BỘ TƯ PHÁP BÀI TẬP NHÓM MÔN TÂM LÝ HỌC TỘI PHẠM Đề số 13 Đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội Liên hệ thực tế NGÀNH LUẬT Hà Nội, 2022 MỤC LỤC A MỞ ĐẦU 1 B NỘI DUNG 1 1 Lý luận chung về đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội 1 2 Đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội 2 2 1 Đặc điểm về tâm sinh lí 2 2 2 Đặc điểm về nhu cầu độc lập 4 2 3 Đặc điểm về thái độ với học tập 5 2 4 Đặc điểm về nhận thức về pháp luật 6 2 5 Đặc điểm về nhu cầu khám phá cái mới 7 2 6 Đặc.
Trang 1BỘ TƯ PHÁP
BÀI TẬP NHÓM
MÔN TÂM LÝ HỌC TỘI PHẠM
Đề số 13: Đặc điểm tâm lý của người chưa thành
niên phạm tội Liên hệ thực tế
NGÀNH : LUẬT
Hà Nội, 2022
Trang 2MỤC LỤC
A MỞ ĐẦU 1
B NỘI DUNG 1
1 Lý luận chung về đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội 1
2 Đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội 2
2.1 Đặc điểm về tâm sinh lí 2
2.2 Đặc điểm về nhu cầu độc lập 4
2.3 Đặc điểm về thái độ với học tập 5
2.4 Đặc điểm về nhận thức về pháp luật 6
2.5 Đặc điểm về nhu cầu khám phá cái mới 7
2.6 Đặc điểm về quan hệ xã hội 8
3 Liên hệ thực tế 9
3.1 Đặc điểm tâm sinh lý 10
3.2 Đặc điểm về nhu cầu độc lập 11
3.3 Đặc điểm về thái độ học tập 12
3.4 Đặc điểm nhận thức về pháp luật 13
3.5 Đặc điểm về nhu cầu khám phá cái mới 14
3.6 Đặc điểm về quan hệ xã hội 14
C KẾT LUẬN 15
Trang 3A MỞ ĐẦU
Tình hình thực tế cho thấy các vụ án do người chưa thành niên phạm tội thực hiện đã có chiều hướng diễn biến ngày càng tinh vi và nguy hiểm hơn trước Đây là vấn nạn đáng quan tâm đối với toàn xã hội Vậy đặc điểm tâm lí nào của người chưa thành niên dẫn đến thực hiện hành vi phạm tội? Để trả lời cho câu hỏi
đó, nhóm sẽ đi sâu phân tích đề tài số 13: “Đặc điểm tâm lý của người chưa thành
niên phạm tội Liên hệ thực tế.”
B NỘI DUNG
1 Lý luận chung về đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội
Người chưa thành niên: là những người dưới 18 tuổi, chưa phát triển hoàn
thiện về thể chất và tinh thần, chưa có đầy đủ các quyền và nghĩa vụ pháp lý như người đã thành niên 1
Người chưa thành niên phạm tội là khái niệm dùng để chỉ những người từ đủ
14 tuổi trở lên nhưng chưa đủ 18 tuổi thực hiện hành vi gây nguy hiểm cho xã hội được quy định trong luật hình sự là tội phạm
Đặt vấn đề này trong quan hệ pháp luật, ta nhận thấy không phải bất kỳ ai cũng có đủ khả năng để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật mà chỉ khi họ đến một
độ tuổi nhất định thì mới có đủ khả năng đó Nhiều nghiên cứu hiện nay chỉ ra rằng, đối tượng người chưa thành niên là đối tượng có khả năng phạm tội và dễ bị vướng mắc pháp luật Xu thế toàn cầu hóa trong những năm gần đây đã khiến cho nhiều mặt của xã hội đổi thay một cách nhanh chóng trong đó tình hình phạm tội của lứa tuổi chưa thành niên ở nhiều quốc gia trên thế giới cũng có sự biến động tăng giảm thất thường và khó kiểm soát trong đó có Việt Nam Xét về đặc điểm tâm lý, là những nét tâm lý nổi bật của người chưa thành niên, nhằm không chỉ phân biệt được họ với đối tượng khác, mà còn quy họ về một nhóm Ta thấy rằng
1 Ths Nguyễn Thị Thuận, Biện pháp xử lý người chưa thành niên phạm tội trong pháp luật quốc tế và kinh nghiệm cho Việt Nam, Đề tài nghiên cứu khoa học, tr 17
Trang 4đối với con người, đặc trưng tiên quyết, cơ bản chính là hoạt động có ý thức và có mục đích nhất định Tội phạm được thực hiện do cố ý hoặc vô ý nhưng vẫn là hành
vi của một chủ thể là con người có ý thức, do vậy, nguyên nhân dẫn đến hành vi này không chỉ phụ thuộc vào chủ thể hành động với những kết cấu hết sức phức tạp
về tâm sinh lí mà còn phụ thuộc vào những hoàn cảnh xã hội mà họ trải nghiệm 2
2 Đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội
