Họ và tên Nguyễn Phương Tường Vi MSSV 16031495 K10 Luật học Sinh ngày 08/05/1998 KIỂM TRA CUỐI KÌ Môn Luật La Mã Đề 8 Tại sao nói chủ thể (của quyền hay của pháp luật) là con người nhưng không phải co[.]
Trang 1Họ và tên: Nguyễn Phương Tường Vi
MSSV : 16031495 - K10 Luật học
Sinh ngày: 08/05/1998
KIỂM TRA CUỐI KÌ
Môn: Luật La Mã
Đề 8: Tại sao nói chủ thể (của quyền hay của pháp luật) là con người nhưng không phải
con người nào cũng là chủ thể trong luật La Mã Phân tích các điều kiện để một con người được thừa nhận là chủ thể theo pháp luật La Mã.
Bài làm
Luật La Mã là hệ thống luật cổ, gắn liền và đánh dấu sự ra đời và phát triển của Nhà nước La Mã cổ đại Đến nay, hệ thống luật La Mã vẫn được đánh giá cao và được xem là hệ thống luật hoàn chỉnh nhất của nhà nước chiếm hữu nô lệ, các chế định của Luật La Mã, nhất là các chế định về dân sự, có ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự phát triển của pháp luật và các học thuyết pháp lý của các nước châu Âu lục địa ngày nay
Khi nghiên cứu về hệ thống luật La Mã, những quy định về tư cách chủ thể, năng lực pháp luật là một trong những nội dung trọng yếu đầu tiên buộc người nghiên cứu phải nắm rõ Đây là phần tương đối đặc sắc và ấn tượng, không chỉ thể hiện được tư duy phát triển của các nhà làm luật thời kì này mà còn phần nào phản ánh được tình hình văn hóa
-xã hội đương thời Những quy định về chủ thể pháp luật của hệ thống luật La Mã ở một mức độ nào đó đã gần như đạt được đến điểm tiệm cận với những quy định hiện đại, được xem là nền móng cho sự nhận thức về chủ thể của nền pháp luật hiện đại
Chủ thể pháp luật được hiểu là thực thể có năng lực pháp luật (hay năng lực chủ
thể), năng lực này không phải tự nhiên có sẵn ở mỗi thực thể mà nó là do được Nhà nước thừa nhận Chỉ những thực thể nào được pháp luật công nhận là chủ thể của pháp luật thì mới có tư cách/ khả năng tự mình tham gia vào các quan hệ pháp luật để thực hiện ý chí, hưởng quyền và gánh chịu nghĩa vụ phát sinh từ các quan hệ pháp luật đó Ở đây, cần lưu
Trang 2ý phân biệt hai khái niệm chủ thể pháp luật và chủ thể của quan hệ pháp luật, trong hai
khái niệm này thì khái niệm chủ thể của pháp luật rộng hơn khái niệm chủ thể của quan
hệ pháp luật
Hệ thống luật La Mã từ sớm (thời kì sơ khai) đã thừa nhận cá nhân (tức con người)
là chủ thể pháp luật Do đó, nói “chủ thể (của quyền hay của pháp luật) là con người” là đúng Tuy nhiên, không phải mọi con người đều là chủ thể của luật La Mã Tư cách chủ
thể và năng lực pháp luật của cá nhân còn phụ thược vào nhiều yếu tố như tình trạng tự
do, quốc tịch, vị thế gia đình
Để một con người được thừa nhận là chủ thể theo pháp luật La Mã thì người đó cần đáp ứng những điều kiện sau:
(1) Libertatis - tự do, tức là người tự do chứ không phải nô lệ
(2) Civitatis - quốc tịch, là công dân La Mã chứ không phải người nước ngoài (3) Familia – vị trí trong gia đình, để phân biệt gia chủ với người phụ thuộc dưới quyền
Người nào đáp ứng đủ cả 03 điều kiện (có đủ cả 03 tư cách) này thì là người có năng lực pháp luật đầy đủ nhất, nghĩa là là một chủ thể pháp luật hoàn chỉnh, được xem
là chủ thể trọn vẹn của pháp luật La Mã Nếu vì một lí do nào đó mà mất đi một trong ba
tư cách trên thì năng lực pháp luật của người đó sẽ bị hạn chế theo Và trong ba tư cách
đã nêu ấy thì mất đi tư cách tự do là sự mất mát nghiêm trọng nhất, và mất đi tư cách gia đình là sự mất mát ít nghiêm trọng hơn cả
