KHI CON TU hú BÀNH

- Niềm khao khát cuộc sống tự do, lý tưởng cách mạng của tác giả.. Rộn ràng trên vạn nẻo Bốn phương trời và sau dấu muôn chân Cũng như tôi tất cả tuổi đáng xuân Chen bước chân nhẹ trong

Ngữ văn:

KHI CON TU HÚ.

I.MỤC TIÊU.

1.Kiến thức :

- Những hiểu biết bước đầu về tác giả Tố Hữu

- Nghệ thuật khắc hoạ hình ảnh (thiên nhiên, cái đẹp của cuộc đời tự do)

- Niềm khao khát cuộc sống tự do, lý tưởng cách mạng của tác giả

2 Kỹ năng :

- Nhận biết được tác phẩm thơ lãng mạn

- Đọc diễn cảm một tác phẩm thơ thể hiện tâm tư người cách mạng bị giam giữ trong ngục tù

- Nhận ra và phân tích được sự nhất quán về cảm xúc giữa hai phần của bài thơ: thấy được vận dụng tài tìnhthể thơ truyền thống của tác giả ở bài thơ này

3.Thái độ :

Giáo dục tư tưởng, tình cảm yêu quê hương đất nước, yêu cuộc sống

4 Năng lực cần đạt:

- Giao tiếp, trao đổi, trình bày suy nghĩ về tình yêu thiên nhiên, tình yêu quê hương, đất nước được thể hiện trong bài thơ

- Suy nghĩ sáng tạo: Phân tích, bình luận giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ, vẻ đẹp của hình ảnh thơ

- Xác định giá trị bản thân: biết tôn trọng, bảo vệ thiên nhiên và có trách nhiệm đối với quê hương đất nước

II CHUẨN BỊ

1 Giáo viên : Đọc bài , nghiên cứu tài liệu Chuẩn bị nội dung trình chiếu về

tác giả Tố Hữu

2 Học sinh: Đọc bài, chuẩn bị nội dung mà GV yêu cầu

III QUÁ TRÌNH TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC CHO HỌC SINH.

* Đặt vấn đề vào bài mới

Xin từ biệt cuộc đời yêu dấu Còn mấy vần thơ một nắm tro

Thơ gửi bận đường, trong bón đất Sống là cho và chết cũng là cho

Đó là những vần thơ cuối cùng của nhà thơ – chiến sĩ Tố Hữu để lại cho chúng ta trước khi từ biệt cõi đời Bài thơ mà cô sẽ giới thiệu với các em qua giờ học hôm nay sẽ phần nào hiểu được cuộc đời hoạt động cách mạng của nhà thơ chiến sĩ ấy

2 Nội dung bài học.

I Tìm hiểu chung (10’).

1 Tác giả: Tố Hữu (kết hợp SGK).

HĐCN: Chú ý vào chú thích (*) trong sách giáo khoa kết hợp với hiểu biết của em,

hãy nêu tóm tắt vài nét cơ bản về tác giả Tố Hữu?

HS: - Tố Hữu (1920 – 2002) quê ở Huế

- Là lá cờ đầu của nền thơ ca cách mạng Cuộc đời thơ Tố Hữu gắn với cuộc đời cách mạng của ông.

GV cung cấp thêm:Tố Hữu (1920 -2002) tên khai sinh là Nguyễn Kim

Thành, quê gốc ở làng Phù Lai, nay thuộc xã Quảng Tho, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế Ông giác ngộ, lí tưởng khi đang học trường Quốc học Huế Tháng 4/1939, Tố Hữu bị thực dân Pháp bắt giam vào nhà lao Thừa Phú (Huế), sau đó chuyển sang nhà tù Lao Bảo (Quảng Trị) và nhiều nhà tù ở Tây Nguyên Tháng 3/1942 Tố Hữu vượt ngục bắt liên lạc với Đảng và đã lãnh đạo tổng khởi nghĩa, tháng 8/1945 ở Huế Sau cách mạng, Tố Hữu đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong Đảng và chính quyền (từng là ủy viên bộ chính trị, Bí thư Ban chấp hành Trung ương Đảng, Phó chủ tịch Hội đồng, Bộ trưởng), đồng thời vẫn sáng tác thơ

Ở Tố Hữu có sự thống nhất đẹp đẽ giữa cuộc đời cách mạng và cuộc đời thơ Ông được coi là lá cờ đầu của thơ ca cách mạng và kháng chiến Việt Nam.

