nghệ thuật, các hình thái ý thức xã hội soi mình, phát triển Không chỉ vậy, văn học còn tác động mạnh mẽ đến các loại hình khác Hiện thực trong văn học có thể khơi gợi
và tạo nguồn cảm hứng sáng tạo, định hướng tư tưởng sáng tác cho nhiều loại hình nghệ thuật Hiện tượng những bài thơ được các nhạc sĩ phổ nhạc, những tiểu thuyết, truyện dài, bút ký, kịch thường xuyên được các đạo diễn chuyển thể thành những loại hình sân
khấu khác nhau như phim, kịch (Tây du kí, Thủy Hử, Mật mã Da Vinci, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh…) đã minh chứng cho điều đó Từ đó có thể thấy, mỗi loại hình nghệ
thuật đều bộc lộ những hạn chế nhất định, mỗi loại hình là một lát cắt của cuộc sống
Âm nhạc mô phỏng âm thanh; vũ đạo tái hiện điệu nhảy, sự chuyển động nhịp nhàng; hội họa chụp lại hình ảnh, màu sắc, đường nét; kiến trúc, điêu khắc nhào nặn lại hình khối….Người nghe, người xem từ đó cũng chỉ có thể cảm nhận từ một phía, hoặc là màu sắc, hoặc là âm thanh Nhưng ngược lại trong văn học vừa có kiến trúc, điêu khắc
(Nhà thờ Đức bà Paris…), vừa có cả “thi trung hữu nhạc”, “văn trung hữu họa”, có các
bi kịch, chính kịch, hài kịch, kịch tự sự, chèo, tuồng của loại hình nghệ thuật sân khấu,
điện ảnh (Quan Âm Thị Kính, Xúy Vân giả dại, Ngọc Hân công chúa…) đưa đến cái
nhìn tổng quát, rộng mở, tác động toàn diện, nhiều chiều đến tất cả các giác quan nghe, nhìn, cảm nhận của bạn đọc Thế nên, cái vạn năng của ngôn từ có thế chạm và chạm sâu đến tất cả mọi mặt từ âm thanh, đường nét đến hình khối của cuộc sống, thậm chí là những khối vô hình trong tâm tưởng, suy nghĩ con người…Như vậy có thế kết luận các tính năng đa dạng của văn học là sâu sắc và toàn diện hơn và có ảnh hưởng lớn đến các loại hình nghệ thuật khác Từ đó, văn học có điều kiện phát huy các vai trò, chức năng
cơ bản của mình dẫn đường cho các loại hình nghệ thuật cùng nhau phối kết hợp cải tạo, xây dựng và biến đổi thế giới
Bên cạnh đó, các chức năng của văn học còn tác động mạnh đến các hình thái ý thức xã hội khác Với triết học, văn học là hình thái ý thức giàu triết lý xã hội nhân sinh nhất, văn học giúp triết học đi sâu vào tư tưởng, tình cảm của độc giả bằng hình tượng nghệ thuât, ngôn ngữ cảm xúc cụ thế hơn là các mệnh đề lý luận, triết lý trừu tượng (Lão Tử
với Đạo đức kinh, Trang Tử với Nam hoa kinh, Lý Bạch, Đỗ Phủ, Tô Đông Pha,
Puskin, Platông, Arixtốt, Franz Kafka, Nguyễn Du, Nam Cao, Chế Lan Viên…) Với chính trị, văn học phản ánh hiện thực cuộc sống nên ít nhiều cũng có phản ánh các quan điểm, tư tưởng chính trị Đôi khi chính trị cần đến văn học như một phương tiện để đi vào đời sống, bởi tính đa thanh, đa nghĩa của văn chương thường tạo ra những ẩn ý, bóng gió trước những vấn đề khó bộc lộ trực diện, tế nhị của đời sống chính trị Văn học
sẽ nói hộ, nói gián tiếp cho chính trị, đôi khi là phương tiện tuyên truyền chính trị, lấy
