Ô nhiễm do rác thải đô thị tại thành Hồ Chí Minh - Nguyên nhân và giải pháp

Ô nhiễm do rác thải đô thị tại thành Hồ Chí Minh - Nguyên nhân và giải pháp

TRƯỜNG ĐẠI HỌC DÂN LẬP VĂN LANG KHOA CÔNG NGHỆ & QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG

NG LÊ PHƯƠNG UYÊN HUỲNH THỊ MĨ TRANG

HỒ NGỌC TOÀN NGUYỄN TIẾN THÀNH

VÕ THỊ HẢI YẾN

VŨ THỊ BÍCH NGÂN

Thành phố Hồ Chí Minh Tháng 05 năm 2010

MỤC LỤC

Phần 1: Giới thiệu chung 2

Phần 2: Phương pháp phân tích 5

2.1 Khu vực thành phố Hồ Chí Minh 5

2.2 Hệ thống quản lý rác thải 5

2.3 Hệ thống thu gom và quản lý rác tại thành phố 7

2.3.1 Các giai đoạn thu gom và quản lý rác 7

2.3.2 Định nghĩa hệ thống và các chỉ tiêu 11

Phần 3: Tác động của rác thải đến môi trường 12

3.1 Ô nhiễm mùi 12

3.2 Mỹ quan đô thị 14

3.3 Vấn đề dịch bệnh 15

Phần 4: Các phương pháp làm giảm ảnh hưởng đến môi trường 17

4.1 Giải pháp để giảm thiểu dịch bệnh lây lan 17

4.1.1 Giải pháp về công nghệ 17

4.1.2 Giải pháp về quản lý 18

4.2 Phương pháp làm giảm mùi hôi của rác thải 18

4.3 Giải pháp giảm thiểu ảnh hưởng của rác đến mỹ quan đô thị 20

4.3.1 Nhà Nước 20

4.3.2 Nhân dân 21

Phần 5 Kết luận 22

Tài liệu tham khảo 23

Phần 1

Giới thiệu chung

Môi trường sống hiện nay trên trái đất đang bị ô nhiễm một cách nghiêm trọng Từ cáchoạt động sống của con người, hoạt động sản xuất công nghiệp, giao thông… chủ yếu

là ở các đô thị phát triển đã sinh ra các chất gây ô nhiễm môi trường và tàn phá các hệsinh thái tự nhiên, trong đó lượng rác thải tăng lên quá nhanh và ngày càng mang tínhchất độc hại là một trong những nguyên nhân chính gây nên những hậu quả đó

Các thành phố trên thế giới đang đối mặt với một sự tăng trưởng dân số nhanh chóng,tăng trưởng GDP và kết quả là tăng số lượng các thứ khác, trong đó có số lượng chấtthải Do lối sống khác nhau và mô hình tiêu dùng, chất lượng và thành phần chất thải

đã được đa dạng hơn và thay đổi Công nghiệp hóa và tăng trưởng kinh tế đã sản xuất

số lượng chất thải nhiều hơn, bao gồm cả chất thải nguy hại và độc hại Theo số liệutoàn cầu đối với chất thải đô thị có nhiều thành phần khác nhau Chất thải rắn đô thị(MSW) nói chung chiếm khoảng 14-20 phần trăm của tất cả các chất thải phát sinhtrên toàn thế giới, với các loại chất thải khác bao gồm xây dựng và chất thải phá hủy(30%), sản xuất (20%), khai thác mỏ và khai thác đá (23%), và các nguồn khác (Urban Environmental Management, 2003)

Việt Nam là một nước đang phát triển, các ngành công nghiệp, dịch vụ và các hoạtđộng kinh tế đang trong thời kì phát triển nhanh chóng Một trong những đô thị pháttriển bậc nhất của Việt Nam là thành phố Hồ Chí Minh, chiếm 0,6% diện tích và 6,6

% dân số so với cả nước, nằm trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, là trung tâmkinh tế của cả nước, có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao (HCM CityWeb).Thành phố HồChí Minh là hạt nhân trong vùng Kinh tế trọng điểm phía Nam (KTTĐPN) và trungtâm đối với vùng Nam Bộ Với mức đóng góp GDP là 66,1% trong vùng kinh tế trọngđiểm phía nam và đạt mức 30% trong tổng GDP của cả khu vực Nam Bộ (Vietmark,2009) Đồng nghĩa với việc phát triển về kinh tế thì thành phố Hồ Chí Minh cũng gặpphải những vấn đề ô nhiễm môi trường, và một trong những nguyên nhân chính gây ra