- Tố Hữu được nhà nước trao tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (1996)

Tác phẩm chính: Các tập thơ “Từ ấy” (1937 1946); “Việt Bắc” (1946 1954); “Gió lộng” (1955 1961) “Ra trận” (1962 1971); “Máu và hoa” (1972 -1977); “Một tiếng đờn” (1979 - 1992); “Vụ”

* Ghi: - Ở Tố Hữu có sự thống nhất đẹp đẽ giữa cuộc đời cách mạng và cuộc đời thơ Ông được coi là lá cờ đầu của thơ ca cách mạng và kháng chiến Việt Nam.

- Hồn thơ Tố Hữu là một hồn thơ ngọt ngào, sâu lắng, thiết tha.

- Phong cách thơ bình dị, ngôn từ tự nhiên, gần gũi với đời sống

2 Tác phẩm:

* Hoàn cảnh sáng tác, xuất xứ.

HĐCN: Chú ý vào cuối văn bản (Huế, tháng 7 – 1939) hãy nêu hoàn cảnh sáng tác

của bài thơ?

HS: Bài thơ được sáng tác 7/ 1939, in trong tập “Từ ấy” khi đó Tố Hữu mới

19 tuổi và đang bị giam cầm trong nhà lao Thừa Phủ (Huế)

Xuất xứ: In trong tập thơ “Từ ấy” (phần 2)

GV: Trước đó Tố Hữu ở lứa tuổi 18 cảm thấy sung sướng vô biên vì bắt gặp

lý tương cộng sản, đang say mê hoạt động CM với tâm hồn bồng bột lãng mạn Nhà thơ đã hình dung con đường CM tràn đầy niềm vui và ánh sáng

“Ồ, vui quá! Rộn ràng trên vạn nẻo Bốn phương trời và sau dấu muôn chân Cũng như tôi tất cả tuổi đáng xuân Chen bước chân nhẹ trong gió đầy ánh sáng”

Hay:

“Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ Mặt trời chân lí chói qua tim Hồn tôi là một vườn hoa lá Rất đậm hương và rộn tiếng chim.”

Đang say mê lí tưởng, say mê yêu đời và hoạt động CM với niềm vui phơi phới, bỗng bị nhốt trong phòng giam, bưng bít, cách biệt hoàn toàn với cuộc sống bên ngoài, người cuộc sống trẻ ấy cảm thấy ngột ngạt không chịu nổi

* Đọc:

GV: Hướng dẫn cách đọc:

+ 6 câu đầu: Giọng vui, náo nức, phấn chấn

+ 4 câu sau: dằn vặt, bực bội nhấn mạnh các động từ, các từ ngữ cảm thán hè ôi, làm sao, chết mất thôi!

- GV đọc mẫu, gọi HS đọc

- Nhận xét cách đọc của HS

- Giải thích từ khó: bầy, lúa chiêm, rây.

* Thể thơ, phương thức biểu đạt

HĐCĐ : Trả lời các câu hỏi sau :

1 Bài thơ được viết theo thể thơ nào ?

2 Với thể thơ như vậy, bài thơ viết theo phương thức biểu đạt nào ?

HS : 1 Thể thơ lục bát

2 Phương thức biểu đạt : Biểu cảm kết hợp với miêu tả

GV : Thơ đa phần phương thức biểu đạt chính chủ yếu là biểu cảm, nhưng có

một số bài thơ phương thức biểu đạt chính của nó lại là miêu tả, tự sự,… Nhưng bài thơ này vẫn có phương thức biểu đạt chính là Biểu cảm, vậy bài thơ này biểu cảm trực tiếp hay gián tiếp ?

HS : Biểu cảm trực tiếp, qua các từ ngữ : hè ôi !, làm sao, chết mất thôi…

* Nhan đề : Em có nhận xét hay liên tưởng gì về nhan đề này ?