Dựa trên mức độ thụ hưởng các tư cách nói trên, luật La Mã đã quy định cụ thể về năng lực pháp luật của từng nhóm người trong xã hội La Mã như sau:
*Công dân và người nước ngoài là những người tự do
Trang 3Đối với công dân La Mã, Công dân nam La Mã có năng lực pháp luật hoàn chỉnh với đầy đủ các quyền được pháp luật bảo vệ Trong số các quyền đó có các quyền hiến định quan trọng như quyền kháng án tử hình, quyền bầu cử thành viên các hội đồng lập pháp, quyền ứng cử các chức vụ nhà nước Phụ nữ có quyền kháng án nhưng không có quyền ứng cử Đặc biệt quan trọng trong luật La Mã là các quyền thuộc về luật tư: commercium, testamenti factio và conubium Trong đó:
- Commercium: là quyền quan trọng nhất cho phép các chủ thể tham gia vào việc xác lập, thay đổi, chấm dứt các quyền thuộc ius civile Ví dụ như quyền giao kết hợp đồng, quyền khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại trước tòa án
- Testamenti factio: là quyền tham gia vào quá trình lập di chúc, ví dụ như với tư cách người lập di chúc hoặc là người làm chứng
- Conubium: là quyền kết hôn theo pháp luật nhà nước Bởi kết hôn theo pháp luật nhà nước là căn cứ chính để tạo ra quyền cha của người gia trưởng nên quyền kết hôn này được xem là rất quan trọng
Trên lý thuyết thì cả công dân nam và nữ đều được hưởng các quyền này như nhau nhưng trên thực tế thì việc hưởng và hành xử quyền của người phụ nữ La Mã bị hạn chế hơn
Bên cạnh quyền thì quốc tịch La Mã cũng xác lập ở công dân La Mã một số nghĩa
vụ nhất định như nghĩa vụ quân sự, nghĩa vụ phải bảo trì đường xá tại cộng đồng của mình, nghĩa vụ làm người giám hộ, thẩm phán, hay bồi thẩm nhân dân khi được yêu cầu Đặc biệt, quan trọng nhất là nghĩa vụ đóng thuế
Để một người có quốc tịch/ xác lập tư cách công dân La Mã chủ yếu dựa trên nguyên tắc nhân thân, trên sự kiện sinh đẻ, giải phóng nô lệ hoặc trong một số trường hợp thì quốc tịch La Mã có được là do được phong/cho/trao tặng Đối với những người
có tư cách công dân dựa trên sinh đẻ: các quy định của luật vạn dân quy định rằng đứa trẻ
do người mẹ nào sinh ra thì sẽ có tư cách công dân của người mẹ đó Tuy nhiên, quy định
Trang 4này không áp dụng cho các đứa trẻ sinh ra khi bố mẹ kết hôn theo luật nhà nước La Mã (hôn nhân dân sự La Mã) Với những đứa trẻ này, tư cách công dân của chúng sẽ theo tư cách của người cha Do đó, hình thức hôn nhân này chỉ dành riêng cho công dân có quốc tịch La Mã Còn với những người có tư cách công dân do là nô lệ nhưng được giải phóng: các nô lệ được giải phóng theo các hình thức trọng thể do luật định sẽ có quốc tịch La Mã Dưới thời Justinian, kể cả các nô lệ được giải phóng không theo hình thức trọng thể cũng được trao quốc tịch La Mã Về việc trao quốc tịch: Quốc tịch La Mã có thể được trao cho một cá nhân hoặc một cộng đồng dân cư trong một số trường hợp nhất định, ví dụ như khi cá nhân hoặc cộng đồng đó đã có những cống hiến to lớn cho nhà nước La Mã
Việc xác minh quốc tịch La Mã có thể được chứng minh qua nhiều cách khác nhau Cách ít chính thức là qua họ tên của người đó, cách quan trọng nhất là qua thống kê của các pháp quan thống kê Về sau, Augustus giới thiệu một cách xác định mới thông qua hệ thống đăng kí khai sinh Đồng thời, một cơ quan chuyên dụng được thành lập để thống kê các cá nhân được trao quốc tịch La Mã
Mặc dù cùng có quốc tịch La Mã nhưng không phải mọi công dân đều được hưởng quyền và nghĩa vụ như nhau mà tùy theo vị trí, gia đình, sự giàu có và cả giới tính