ô nhiễm là số lượng rác thải tăng lên quá nhanh mà chưa có những biện pháp xử lýtriệt để Tuy thành phố có một nền công nghiệp phát triển nhưng công nghệ lại lạc hậu

so với thế giới, hiệu suất sản xuất không cao mà còn sinh ra lượng chất thải nhiều hơn.Thực tế cho thấy, các chất thải công nghiệp hầu hết là không được xử lý nếu có chỉ làmột số lượng nhỏ, không kể các chất thải độc hại chỉ được xử lý một cách đơn nhất làlưu trữ an toàn chứ chưa được xử lý hoàn toàn

Đối với các đô thị thì dân số quá đông là một đặc trưng và ở thành phố Hồ Chí Minhcũng không là ngoại lệ, dân số tập trung tại các đây quá lớn, các hoạt động sống hàngngày đã sinh ra lượng rác thải sinh hoạt vượt khả năng thu gom và công suất các côngtrình xử lý của thành phố Thêm vào đó là việc quản lý rác thải chưa được thực hiệntriệt để và quá lỏng lẻo của chính quyền Hiện tượng rác thải không được thu gom hết;không thu gom thường xuyên; ô nhiễm tại nơi tập kết rác, bãi chôn lấp; rơi vãi rác trênđường vận chuyển gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến sức khỏe và cuộc sốngcủa người dân… là hiện trạng đang diễn ra tại thành phố Hồ Chí Minh Việc rác chấtđống do không được thu gôm trên các con đường và tại các khu dân cư gây mùi hôithối, thu hút ruồi, muỗi, gián…không chỉ gây ảnh hưởng đến cuộc sống của người dânxung quanh mà còn làm mất đi vẻ mĩ quan của đô thị Ngoài ra, rác và nước rỉ rác bịrơi vãi trên đường vận chuyển do phương tiện vận chuyển quá lạc hậu cũng gây mất đi

vẻ mĩ quan của đô thị

Hiện nay, ở Việt Nam cũng như các nước đang phát triển có trình độ khoa học kĩ thuậtcòn thấp nên việc xử lý rác thải chủ yếu là bằng phương pháp chôn lấp Cho đến thờiđiểm này, ở TP HCM chỉ còn 2 bãi rác hoạt động: Phước Hiệp (huyện Củ Chi) và ĐaPhước (huyện Bình Chánh); còn 2 bãi rác Đông Thạnh (huyện Hóc Môn) và Gò Cát(quận Bình Tân) đã đóng cửa, không tiếp nhận rác nữa; do đó toàn bộ hơn 6.800 tấnrác thải sinh hoạt thải ra mỗi ngày được đưa về 2 bãi rác Phước Hiệp và Đa Phước xử

lý Tuy nhiên, với việc rác thải tăng nhanh như hiện nay đã gây ra tình trạng quá tải ởcác bãi chôn lấp gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng và ảnh hưởng đến cuộc sốngcủa những người dân xung quanh Rác thải được chôn lấp ngoài trời nhưng khôngđược che lấp cẩn thận và không có các công trình thu gom khí từ quá trình phân hủyrác thải, đã làm thất thoát một lượng khí khổng lồ ra ngoài môi trường Mà thành phầnchính của hỗn hợp khí này là khí CH4, một loại khí góp phần gây nên hiện tượng hiệuứng nhà kính Tuy nhiên, vì đây là một vấn đề chưa nêu bật nên được những tác độngtrực tiếp của rác thải đến cuộc sống hàng ngày của con người mà còn mang tính chấtảnh hưởng lâu dài, nên vấn đề này nằm ngoài biên giới hệ thống của chúng ta

Trong bài viết này thêm vào một số những nghiên cứu gần đây về những tác động đếnmôi trường của quá trình ô nhiễm do rác thải gây ra ở các đô thị ở các nước đang pháttriển, cung cấp các phân tích hệ thống về các tác động của việc gia tăng và ô nhiễmrác thải ở các đô thị lớn của các nước đang phát triển Các mục tiêu cụ thể của bài viết

là phân tích các nguyên nhân gây ô nhiễm mùi, sự tích lũy ô nhiễm, lây lan dịch bệnh

từ rác thải và ảnh hưởng của việc quản lý rác thải kém đến vẻ đẹp mĩ quan của một đôthị Để thực hiện mục đích này chúng ta tập trung chú ý vào khu vực thành phố Hồ

Chí Minh, nơi hội tụ đầy đủ các điều kiện điển hình về tự nhiên và xã hội của một đôthị ở một quốc gia đang phát triển