HS : Nhan đề độc đáo, gợi nhiều liên tưởng

GV : Các em ạ, mỗi nhà văn, nhà thơ khi đặt tên cho đứa con tinh thần của

mình thì phải chọn lựa rất kĩ lưỡng Với bài thơ này cũng vậy :

- Về cấu trúc : Nhan đề là một vế phụ của 1 câu trọn vẹn (trạng ngữ) mà các dòng và cả bài thơ là thành phần chính

- Về ý nghĩa : + Đây là nhan đề mở, gợi mạch cảm xúc của toàn bài thơ

+ Cách nói nửa chừng, gợi sự tò mò

* Bố cục :

HĐCN : Bài thơ này chia làm mấy phần, nội dung của từng phần như thế nào ?

HS: Bài thơ chia làm 2 phần:

+ P1: 6 câu thơ đầu: Bức tranh thiên nhiên mùa hè trong tâm tưởng người tù cách mạng

+P2: 4 câu thơ cuối: Tâm trạng người tù cách mạng

II Đọc – hiểu văn bản.

1 Bức tranh thiên nhiên mùa hè trong tâm tưởng người tù cách mạng (15’).

GV: Các em ạ, đi phân tích, đọc hiểu thơ thì nó sẽ khác đi phân tích, đọc hiểu

văn xuôi Nếu văn xuôi, chúng ta chú ý vào cốt truyện, nhân vật, sự việc thì thơ ta lại cần chú ý vào các biện pháp nghệ thuật, hình ảnh và chi tiết để thấy rõ tâm trạng của nhân vật trữ tình và cũng để mường tượng ra rõ khung cảnh mà tác giả muốn miêu tả Bài thơ này thì nghệ thuật không có nhiều nên chunhs ta sẽ chú ý vào từ ngữ hình ảnh nhé

HĐCN: Ngay từ đầu bài thơ, ta bắt gặp âm thanh nào? Tại sao mở đầu bài thơ, tác

giả lại miêu tả tiếng chim tu hú?

HS:

- Ngay đầu bài thơ, tác giả ngắt nhịp: Khi con tu hú …

- Tác giả miêu tả tiếng chim tu hú để báo hiệu mùa hè đến

GV: Tiếng chim tu hú là âm thanh báo hiệu mùa hè về Mùa hè với không

gian bao la, ánh nắng rực rỡ, sức sống trở nên rộn rã, tưng bừng tiếng chim đã làm bừng dậy tất cả trong lòng người tù cách mạng đang bị nhốt trong phòng giam chật chội Tiếng chim lúc này đối với tác giả là tiếng gọi vô cùng hào hứng và phấn khởi

HĐN: Thông thương một bức tranh, nếu theo kiến thức hội họa, nó sẽ gồm những

yếu tố như: Màu sắc, hình ảnh, âm thanh, đường nét Vậy các yếu tó đó trong bức tranh ngày hè được tác giả miêu tả như thế nào? Em có nhận xét gì về những chi tiết đó?

HS thảo luận nhóm – thống nhất - báo cáo:

GV nhận xét – bổ sung:

- Hình ảnh: Lú chiêm, trái cây, sân, vườn, bắp,

nắng, trời, diều sáo

-> Hình ảnh thân thuộc

và sinh động.

- Âm thanh: Tiếng tu hú kêu, tiếng ve ngân, tiếng

sáo diều

-> Âm thanh vui tươi, rộn rã.

- Màu sắc: Màu vàng (bắp), màu hồng đào

(nắng), màu xanh (trời)

-> Rực rỡ, tươi tắn.

- Hương vị: Thơm (lúa, bắp), ngọt dần (trái cây -> Thơm lừng, ngọt

đang chín) ngào.

HĐCN: Vậy còn không gian thì sao?Em có nhận xét gì về không gian đó?

HS: Bầu trời cao, rộng có đôi con diều sáo -> Không gian khoáng đạt, tự do

HĐCN: Ở khổ thơ đầu tiên này, tác giả sử dụng những biện pháp nghệ thuật nào

để miêu tả cảnh ngày hè?

HS: : Những hình ảnh tiêu biểu của mùa hè (Tiếng ve ngân trong vườn, lúa

chiêm đang chín trên đồng, trái cây hì đượm ngọt, trời cao, rộng với cánh diều chao lượn)

- Dùng động từ, tính từ gợi cảm giác về hình ảnh, âm thanh, màu sắc

- Nghệ thuật liệt kê; giọng điệu nhẹ nhàng, vui tươi

- Sử dụng phó từ (đang, dần, càng) và động từ (ngân, lộn nhào,…)

HĐCN: Em hiểu “ ve ngân” là tiếng ve kêu ntn?