tư tưởng chính trị như một nội dung chủ yếu như văn thơ yêu nước, cách mạng Lúc này, nó là trợ thủ trực tiếp, đắc lực cho nền chính trị tiến bộ, cho hạnh phúc nhân dân
Trang 4(Lý Thường Kiệt với Nam Quốc Sơn Hà; Nguyễn Trãi với Bình Ngô Đại Cáo; Trần Quốc Tuấn với Hịch tướng sĩ; Phan Bội Châu; Hồ Chí Minh với Bản án chế độ thực dân Pháp, Đường kách mệnh, Tuyên ngôn độc lập ; Tố Hữu với Từ ấy, Ra trận, Máu
và hoa, Việt Bắc, Bài ca xuân 1961 ) Với đạo đức, văn học luôn phản ánh, suy ngẫm
về đời sống con người, do đó, văn học luôn chạm đến những vấn đề của đạo đức, cái thiện, cái ác Những khái niệm trừu tượng và những vấn đề của ý thức đạo đức thường được cụ thể hóa, sinh động bằng các hình tượng văn học Từ đó với vai trò, chức năng của mình, nó luôn tác động đến những mối quan hệ ứng xử cộng đồng, lối sống, lôi suy nghĩ, cảm nhận, làm cho con người sống khác đi, yêu thương nhiều hơn (Ca dao, tục ngữ Việt, Truyện cổ tích, ngụ ngôn, Quà tặng cuộc sống ) Với tôn giáo, văn nghệ và tôn giáo đều gặp nhau ở điểm lấy đức tin, lấy tình cảm để giáo hóa con người Vì vậy
tôn giáo đã rất coi trọng và xem văn học như một phương tiện truyền giáo (Kinh thánh, Văn tế thập loại chúng sinh, Truyện Kiều ) [2, tr 109, 110]
Các hình thái xã hội như chính trị, đạo đức, tôn giáo, triết học cần đến văn chương như một công cụ để truyền bá, để giáo dục tư tưởng, nhận thức Các loại hình nghệ thuật khác cần đến văn chương như một phương tiện hỗ trợ để bồi đắp các giá trị thẩm mỹ Văn chương không chỉ ảnh hưởng sâu rộng mà còn nhờ vào các hình thái, loại hình khác để thực hiện các vai trò, chức năng của mình một cách dễ dàng và hợp lý hơn Mặt khác, văn chương cũng sử dụng những khía cạnh tích cực, những tư tưởng, tình cảm, ý thức tốt đẹp của các loại hình nghệ thuật cũng như các hình thái ý thức xã hội khác để nhằm thực hiện vai trò giáo dục, nhận thức, thẩm mỹ của mình một cách toàn diện và sâu sắc hơn
3 ẢNH HƯỞNG CỦA HIỆN TƯỢNG NGUYỄN NHẬT ÁNH VỚI XÃ HỘI ĐƯƠNG ĐẠI
Đời sống xã hội hiện đại luôn chú trọng vật chất, chạy theo guồng quay cuộc sống để đáp ứng nhu cầu chiếm hữu danh lợi, đồng tiền từ đó con người dần lãng quên, đánh mất đi những khía cạnh tinh thần, những nhu cầu về tình cảm… Và văn học- một hình thái ý thức xã hội, tồn tại khách quan trong dòng chảy của lịch sử nên tất yếu nó cũng bị chi phối cũng như có những ảnh hưởng, tác động nhất định đến xã hội đương đại
Xuất hiện sau Thế chiến thứ hai tại xã hội Tây phương, đỉnh cao là vào những năm 70,