Đặc điểm tâm lý cá nhân của người chưa thành niên phạm tội bao gồm: trạng thái cảm xúc, nhu cầu độc lập, thái độ với học tập, nhận thức pháp luật và nhu cầu khám phá cái mới
2.1 Đặc điểm về tâm sinh lí
Trên thực tế, trạng thái thần kinh, trạng thái cảm xúc không cân bằng có thể là yếu tố gây nên các hành vi lệch chuẩn của họ Có không ít trường hợp do xuất phát từ những mâu thuẫn nhỏ nhưng không kiềm chế được sự nóng giận quá khích mà họ đã phạm phải hành động sai lầm, thậm chí là thực hiện hành vi phạm tội Phần lớn người chưa thành niên có hành vi phạm tội cố ý gây thương tích (81,82%), giết người (75%) đều cho rằng, việc họ phạm tội trong nhiều trường hợp
là do nóng nảy, bị kích động và không kiềm chế được bản thân Sự phát triển vượt bậc của khoa học về thần kinh trong thập kỷ qua đã làm xuất hiện những kết quả nghiên cứu đáng chú ý về sự phát triển của não bộ ở người chưa thành niên Các nghiên cứu ấy chỉ ra rằng cấu tạo não bộ là điểm khác biệt cơ bản giữa người chưa thành niên và người thành niên Ở người thành niên, nhiều phần khác nhau của não
bộ sẽ cùng nhau tham gia việc đánh giá những lựa chọn, đưa ra quyết định và kiếm soát thay đổi hành vi trong những hoàn cảnh cụ thể Tuy nhiên bộ não của người chưa thành niên chưa thể hoạt động được như vậy, nó giống như những kết nối còn dang dở Vùng vỏ não trán trước – nơi cân nhắc các hậu quả, hình thành sự tính toàn, nhìn nhận, kìm hãm sự bốc đồng và cảm xúc Đây cũng là phần não giúp
2 ThS.Đặng Thanh Nga, “Một số đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội", Tạp chí luật học số 1/2008, tr.39
Trang 5chúng ta hiểu những suy nghĩ của đồng loại Ví dụ như nếu bạn đi qua một nhóm thanh niên xăm trổ đang gây gổ với nhau, vùng vỏ não trước trán sẽ liên tục phát ra những xung động cảnh báo, rằng trước mặt bạn là những kẻ nguy hiểm đang trong trạng thái kích động Điều này sẽ giúp bạn điều chỉnh là hành vi của mình Trong giai đoạn dậy thì, quá trình tinh chỉnh và sàng lọc này diễn ra theo trình tự từ sau ra trước, thùy não trán trước sẽ là nơi cuối cùng nhận được sự điều chỉnh3 Bởi vậy, đây cũng là kém trưởng thành hơn so với bộ não người lớn
Những nghiên cứu có liên quan cho kết quả rằng quá trình tinh chỉnh và sáng lọc diễn ra vào khoảng 11 tuổi, vùng vỏ não trước trán và thùy đỉnh bắt đầu cắt tỉa kéo dài các sợi trục thần kinh dẫn đến chất xám vỏ não mỏng đi, việc cắt tỉa có thể
là “một ví dụ về sự dẻo dai trong phát triển, nhờ đó não được tạo hình di truyền
trên cơ sở kinh nghiệm để đáp ứng nhu cầu môi trường 4 ” Nhiều nhà nghiên cứu
lập luận rằng việc cắt tỉa kéo dài tại vùng vỏ não trước trán thể hiện sự kiểm soát một cách trực diện đang ngày càng tăng với hành vi, ngược lại, sự thiếu vắng của quá trình ấy có thể liên quan đến sự bốc đồng và khả năng ra quyết định kém
Ngoài ra, còn có một số nhận định cho rằng sự phát triển không cân bằng của
hệ tim và mạch cũng là một trong các nguyên nhân Người chưa thành niên sẽ xuất hiện cảm giác mệt mỏi, chóng mặt, nhức đầu, dễ bị kích động, dễ nổi nóng Đồng thời, xuất hiện tình trạng mất cân bằng trong hoạt động của hệ thần kinh trung ương bởi sự hoạt động mạnh mẽ của tuyến nội tiết ở người chưa thành niên, dễ đưa họ đến cơn xúc động mạnh, phản ứng nóng nảy và có hành vi bất thường
Từ các nghiên cứu khoa học có thể thấy được sự phát triển chưa hoàn thiện
về mặt sinh học là một trong những lý do mà người chưa thành niên phạm tội không thể bị áp đặt theo chuẩn hành vi như người thành niên bởi tại thời điểm đó
3 Molly Edmonds, Are teenage brains really different from adult brains? – Bộ não của vị thành niên có thực sự khác
so với người trưởng thành?