mà mỗi công dân La Mã lại có quyền và nghĩa vụ pháp luật khác nhau Cách phân loại công dân La Mã quan trọng nhất được gọi là Persons alieni iuris, đây là phân loại thành những người không chịu sự điều chỉnh của quyền cha của người gia trưởng và những người nằm dưới sự điều chỉnh của một người gia trưởng trong gia đình
Theo đó, công dân La Mã được phân chia thành các nhóm như sau:
(1) Phụ nữ: Luật gia Papinian mô tả rằng có rất nhiều quy định trong luật La Mã quy định địa vị của người phụ nữ thấp hơn người đàn ông Phụ nữ trong nhà nước La Mã không được nắm quyền gia trưởng (potestas) Họ cũng không được hưởng một số quyền hiến định Ngay cả khi đã trưởng thành thì người phụ nữ độc lập cũng vẫn bị yêu cầu phải có giám hộ Người phụ nữ cũng không thể trở thành người giám hộ cho người khác
Trang 5(2) Người được trả tự do: Một cách phân loại công dân khác là giữa những người sinh ra đã tự do và những người được trả tự do Những người được trả tự do phải chịu nhiều hạn chế về việc hưởng quyền theo pháp luật Ví dụ như họ không được ứng cử và bầu vào Viện nguyên lão Ngoài ra, người được trả tự do vẫn chịu một số ràng buộc với người chủ cũ Ví dụ như phải thực hiện một số công việc miễn phí
(3) Gia nô (bondman): một số công dân tự do có thể rơi vào tình trạng gia nô gần giống như nô lệ Về danh nghĩa họ vẫn là người tự do Nhưng trên thực tế sự tự do của họ
bị đình chỉ Ví dụ như khi người gia trưởng bán con của mình thành nô lệ trong phạm vi thành phố Rome
(4) Người ô nhục (infames): là những người bị hạn chế năng lực pháp luật vì những hành vi sai trái Ví dụ như phạm tội, đào ngũ, ma cô quản lý nhà thổ, thậm chí cả việc vi phạm các hợp đồng dựa trên sự thiện chí, trung thực như hợp danh hay gửi giữ
(5) Người thiếu chữ tín (intestabiles): là những người đã có các hành vi làm hủy hoại uy tín của mình Họ không thể trở thành người làm chứng ví dụ như trong các giao dịch hoặc lập di chúc Họ thậm chí cũng không được phép lập di chúc hay lập vi bằng chuyển giao tài sản Người thiếu chữ tín đôi khi cũng được xem là người ô nhục
(6) Tầng lớp thấp hèn (humiliores): trong thời kì đầu của giai đoạn Đế chế, đã xuất hiện sự phân biệt giữa tầng lớp cao quý (honestiores) và tầng lớp thấp hèn (humiliores) Tuy cách phân biệt này có nhiều ý nghĩa về mặt xã hội hơn, thì dưới góc độ luật pháp nó cũng có một số hệ quả nhất định Ví dụ như những người thuộc tầng lớp cao quý không
bị áp dụng một số hình phạt nhất định như đánh bằng roi, đày ra các mỏ, xẻo thịt vứt cho thú dữ
(7) Nông nô (coloni adscriptii): ban đầu, đây là những nông dân tự do bình thường Tuy nhiên, từ cuối thời kì Đế chế, pháp luật bắt đầu đưa ra nhiều quy định tạo ra nhiều nghĩa vụ bất bình đẳng cho họ Ví dụ họ không được rời bỏ mảnh đất của mình
Trang 6Còn đối với những người không là công dân La Mã thì có hai nhóm người nước ngoài chính trong pháp luật La Mã là người Latin và ngoại dân (peregrines)
Người Latin cổ (latini prisci) là cư dân của những cộng đồng láng giềng của người
La Mã trong thời kì Cộng hòa và liên minh với La Mã trong Liên minh Latin Họ có gần như đầy đủ các quyền quan trọng mà công dân La Mã tự do, thậm chí là cả quyền bầu cử hội đồng lập pháp Tuy nhiên, tư cách này biến mất cùng với sự giải thể của Liên minh Latin vào năm 338 TCN Họ trở thành các công dân La Mã đầy đủ Còn với người Latin thuộc địa (colonial latins), họ là cư dân của các thuộc địa (colonies) các vị trí chiến lược trong và ngoài lãnh thổ Italy Quyền của người Latin thuộc địa thấp hơn so với người Latin cổ nhưng vẫn khá đầy đủ Họ có quyền commercium và bỏ phiếu bầu hội đồng lập pháp; không có quyền conubium còn quyền testament factio bị hạn chế Tư cách này đã từng biến mất sau khi họ được trao tư cách công dân đầy đủ sau cuộc nội chiến giữa La