80, Văn học hậu hiện đại là trào lưu văn học với hàng loạt các kỹ thuật sáng tác và tư tưởng văn nghệ mới để phản ứng lại các quy chuẩn của văn học hiện đại Trong văn học, Chủ nghĩa hậu hiện đại miêu tả thế giới đương đại với những cụm từ như sau: phản hình thức, mỉa mai, ngẫu nhiên, hỗn loạn, vô trật tự, phản đề, chú trọng văn bản, liên văn bản, trọng bề mặt, trọng cái biểu hiện, vừa đọc vừa sáng tác cùng tác giả, lai tạp, nhiều hình thái, khác biệt, châm biếm, bất định… Văn học hậu hiện đại Việt Nam chưa thật sự trở thành một khuynh hướng riêng biệt như ở thế giới Tuy vậy những tác động của chủ nghĩa hậu hiện đại đến với văn học Việt Nam cũng ngày càng rõ nét Trong bối cảnh Việt Nam đang thời kì hội nhập, với sự du nhập của văn hóa ngoại lai, cùng sự phát triển của công nghệ thông tin, vô vàn tri thức được cập nhật hàng giờ, hàng ngày khiến những trang sách lật ngày càng trở nên xa rời bạn đọc Vai trò của văn học theo
Trang 5đó cũng dần đánh mất đi chỗ đứng của mình Bối cảnh khó khăn ấy đặt ra nhiều thách thức cho các nhà văn Việt Nam trong việc phải dồn nén số lượng trang sách, lựa chọn nội dung đáp ứng tốt nhất nhu cầu thị hiếu của độc giả ngày nay Nguyễn Nhật Ánh đã xuất hiện và làm thay đổi cách đánh giá về văn học thị trường Văn chương Nguyễn Nhật Ánh đã trở thành một hiện tượng và có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đối với xã hội, góp phần khẳng định vai trò không thể thay thế của văn học đối với đời sống tinh thần con người
“Năm 1995 ông được bầu chọn là nhà văn được yêu thích nhất trong 20 năm (1975-1995), đồng thời được Hội nhà Văn Thành phố Hồ Chí Minh chọn là một trong 20 nhà văn trẻ tiêu biểu trong 20 năm (1975-1995) Năm 1998 ông được Nhà xuất bản Kim Đồng trao giải cho nhà văn có sách bán chạy nhất Năm 2008, Nguyễn Nhật Ánh xuất
bản truyện có tên Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, tác phẩm này được báo Người Lao
động bình chọn là tác phẩm hay nhất năm 2008 Đoạt giải thưởng văn học ASEAN năm 2010.” [7] Tất cả những giải thưởng và khối lượng tác phẩm đồ sộ của Nguyễn Nhật Ánh đã nói lên vai trò rất tích cực của văn ông đối với bạn đọc, một tầm ảnh hưởng không hề nhỏ
Được đánh giá là “suy thoái” nhất trong nền văn học nước nhà, văn học thiếu nhi Việt Nam dần mất đi công chúng giữa muôn vàn các ấn phẩm thiếu nhi nước ngoài “xâm lấn” dễ làm hoa mắt bạn đọc Truyện của Nguyễn Nhật Ánh như một điểm sáng hiếm hoi cho văn học thiếu nhi trong nước không chỉ vì tính hồn nhiên mà còn ẩn chứa những bài học triết lý nhẹ nhàng, nằm ngay trên trang sách, không quá nặng nề và áp đặt độc giả Bài học đó có thể nằm trong những lời nói, hành động của các cô bé, cậu bé, có thể nằm trong suy nghĩ, nhìn nhận của chú chó đáng yêu Bêtô, những chú cún như những đứa trẻ con có cách nhìn nhận rất trong trẻo, hồn nhiên Chúng đôi khi vẫn tự thắc mắc
về những hiện tượng xung quanh mình và tự suy ngẫm, đi tìm lời giải đáp, và những lời giải đáp ấy không thiếu những ý tứ thâm trầm khiến người đọc phải suy ngẫm Ai có thể ngờ rằng chú chó Bêtô, nhân vật chính trong một câu chuyện lại trở thành một nhà hiền
triết Bêtô (trong Tôi là Bêtô) và có được những suy nghĩ chín chắn như thế này: “Khi