Nghiên cứu của chúng tôi bao gồm 2 phần Đầu tiên, chúng tôi thực hiện phân tích hệthống về hoạt động quản lý rác thải ở thành phố Hồ Chí Minh Đây là một khu vực đô thịphát triển của Việt Nam và là nơi có lượng rác thải thải ra hàng ngày lên đến 6.800tấn/ngày, thuộc vào hàng cao nhất nước (báo Người Lao Động, 2007) Thứ hai, chúng tôi

mở rộng phân tích hệ thống bằng việc xác định các yếu tố để làm giảm các tác động môitrường do rác thải gây ra Chúng tôi tập trung vào các yếu tố mà đều áp dụng được chonhững khu vực khác nhau ở Việt Nam hoặc ở những nơi mà có tiềm năng áp dụng chocác kinh nghiệm đó ở các quốc gia khác với hoạt động qunar lý rác thải và có khả năngtương thích với pháp luật nhà nước đó

Phần 2

Phương pháp phân tích

2.1 Khu vực thành phố Hồ Chí Minh

Thành phố Hồ Chí Minh nằm nam ở phía nam Việt Nam với toạ độ địa lý khoảng 10 0

10' – 10 0 38 vĩ độ bắc và 106 0 22' – 106 054 ' kinh độ đông (hochiminhcity) Thànhphố Hồ Chí Minh là nơi hoạt động kinh tế năng động nhất, đi đầu trong cả nước về tốc

độ tăng trưởng kinh tế Với dân số là 7.123.340 người (2009), hàng ngày thành phố

Hồ Chí Minh thải ra 6.800 tấn rác thải, lượng rác thải này đã vượt quá khả năng xử lýcủa các bãi chôn lấp ở thành phố Ngoài ra, lượng rác thải quá lớn nhưng việc quản lýrác thải ở còn yếu kém, phương tiện vận chuyển thô sơ và không đủ số lượng đã xảy

ra tình trạng làm ảnh hưởng đến vẻ mỹ quan đô thị của thành phố Rác thải ở các khudân cư không được thu gom, nằm chất đống trên các vỉa hè, bốc mùi hôi thối, gây ảnhhưởng đến sức khỏe của người dân sống xung quanh Vấn đề là lượng rác thải ngàycàng gia tăng nhưng quá trình thu gom, vận chuyển rác chưa được quản lý và vậnhành tốt nên rác thải luôn bị tồn đọng, không thu gom hết và bị rơi vãi trên đường vậnchuyển Quá trình rác bị rơi vãi đã làm ô nhiễm đường phố, phân tán các vi sinh vậtgây bệnh có trong rác vào môi trường xung quanh

2.2 Hệ thống quản lý rác thải

Các tiêu điểm phân tích trong quá trình quản lý rác thải đô thị đặc biệt chú ý đến cáchoạt động lưu trữ, thu gom, vận chuyển và xử lý Hoạt động lưu trữ rác tại nhà baogồm việc tích lũy rác lâu ngày Hoạt động thu gom bao gồm việc tho gom rác thải tạicác khu dân cư, tại nơi công cộng và đưa rác về trạm trung chuyển Hoạt động trungchuyển gồm việc tập kết rác tập trung và lưu trữ rác tại nơi tập kết Và cuối cùng làquá trình vận chuyển rác về nơi xử lý, tại nơi xử lý rác thải sẽ được xử lý bằngphương pháp đốt, chôn lấp và tái chế Một số qui trình trong việc quản lý rác thải đôthị này ẩn chứa các tác động đến môi trường, trong đó chúng ta tập trung vào các quátrình lưu trữ, thu gom, vận chuyển Qui trình nghiên cứu ở đây được biểu diễn tronghình 2

Bảng: Số lượng lao động thu gom chất thải rắn đô thị tại các quận/huyện của thànhphố Hồ Chí Minh (năm 2006)

STT Quận/Huyện Lao động thu công (người)

Hiện nay trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh đang tồn tại song song 2 hệ thống tổchức thu gom rác sinh hoạt: hệ thống thu gom công lập và hệ thống thu gom dân lập

- Hệ thống công lập gồm 22 Công ty Dịch vụ công ích của các Quận Hệ thống nàyđảm nhận toàn bộ việc quét dọn vệ sinh đường phố, thu gom rác chợ, rác cơ quan vàcác công trình công cộng, đồng thời thực hiện dịch vụ thu gom rác sinh hoạt chokhoảng 30% số hộ dân trên địa bàn, sau đó đưa về trạm trung chuyển hoặc đưa thẳngtới bãi rác Một số đơn vị ký hợp đồng với Công ty Môi trường Đô thị để vận chuyểnrác trên địa bàn