4 Linda Spear, The Behavioral Neuroscience of Adolescence Illustrated Edition – Khoa học thần kinh về hành vi của tuổi vị thành niên, 2010.
Trang 6người chưa thành niên chưa có khả năng đưa ra quyết định đúng đắn, chưa thể đánh giá hậu quả của hành vi và kiềm chế cảm xúc cũng như hành động của bản thân như một người trưởng thành
2.2 Đặc điểm về nhu cầu độc lập
Nhu cầu độc lập là mong muốn tự hành động, tự đưa ra quyết định theo cách
phù hợp với nhận thức của bản thân hơn là để thoả mãn đòi hỏi của xã hội, môi trường hay của người khác.5 Sự hình thành và phát triển nhu cầu độc lập ở lứa tuổi chưa thành niên là sự phát triển tâm lý có tính chất tất yếu, họ muốn tự khẳng định những phát triển của mình về nhân cách trên con đường trở thành người lớn
Nhu cầu độc lập là 1 trong những đặc điểm nổi bật của trẻ chưa thành niên phạm tội, đó là những nhu cầu độc lập hình thành và phát triển trên sự nhận thức và giá trị lệch chuẩn Nhu cầu độc lập của người chưa thành niên thể hiện trước hết trong hoạt động học tập, trong giao tiếp với bạn bè và người lớn ở gia đình, nhà trường và ngoài xã hội, trong ăn mặc, trong quan hệ bạn bè, …Có thể nói nhu cầu độc lập là sự phát triển tất yếu và rất cần thiết của họ ở lứa tuổi chưa thành niên Đây là cơ sở quan trọng giúp họ trở thành người lớn sau này Nhưng chúng ta cũng cần lưu ý rằng, nhu cầu độc lập không chỉ có mặt tích cực mà còn có mặt tiêu cực nếu một khi nó phát triển theo hướng thái quá thì những hành vi này của người chưa thành niên sẽ mang tính chất của hành vi lệch chuẩn, dễ dẫn tới các hành vi phạm tội Phần lớn người chưa thành niên phạm tội đều có nhu cầu độc lập quá mức kèm theo tính tự chủ kém Họ thường cho rằng mình đã là người lớn đã đủ chín chắn để có thể làm mọi việc mà mình thích.Thêm vào đó là sự thiếu quan tâm giáo dục từ gia đình và nhà trường đã dẫn đến những hậu quả đáng tiếc đối với con
em họ sau này
5 ThS.Đặng Thanh Nga, “Một số đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội", Tạp chí luật học số 1/2008, tr.40
Trang 7Ví dụ: Khi người chưa thành niên mong muốn tự hành động, tự quyết định để phù
hợp với những nhận thức, thái độ của mình Do luôn có ý thức tự trọng và mong
muốn được tôn trọng như người lớn, người chưa thành niên thường có tâm lý
“phóng đại” các khả năng của mình, đánh giá chúng cao hơn hiện thực Chẳng hạn,
họ cho rằng hành vi đua xe trái phép là những màn biểu diễn độc đáo, khám phá và phô diễn năng lực của bản thân mà không phải ai cũng có Nhìn hình thức bề ngoài, phần lớn các đối tượng đua xe đều ăn mặc sặc sỡ, kì quặc, nhuộm các màu tóc khác người… Hầu hết hành vi đua xe của người chưa thành niên không phải vì tiền mà chủ yếu vì tìm cảm giác mạnh
2.3 Đặc điểm về thái độ với học tập