một kẻ được đối xử đặc biệt hơn những kẻ khác, tự nhiên hắn trở thành cái gai trong mắt những kẻ còn lại.” Hay “Các bậc có tuổi thường nghĩ chán rồi mới làm Cũng có thể nghĩ chán rồi chả thèm làm gì hết Còn ở tuổi của hắn, và của tôi nữa, muốn gì là làm ngay Rồi sau đó mới ngồi ngẫm nghĩ tại sao mình lại làm thế, thường là trong đau đớn và dằn vặt Để rồi lại quên rất nhanh, thiệt là may Vì đó là tính bồng bột, người ta nói thế và tôi cũng tin như thế.” Đúc rút tất cả những kinh nghiệm của mình khi quan sát chị Ni, ba và mẹ chị Ni nói chuyện, Bêtô lại tiếp “Đôi khi giọng nói quan trọng hơn lời nói gấp trăm lần” nên nó biết chắc rằng trong những trường hợp nào đó, ngôn ngữ chỉ là cái vỏ mà thôi, giọng điệu mới nói lên được tình cảm, thái độ Lại lắm lúc nó nghi ngờ thằng Binô đang ở ống hay ở bầu ? khiến độc giả một phen tò mò, khó hiểu thì nó lại chốt cũng một dàn đầy triết lý “Phải chăng hoàn cảnh thay đổi khiến tâm tính đổi thay?” Còn khi thấy chị Ni nói chuyện với bà như một đứa trẻ, nó lại nghĩ: “Khi trẻ con trở thành người lớn thì người già trở lại thành trẻ con.” Không những thế, tâm hồn Bêtô còn hiểu rằng: “Cảm thông cũng là một cách nghe Trái tim có lỗ tai của nó, bạn tin
Trang 6không?” khi nó nói và mọi người không nghe được nhưng vẫn tin rằng: không nghe được nhưng vẫn thấu hiểu được Từ đó, Bêtô đã chia sẻ cho bạn đọc những bài học đạo đức nhẹ nhàng dưới con mắt quan sát và cảm nhận tinh tường của nó, bài học này không sặc mùi lý thuyết mà nhẹ tựa như những lời tâm sự, thủ thỉ của con vật đáng yêu này, thế cho nên, khi đọc những trang sách Nguyễn Nhật Ánh, bạn đọc không bao giờ có cảm giác ngột ngạt vì tính triết lý mà lại cảm thấy như được thấu hiểu, sẻ chia, học hỏi
Không những ở Tôi là Bêtô mà tất cả các tác phẩm của ông đều mang hơi thở này
Nguyễn Văn Tình, một nhà nguyên cứu văn chương tại TP.HCM, cho hay: “Sau này, khi đã trở thành một nhà văn thuộc loại Best Seller Nguyễn Nhật Ánh vẫn lặng lẽ mang đến hơi ấm của tình thương và lòng nhân ái qua tiếng cười của trẻ thơ Ông chỉ có một mong muốn khiêm nhường là giúp các em yên tâm vui sống ” Những bài học không chỉ dành cho lứa tuổi bạn đọc người lớn soi bóng và thấy mình trong đó mà còn giúp cho người lớn thông cảm, thấu hiểu hơn về những suy nghĩ ban đầu ngây thơ, ngờ dại, mang chút sự nghịch ngợm của lứa tuổi trẻ thơ khi đứng trước thế giới muôn vàn bí ẩn Nhà hiền triết Bêtô cũng đã nói: “đuổi bắt ảo ảnh, bản thân nó là một sự phấn khích khó
tả Điều đó cắt nghĩa tại sao dòng giống bọn tôi hết thế hệ này đến thế hệ khác say mê đuổi theo những cánh bướm dù rằng tuy không nói ra tất cả đều hiểu rằng điều đó thật là
vô vọng.” Cũng như vậy, ai đã từng là trẻ thơ thì cũng sẽ có những tháng ngày rong chơi không biết mệt, quên đến giờ phải để bố mẹ mình chờ đợi, kêu về, vậy nên hãy
hiểu cho chúng Bước sang Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ cũng vậy, các bậc phụ huynh