- Hệ thống thu gom dân lập bao gồm các cá nhân thu gom rác, các nghiệp đoàn thugom và các Hợp tác xã vệ sinh môi trường Lực lượng thu gom dân lập chủ yếu thugom rác hộ dân (thông qua hình thức thỏa thuận hợp đồng dưới sự quản lý của UBNDPhường), trên 70% hộ dân trên địa bàn và các công ty gia đình Rác dân lập chịu tráchnhiệm quét dọn rác trong các ngỏ hẻm, sau đó tập kết rác đến các điểm hẹn dọc đườnghoặc bô rác trung chuyển và chuyển giao rác cho các đơn vị vận chuyển rác.(ThS.TrầnNhật Nguyên)

Sau đó, rác được chuyển dến các trạm trung chuyển rác tập trung, được lưu trữ ở đó.Sau khi rác được thu gom về trạm xong trong một ngày sẽ được tiếp tục vận chuyển

về nơi xử lý là các bãi chôn lấp Phước Hiệp (huyện Củ Chi) và Đa Phước (huyện BìnhChánh)

2.3 Hệ thống thu gom và quản lý rác tại thành phố

2.3.1 Các giai đoạn thu gom và quản lý rác

Các tiêu điểm phân tích trong qui trình thu gom quản lý rác ở đô thị là việc đặc biệtchú ý đến các giai đoạn lưu trữ rác tại nhà, việc thu gom và các quá trình vận chuyểnđến nơi xử lý Hiện tại, các hộ gia đình lưu trữ rác tại nhà bằng cách sử dụng cácthùng chứa chất thải rắn bằng nhựa, kim loại hoặc tre nứa, tập trung vào các loại nhưthùng nhựa có nắp đậy, xô, thùng sơn không có nắp đậy, sọt, cần xé bằng tre nứa Loạithùng chứa thường không đồng nhất tại từng khu dân cư Dung tích thay đổi từ 15 –

25 lít đối với các hộ gia đình không kinh doanh buôn bán Đối với các hộ có kinhdoanh buôn bán (thực phẩm, sản xuất tiểu thủ công nghiệp) thì dung tích thùng lớnhơn Các thiết bị lưu chứa này thường được đặt phổ biến ở trong nhà hoặc đưa ratrước cửa đem ra để trước nhà vào buổi sáng chờ xe thu gom, do đó làm mất mỹ quankhu phố, cũng như góp phần nhân rộng môi trường lan truyền dịch bệnh (Nguyên, Hệthống lưu trữ chất thải rắn sinh hoạt tại thành phố Hồ Chí Minh)

Quy trình thu gom của lực lượng thu gom công lập

- Quy trình thu gom thủ công: Công nhân xuất phát từ địa điểm tập trung thùng, côngnhân đẩy thùng 660L đi thu gom hết các hộ ở một bên tuyến đường sau đó quay vềbên còn lại của tuyến đường để thu gom tiếp Nếu tuyến thu gom có một người thìngười công nhân có thể đẩy từ 1 tới 2 thùng 660L, tuyến có 2 người có thể đẩy từ 2-3thùng 660L đến khoảng giữa tuyến đường, đẩy từng thùng đi thu gom rác hộ dân dọctheo 2 bên đường đến khi đầy, sau đó đẩy các thùng đến điểm hẹn.

- Quy trình thu gom cơ giới: Một xe lam chạy chậm dọc theo lề đường của các tuyếnđược quy định trước, một công nhân đi nhặt các túi rác bỏ vào trong xe Xe đầy, chạy

về trạm trung chuyển đổ rồi tiếp tục đi thu gom cho tới hết tuyến quy định

- Đối với các khu vực phát sinh chất thải lớn: Công ty cho xe tới thu gom một hoặcvài cơ sở vào ngày thoả thuận trước rồi vận chuyển về trạm trung chuyển để xe lớnvận chuyển đi bãi chôn lấp

Quy trình thu gom của lực lượng dân lập

Lực lượng rác dân lập sử dụng phương tiện cá nhân đến thu gom rác tại các nguồn thải(chủ yếu là hộ dân) theo giờ đã thỏa thuận với chủ nguồn thải hay theo giờ họ quyếtđịnh Sau khi thu gom tại nguồn thải họ phân loại một số chất thải rắn có thể tái chếđem bán phế liệu Sau đó, một số rác dân lập đẩy xe (thùng) đến điểm hẹn đổ vào xe

cơ giới theo giờ quy định của đơn vị vận chuyển, một số khác đến đổ rác trực tiếp tại

bô rác gần nhất

Tại các điểm hẹn, chất thải rắn từ xe đẩy tay sẽ được đưa lên các xe ép nhỏ (2-4 tấn)

và đưa về trạm trung chuyển Tại trạm trung chuyển, một số công nhân thu gom sẽ thunhặt lại một lần nữa chất thải rắn có thể tái chế, sau đó xe tải và xe ép lớn (từ 7-10 tấn)tiếp nhận chất thải rắn và vận chuyển ra bãi chôn lấp (ThS.Trần Nhật Nguyên Côngtác thu gom chất thải rắn sinh hoạt tại thành phố Hồ Chí Minh)