Đối với người chưa thành niên phạm tội, học tập là hoạt động giữ vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển tâm lý, nhân cách, giúp họ xác định chính xác các chuẩn mực của hành vi Tuy nhiên, một trong những đặc điểm nổi bật của người chưa thành niên phạm tội là học vấn rất thấp, sức học rất kém và động cơ học tập bị suy giảm nghiêm trọng Nhiều em có biểu hiện tiêu cực đối với học tập, dễ sa ngã và thiêm nhiễm những thói hư tật xấu từ chính môi trường học đường từ đó dẫn đến những hành vi phạm pháp
Theo kết quả nghiên cứu cho thấy chỉ có 44% người chưa thành niên phạm tội đã hoặc đang học dở cấp I; 48,3% đang học dở cấp II; 5,4% hoàn toàn không biết đọc, biết viết và 2-3% đang học dở cấp III Nhìn chung có 97,7% đang học dở lớp 6 trở xuống Số đã bỏ học khi đang ở tuổi học sinh chiếm 93,6% Trình độ học lực thuộc loại yếu kém và thường vi phạm kỉ luật nhà trường khi đang học Đa số người chưa thành niên đó đều nhiễm các thói quen xấu và không đọc sách báo…Từ kết quả nghiên cứu đó cho thấy động cơ học tập của họ bị suy giảm nghiêm trọng,
họ bộc lộ rõ thái độ tiêu cực đối với học tập Động cơ học tập của đối tượng này về
cơ bản đã thay đổi về chất đó là từ tính chất tự giác nhận thức chuyển sang tính chất bị bắt buộc từ phía gia đình nhà trường
Trang 82.4 Đặc điểm về nhận thức về pháp luật
Lứa tuổi chưa thành niên là giai đoạn phát triển nhanh về mặt sinh học nhưng lại thiếu cân đối về mặt trí tuệ Đó là lứa tuổi mà kinh nghiệm trong cuộc sống còn quá ít ỏi, đặc biệt là khả năng nhận thức về pháp luật, về trí tuệ còn nhiều hạn chế Thực tế cho thấy những người chưa thành niên còn rất non nớt về kiến thức xã hội và ý thức pháp luật.6 Nhận thức và quan niệm về pháp luật chưa hình thành đầy đủ hoặc bị lệch lạc theo cách hiểu chủ quan của họ Vì thế, họ thường thờ ơ, lãnh đạm đối với các quy định của pháp luật Một biểu hiện khác của sự nhận thức về pháp luật chưa đúng đắn là không ít em cho rằng, những yêu cầu và những đòi hỏi của các chuẩn mực luật pháp chỉ được quy định trong các văn bản pháp luật
và hoàn toàn mang tính hình thức còn hành động thì phải căn cứ vào nhu cầu cụ thể của cá nhân mới thể hiện được cuộc sống tự do Hay nói cách khác nhận thức pháp luật của phần lớn người chưa thành niên phạm tội biểu hiện ở mức độ thấp
Nhận thức pháp luật có ý nghĩa quan trọng với sự phát triển nhân cách của
họ, giúp họ phát triển nhân cách một cách đúng đắn và trở thành công dân tốt cho
xã hội Khi họ nhận thức pháp luật một cách đúng đắn sẽ làm hạn chế những hành
vi vô thức, bản năng Khi họ nhận thức không đúng thì xu hướng dẫn tới các hành
vi lệch chuẩn của họ là rất lớn Thực tế cho thấy, nhiều người chưa thành niên phạm tội nhưng lại không biết hành vi của mình là trái pháp luật
Ví dụ: Trường hợp Nguyễn Văn T phạm tội hiếp dâm trẻ em mà nạn nhân là người
yêu của T Khi chủ tọa phiên tòa hỏi: “Bị cáo có biết hành vi của mình là hành vi phạm tội không?” thì T trả lời: “ Em không biết, chúng em yêu nhau nên chúng em làm việc đó.”