cũng một lần nữa quay lại quá khứ đầy “chinh chiến”, “oanh liệt” của mình cùng với Nguyễn Nhật Ánh để hiểu hơn về những trò quái đản, kinh dị, chẳng ai hiểu được của con trẻ, những ý nghĩ hết sức táo bạo, nghĩ những điều không ai dám nghĩ, làm những điều không ai dám làm, những trò “tập làm người lớn”, màn đặt tên cho thế giới ngoạn mục, tâm lí bắt chước những việc làm của người lớn như nhắn tin hẹn, tập cách đi đứng, nói năng khoan thai, thích trốn ngủ trưa để đi bắt ve sầu, thích khai phá kho báu nơi đảo hoang Qua truyện này, nhà văn chia sẻ: “Tôi muốn người lớn thông cảm với trẻ em hơn.” bởi vì ai cũng từng đã là trẻ con Cũng như hai tuyệt phẩm trên, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh cũng là một minh chứng cho lời giáo dục nhẹ nhàng thấm đẫm tình người
này Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh kể về ba nhân vật chính là Thiều, Tường và cô bé
Mận Anh Thiều đã ba lần hiểu sai và trách cứ, đánh nhầm em nhưng cậu bé Tường vẫn luôn tin tưởng và yêu thương anh trai mình mặc dù cậu không hiểu sao anh mình lại đối
xử với mình như vậy Đặc biệt lần Thiều đánh Tường đến gãy xương thì cậu bé vẫn không hề trách cứ hay oán giận gì anh Chính tâm hồn cao thượng, tính hồn nhiên, vô tư này đã khiến cho Thiều phải ăn năn, hối hận Cậu quyết định sửa sai và từ đó yêu thương em trai mình nhiều hơn Cái thiện và cái ác trong câu chuyện đều xuất phát từ trẻ con và dần dần cái thiện cảm hóa được cái ác Toàn bộ câu chuyện tràn đầy niềm tin lạc quan về cái thiện rồi sẽ thắng, người tốt sẽ được thấy hoa vàng trên cỏ xanh, như
một sự ban thưởng tối hậu của tạo hoá Và nếu một lần nữa nhìn sang Kính vạn hoa một
thời làm mưa làm gió trên văn đàn văn học thiếu nhi Việt Nam thì chắc chắn rằng các bậc thầy, cô cũng sẽ bớt tức giận, bớt khó hiểu và thông cảm cũng như thấu được tâm lí của các em với những trò đùa đôi khi quá đáng, từ đó có những phương pháp ứng xử hợp lí hơn Bởi thầy cô cũng đã từng là học sinh Không những thế, Nguyễn Nhật Ánh
Trang 7còn là một người tinh tường trong việc thấu hiểu tâm trạng của trẻ thơ Nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Thanh Xuân nhận xét: “Truyện của Nguyễn Nhật Ánh đã đưa vào những câu hỏi lớn, muôn thuở, quen thuộc – những câu hỏi mà dường như trong đời ai cũng đối diện ít nhất một lần Vì thế, trong khi độc giả thiếu niên phục lăn vì nhà văn đi guốc vào bụng họ, thì độc giả người lớn mỉm cười mơ màng nhớ lại một thời thơ dài…” [9]
Và từ sự thấu hiểu đó nhà văn mới có thể đồng cảm, chia sẻ với thiếu nhi, chia sẻ tâm lý muốn tìm tòi, thắc mắc mọi thứ, muốn lật tung cả thế giới để khám phá Bởi trong mắt chúng tất cả đều rất bí ẩn và mới lạ
Mỗi câu chuyện của Nguyễn Nhật Ánh là một thế giới tuổi thơ trọn vẹn, lần nào cũng đi