Mã và các thành bang đồng minh năm 91 – 88 TCN Tuy nhiên, do các thuộc địa của La
Mã vẫn được tiếp tục thành lập sau đó nên tư cách này lại tái xuất hiện cho đến năm 212 SCN khi Caracalla trao tư cách công dân La Mã đầy đủ cho mọi người Người Latin có quy chế Junian: Đây là những nô lệ được trao trả tự do một cách không trọng thức theo đúng các quy định của pháp luật và được Hoàng đế Justinian trao cho quy chế tự do Những người này có thể được giải phóng một cách không chính thức theo các cách như trả tự do không trọng thức, trả tự do trọng thức nhưng có hà tì (ví dụ như khi nô lệ dưới
30 tuổi được trả tự do trái với các quy định của luật) Những người này không được hưởng đầy đủ các quyền mà công dân La Mã tự do được hưởng Ví dụ họ không có conunium Họ có commercium nhưng chỉ có tastamenti factio hạn chế
Ngoài ra, với ngoại dân - là những người tự do nhưng không phải là công dân La
Mã hoặc người Latin Họ chịu sự điều chỉnh của luật của địa phương nơi họ sinh sống
Họ không được hưởng nhiều quyền, cả quyền công lẫn quyền tư vốn dành cho công dân
La Mã Đôi khi, một số ngoại dân có thể được trao các quyền commercium hoặc conubium để thưởng cho các cống hiến của họ Luật ius civile không áp dụng đối với họ
Trang 7Thay vào đó luật vạn dân được áp dụng Nhưng vào năm 212 SCN toàn bộ ngoại dân đang sống trong lãnh thổ của để chế được trao tư cách công dân đầy đủ
Mặt khác, so với chủ thể pháp luật của các quốc gia hiện đại nói chung, mặc dù luật La Mã không ghi nhận chủ thể là pháp nhân nhưng trong các quan hệ dân sự thời
kì này đã có sự xuất hiện phổ biến của các tổ chức như tôn giáo, hội buôn, tổ chức kinh
tế và các tổ chức này thông qua hành vi của người đại diện tham gia các quan hệ tài sản vì lợi ích của tổ chức Ngoài ra, Nhà nước cũng được xem là chủ thể của pháp luật
La Mã
Tóm lại, chủ thể pháp luật là một vấn đề quan trọng, cơ bản cần phải nắm bắt trong hệ thống các hiểu biết về Luật La Mã Cần hiểu rằng chủ thể chính của pháp luật
La Mã là cá nhân/con người nhưng không phải mọi con người đều là chủ thể trong luật
La Mã, mà chỉ những người nào đáp ứng được điều kiện pháp luật La Mã đề ra thì mới là chủ thể của luật La Mã Và các chủ thể luật La Mã không có địa vị pháp lý như nhau, mà địa vị này bị chi phối, phân chia mức độ thụ hưởng quyền và nghĩa vụ dựa trên các yếu tố
về tự do, quốc tịch và địa vị trong gia đình Qua đó có thể thấy, tư duy của các nhà làm luật La Mã là rất tiến bộ khi quy định tương đối chặt chẽ về chủ thể pháp luật để xác định đối tượng điều chỉnh, trao quyền và buộc thực hiện nghĩa vụ với nhà nước, cộng đồng nói chung; tuy nhiên không tránh khỏi việc luật La Mã mang trên mình những hạn chế mang tính lịch sử thời đại là còn rất nặng nề bản sắc giai cấp, trọng nam và chưa đề cao, chú trọng quyền con người
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 TS Nguyễn Ngọc Điện, Trường đại học Cần Thơ, Giáo trình Luật La Mã, NXB
Chính trị quốc gia
2 TS Trần Kiên, Tài liệu học tập: Chương II Chủ thể luật La Mã
Trang 83 https://www.britannica.com/topic/Roman-law/The-law-of-property-and-possession