Một số kết quả điều tra cho thấy, khi trả lời câu hỏi: “Trước khi thực hiện hành vi phạm tội, em có biết đó là hành vi phạm tội không?” thì có 35% số người
6 Ths Nguyễn Thị Thuận, Biện pháp xử lý người chưa thành niên phạm tội trong pháp luật quốc tế và kinh nghiệm cho Việt Nam, Đề tài nghiên cứu khoa học, tr 18
Trang 9chưa thành niên phạm tội được hỏi khẳng định là có biết còn đến 65% số họ khẳng định là không biết Thậm chí, sau khi thực hiện hành vi phạm tội mà vẫn còn 28%
số họ được hỏi trả lời rằng hoàn toàn không hề biết những việc làm của mình là vi phạm pháp luật Cũng chính vì thế khi trả lời câu hỏi mở về lí do dẫn đến việc thực hiện hành vi phạm tội, nhiều em đã thú nhận: “Do thiếu hiểu biết về pháp luật” (65%) Kết quả này một lần nữa được kiểm chứng qua việc thăm dò ý kiến của các cán bộ quản giáo làm công tác trực tiếp giáo dục người chưa thành niên phạm tội Khi được hỏi: “Nhận thức về pháp luật của người chưa thành niên phạm tội khi bắt đầu vào trại được biểu hiện như thế nào?” thì có đến 72,7% số cán bộ quản giáo được hỏi cho rằng nhận thức thức về pháp luật của người chưa thành niên phạm tội biểu hiện ở mức độ kém, có 27,3% số cán bộ quản giáo được hỏi nhận định rằng nhận thức pháp luật của người chưa thành niên phạm tội biểu hiện ở mức độ bình thường Những biểu hiện trên phản ánh tình trạng thiếu hiểu biết pháp luật một cách nghiêm trọng ở một bộ phận người chưa thành niên
Như vậy, ý thức pháp luật là nhân tố rất quan trọng đối với sự phát triển nhân cách của người chưa thành niên Song, khi họ không có được ý thức pháp luật đúng đắn thì nguy cơ dẫn tới hành vi phạm tội là rất cao
2.5 Đặc điểm về nhu cầu khám phá cái mới
Nhu cầu khám phá cái mới được cho là một trong những nhu cầu của người
ở lứa tuổi chưa thành niên Trong bối cảnh các phương tiện thông tin đại chúng phát triển mạnh mẽ và hiện đại như ngày nay, sự khao khát hiểu biết về thế giới của
họ ngày càng được thúc đẩy một cách hết sức mạnh mẽ Bởi đó là bản chất của mỗi con người, con người ta luôn luôn mang trong mình một sự ham học hỏi, luôn muốn tìm hiểu về thế giới xung quanh, biết thêm về những điều mới lạ Đây chính
là yếu tố giữ vai trò quan trọng trong việc phát triển nhân cách của bản thân những người chưa thành niên Tuy nhiên nếu sự ham học hỏi, tìm tòi, khám phá không đi đúng hướng để có thể mang lại lợi ích cho cá nhân, mà lại mang sự thiếu lành
Trang 10mạnh, trái với các thuần phong mỹ tục, chuẩn mực xã hội và một khi sự tìm tòi, khám phá cái mới ấy thiếu đi sự hưỡng dẫn, kiểm tra, giám sát của gia đình, xã hội cùng với sự không tự chủ của bản thân thì sẽ dẫn tới hành vi phạm tội
Tóm lại, người chưa thành niên phạm tội thường có những đặc điểm tâm lý đặc trưng như là tính hiếu động, tò mò, tính độc lập cao, tính hay bắt trước, khả năng tự kiềm chế kém, hứng thú, nhu cầu nhận thực học tập phát triển ở mức độ thấp, kết hợp kết quả học tập kém, nhận thức pháp luật còn hạn chế
Ví dụ: A 14 tuổi và là học sinh khá của trường Ngay từ khi được bố mẹ sắm cho
một chiếc Cub 50cc để tiện cho việc đi học, A đã có hứng thú với tốc độ bởi do ngay ở khu A sống có nhóm thanh niên chuyên tổ chức đua xe trên địa bàn một cách trái phép, do chưa có đủ nhận thức về hành vi, A cho rằng điều ấy thật mới lạ Sau khi được phép tham gia nhóm, A luôn muốn thể hiện bản thân, trong một lần đua xe, A đã tạt đầu xe anh B khiến cho anh B mất kiểm soát, không may lúc đó có một chiếc ô tô đi sau và đã cán qua anh B khiến anh B tử vong tại chỗ
Ở đây, do không nhận được sự giám sát, chỉ bảo đúng lúc của gia đình, xã hội cùng với sự nông nổi của tuổi trẻ, vì ham mê tốc độ, muốn tìm những cảm giác mạnh, mới lạ mà A đã gây ra hậu quả nghiêm trọng từ hành vi của bản thân, khiến anh B thiệt mạng
2.6 Đặc điểm về quan hệ xã hội
Gia đình là môi trường ảnh hưởng đầu tiên và xuyên suốt quá trình hình thành nhân cách của người chưa thành niên Người chưa thành niên luôn chịu sự tác động rất lớn từ cách thức cư xử, mối quan hệ và phương pháp giáo dục của gia đình Ngoài gia đình, quan hệ bạn bè có một sức ảnh hưởng đáng kể Bạn bè là những người cùng lứa tuổi, nơi mọi người có thể chia sẻ suy nghĩ, quan điểm cùng nhau một cách thoải mái, họ cảm thấy mình được tôn trọng và bình đẳng hơn Chính vì thế, lứa tuổi chưa thành niên có một đặc điểm cơ bản là có xu hướng tìm