từ đầu cho đến cuối với những kí ức lung linh và những trải nghiệm rất thật của nhà văn cùng với các nhân vật Mỗi câu chuyện là mỗi thế giới tâm hồn của các cô cậu học trò tuổi teen – cái thế giới mà người lớn vẫn thì thầm nói với nhau rằng nó rất phức tạp, rối tung, đầy bế tắc hoặc phá phách, chỉ chực nhăm nhe bung ra khỏi vòng kiểm soát của gia đình và xã hộị Nên người lớn vẫn rất ít khi hiểu được sâu sắc, tường tận cái thế giới
ấy để có thể thông cảm, hiểu và chia sẻ được phần nào thế giới đó với các em Chỉ đến Nguyễn Nhật Ánh, ông như “đi guốc trong bụng” các em nên mới có thể cất hộ lên tiếng nói nỗi lòng, tâm tư, suy nghĩ của chúng Một phần là để chia sẻ với các em như một người bạn chân tình, một phần là để người lớn thấu hiểu hơn về trẻ em, vì chính họ cũng đã từng như thế Từ đó, truyện Nguyễn Nhật Ánh là cây cầu kết nối không chỉ giữa nhà văn với bạn đọc mà còn là của bạn đọc với bạn đọc Cầu nối này chứa đựng vô vàn những nét tinh nghịch, hồn nhiên của tuổi thơ đủ để trẻ em và những ai đã từng là trẻ em đều có thể soi bóng Với các kiểu nhân vật từ các cô cậu học trò, đến những chú chó Bêtô, Binô, những hai con mèo, rồi đến cặp heo là Lọ Nồi thông minh và Đeo Nơ xinh đẹp, cùng bạn chó Mõm Ngắn con chị Vện, mẹ Nái Sề, anh Đuôi Xoăn, Cánh Cụt
và bọn gà chíp nhà chị Mái Hoa Nguyễn Nhật Ánh đã tạo nên những câu chuyện vô
cùng thú vị (trong Chúc một ngày tốt lành), những hình ảnh thanh bình với cánh đồng,
cây đa đầu làng, góc sân trường, con đường mòn nhỏ của làng quê Việt, những âm thanh như tiếng sáo, tiếng đàn, những trò chơi nhỏ như nhảy dây, bắn bi, những kế
hoạch và “chiến lược” đầy tham vọng của bọn trẻ (trong Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ
và Có hai con mèo ngồi bên cửa sổ…), những tình cảm ban đầu của thưở mới chớm lớn
như thinh thích hay những trạng thái bâng khuâng của tình cảm “treo ngược cành cây”, những câu hỏi ngây thơ, vụng dại như Tình bạn là gì? Bạn gái là gì? Tình yêu là gì?
(trong Có hai con mèo ngồi bên cửa sổ), những tình cảnh khi bị con gái “xỏ mũi” (trong
Cô gái đến từ hôm qua) hoặc những câu chuyện thường ngày xảy ra quanh cuộc sống
của chúng như chuyện về con cóc Cậu trời, chuyện ma, chuyện công chúa và hoàng tử
Bên cạnh đó còn những chuyện đói ăn, cháy nhà, lụt lội…(trong Tôi thấy hoa vàng trên
cỏ xanh), những quan hệ bạn bè, trường lớp, thầy cô, gia đình So với cuộc sống tất bật
và đầy lo toan ngày nay thì tất cả những câu chuyện trên đều lần lượt mang đến cho bạn đọc chuyến đi giải trí đầy tiếng cười ngộ nghĩnh Với những tấm vé tuổi thơ trên tay, độc giả vừa có thể cùng vui đùa, sống trong những trang sách của Nguyễn Nhật Ánh, vừa phần nào thay đổi được những suy nghĩ, quan niệm và cách nhìn nhận của mình về thế giới hồn nhiên, vui tươi, bộc trực và trong trẻo – thế giới mà đôi khi chúng ta đã có
Trang 8cái nhìn quá khắt khe hay đã bỏ quên nó ở đâu đó để mỗi lần lật lại trang sách của Nguyễn Nhật Ánh là mỗi lần lật lại kí ức trẻ thơ của chính để mỗi bạn đọc tự cảm, tự nghĩ