Việc thu gom được tiến hành thủ công hay cơ giới tuỳ vào khả năng kinh tế và mức độphát triển mỹ thuật Thu gom thủ công là chuyển bằng tay các bao rác, thùng rác đổlên xe tải hoặc xe tay Thu gom cơ giới áp dụng được khi các loại thùng chứa phảiđược tiêu chuẩn hoá

Tần số thu gom phụ thuộc vào điều kiện khí hậu và thành phần rác Đối với địaphương có đặc điểm nhiệt độ cao, rác có thành phần hữu cơ lớn thì mức độ phân huỷrác do vi sinh sẽ nhanh hơn, gây mùi khó chịu tại điểm chứa rác và do vậy việc gomrác phải được làm thường xuyên hơn Rác có thể được chuyển trực tiếp từ nơi chứatạm thời đến điểm xử lý nếu điều kiện về giao thông cho phép (khoảng cách đến bãirác gần)

Khi nơi xử lý cách xa khu đô thị thì có thể thành lập các điểm trung chuyển gom ráctrong thời gian ngắn nhất về đây, sau đó dùng các phương tiện có công suất lớnchuyển rác đến nơi xử lý Những phương pháp xử lý chính là tái chế, đốt, chôn lấp,làm phân rác Tuỳ điều kiện cụ thể và thành phần rác mà người ta lựa chọn phươngpháp phù hợp từ các phương pháp cơ bản trên (Bộ tài nguyên môi trường)

Sơ đồ tổng quan hệ thống quản lý rác thải tại thành phố Hồ Chí MinhSub –

System Activity Pollutant Effect

Xả rác

Thu gom tại nơi công cộng

Lưu trữ rác

Chuyển rác đến nơi xử lý

Tập kết rác

Rác bừa bãi

Mùi hôi ( H

2S, NH

3)

Đốt

Ruồi, muỗi

Rác Rơi vải

Phân tán mầm bệnh

Khói (CO2,CO,NOx)

VSV gây bệnh

Tái chế

Xử lý

Chôn lấp

Nước rỉ rác ( COD, BOD cao)

Chất tẩy, phụ gia

Bụi

Mất mỹ quan

đô thị

Ô nhiễm nguồn nước

Hiệu ứng nhà kính

Ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng

Ô nhiễm mùiLây lan dịch bệnh

2.3.2 Định nghĩa hệ thống và các chỉ tiêu

Từ những mô tả trước của qui trình quản lý rác thải, chúng ta phân biệt năm hệ thốngphụ quan trọng của qui trình quản lý rác thải đô thị: (1) lưu trữ tại nhà, (2) thu gom,(3) chuyển rác đến trạm trung chuyển và (4) vận chuyển rác đến nơi xử lý Sự phântích và đánh giá các hệ thống phụ khác như ý thức con người, xử lý rác thải khôngđược bao gồm trong nghiên cứu này

Năm hệ thống phụ xem xét bao gồm 4 hoạt động, các phát thải gây ra bởi việc thu gom

và vận chuyển rác không được quản lý tốt Những điều này bao gồm việc thu gom khônghết, ô nhiễm mùi, khả năng phát sinh dịch bệnh tại các bãi tập trung rác và rác xả bừa bãitrong khu vực đô thị Trong nghiên cứu này, chúng tôi nêu bật riêng cái gì được xem xétchung trong các vấn đề môi trường chính của qui trình quản lý rác thải trong đô thị, baogồm việc rác thải không được thu gom hết gây mất vẻ mỹ quan đô thị, các chất phân hủytrong rác gây ô nhiễm và phát tán bệnh tật

Các tác động môi trường có liên quan được đánh giá bởi sự khẩn cấp về môi trường hoặccác chỉ tiêu đánh giá mức độ ô nhiễm Đối với ô nhiễm mùi do rác thải gây ra thì các chỉtiêu sau đây được sử dụng: nồng độ khí H2S, NH3 Đối với vấn đề gây dịch bệnh do các visinh vật gây bệnh sinh ra khi rác thải phân hủy thì chỉ tiêu là các bệnh tật có thể gây racho con người, mức độ nguy hiểm và khả năng lây lan của chúng