4 KẾT LUẬN
Trong xã hội ngày nay, với xu thế hội nhập và phát triển, sự giao thoa của các nền văn hóa khu vực và thế giới, sự phát triển của các loại hình nghệ thuật nghe,nhìn, các hình thức giải trí được đa dạng hóa, phổ biến rộng khắp, tưởng chừng như văn hóa đọc, những trang sách không còn có chỗ đứng trong cuộc sống con người hiện đại Nhưng cho dù không còn có vai trò ảnh hưởng lớn đến đời sống tâm hồn của con người như những thời kì trước, văn học vẫn luôn có những tác động không nhỏ đối với đời sống con người và đời sống xã hội Vai trò của văn học trong việc bồi đắp các giá trị tinh thần là không thể thiếu mà hiện tượng Nguyễn Nhật Ánh (và nhiều hiện tượng văn học khác) đã chứng minh
Macxim Goocki nhận định: “Văn học là nhân học” Dưới sự tác động, ảnh hưởng của văn học, con người trong xã hội sẽ luôn sống với nhau bằng lòng yêu thương và nhân ái
Và xã hội đó ắt hẳn là một xã hội mơ ước của con người khi mà con người đã dần cảm nhận ra được sự ngột ngạt của các giá trị vật chất đang chen lấn, áp đảo trong cuộc sống hiện nay Qua việc phân tích hiện tượng văn học Nguyễn Nhật Ánh, chúng ta có thể thấy rõ hơn vai trò của văn học Từ đó mỗi một độc giả, mỗi một người lớn, mỗi một cha mẹ, thầy cô cần quảng bá nhiều hơn những hiện tượng văn học tốt nhằm tăng sức ảnh hưởng tốt đẹp của văn học đối với xã hội
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Thái Phan Vàng Anh, “Nguyễn Nhật Ánh, người kể chuyện của thiếu nhi”, Tạp chí
sáng tác, nghiên cứu phê bình văn hóa, văn học nghệ thuật, số 187
[2] Phương Lựu (2009) Giáo trình Lý luận văn học (Tập 1), NXB Đại học Sư phạm Hà
Nội
[3] Lê Lưu Oanh (2008) Giáo trình Lý luận Văn học, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội
[4] Trần Đình Sử (2010) Văn học và hiện thực trong tầm nhìn hiện đại (Bài đã đọc tại
Hội nghị khoa học về Văn học phản ánh hiện thực đất nước hôm nay, tại Đà Lạt,
ngày 12/7/2010)
[5] Các tác phâm của Nguyễn Nhật Ánh (Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, Cho tôi xin một
vé đi tuổi thơ, Tôi là Bêtô, Chúc một ngày tốt lành, Có hai con mèo ngồi bên cửa sổ,
Cô gái đến từ hôm qua…)
[6] Lê Bá Hán – Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi (Đồng chủ biên) (2009) Từ điển thuật
ngữ văn học, NXB Giáo dục
[7] Bách khoa toàn thư mở Wikipedia về Nguyễn Nhật Ánh
https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nh%E1%BA%ADt_%C3%81nh
Trang 9[8] Câu chuyện về Nguyễn Nhật Ánh đăng trên Baomoi.com
http://www.baomoi.com/Cau-chuyen-ve-Nguyen-Nhat-Anh/c/17517174.epi
[9] Bài viết đánh giá tác phẩm Lá nằm trong lá – Nguyễn Nhật Ánh
http://danhgia.net/sach-truyen/la-nam-trong-la-nguyen-nhat-anh
TRẦN HOÀNG THÙY LINH
SV lớp Văn 3D, khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế
ĐT : 0120 610 5160, Email: ththuylinhdhsp@gmail.com