- Tiếng ve sôi lên và ngân dài ra

HĐCN: Tại sao tg không dùng “ ve kêu” mà tác giả lại dùng “ve ngân”?

- “Kêu” và “ngân” đều là động từ,nhưng ngân còn có thể diễn tả cảm xúc của con người ngân nga, xao xuyến

GV bình, liên hệ: Tiếng ve chứa đầy tâm trạng Ve không kêu mà là ve ngân.

Sáu năm về trước NT lấy tiếng ve để nói về cảnh tình mùa hè “ Dắng dỏi cầm ve lầu tich dương” ( Quốc âm thi tập) Sau này trong bài thơ Vb Tố Hữu lại viết “ Ve kêu rừng phách đổ vàng” Còn ở đấy chữ “ ngân” diễn tả âm thanh tiếng ve vang vọng và ngân dài trong vườn quê nghe du dương làm nao nức lòng người

Như vậy chúng ta thấy, giữa chốn tù ngục người tù cách mạng không chỉ nghe được tiếng tu hú kêu báo hiệu mùa hè đã đến mà còn nghe được tiếng ve ngân nga, vang vọng khắp mọi nơi, tiếng sáo diều vi vu báo hiệu cuộc sống thanh bình nơi thôn quê Tất cả những âm thanh đó vang vọng vào nhà giam làm thức tỉnh tâm hồn người chiến sĩ trẻ

HĐCN: Qua đó em hình dung như thế nào về cảnh vào hạ mà tác giả miêu tả?

HS: *GHI: -> Bức tranh mùa hè đẹp, trong sáng, rực rỡ, sống động và tràn đầy sức sống

HĐCN: Lí do khiến em biết được đây là một bức tranh mùa hè tràn đầy sức sống?

-> Có đủ màu sắc, âm thanh, mùi vị:

+ Màu vàng của lúa chiêm, của bắp; Màu hồng của nắng; màu xanh của cây cối và bầu trời; màu trái cây chín

+ Âm thanh của tiếng ve, của sáo diều

+ Vị ngọt của trái cây chín

GV: Những câu thơ thật trong trẻo, tất cả sự sống như bừng dậy bởi tiếng tu

hú gọi

HĐCN: Những hình ảnh âm thanh tiêu biểu cùng với cách sử dụng từ ngữ đặc sắc

của tác giả cho ta thấy cảnh mùa hè hiện lên dưới con mắt tưởng tượng của nhà thơ như thế nào ?

- Nhà thơ đang ở trong tù, giữa bốn bức tường xà lim kín mít, không trông thấy gì Nhưng khi nghe tiếng tu hú gọi bầy ông biết là mùa hè đã đến Và thế là cả một mùa hè rộn rã âm thanh rực rỡ sắc màu, ngọt ngào hương vị, khoáng đạt, tự do đang hiện ra trước mắt ở ngoài đời

HĐCN: Bức tranh thiên nhiên ấy, tác giả có được tận mắt nhìn thấy, nghe thấy

không?

-> Không Vì tác giả đang ở trong tù

HĐCN: Vậy nhà thơ đã cảm nhận mùa hè bằng giác quan nào?

-> Tưởng tượng, liên tưởng

GV chuyển ý: Đáng tiếc thay 6 câu thơ đầu chỉ là bức tranh trong tâm tưởng

của người tù cách mạng Đến 4 câu thơ tiếp theo, người chiến sĩ ấy lại quay lại với thực tại là cảnh tù ngục Không gian, thời gian thay đổi chắc hẳn lòng nhân vật trữ trình sẽ thay đổi, cô sẽ cùng các em đi tìm hiểu tiếp ở phần 2

2 Tâm trạng người tù cách mạng (12’).

HĐCN: Câu thơ nào giúp em biết được bức tranh mùa hè này chính là sự mường

tượng của tác giả?

-> Ta nghe hè dậy bên lòng

HĐCN: Chỉ nghe âm thanh của tiếng tu hú vọng vào, nhà thơ đã biết ngay mùa hè

đến và liên tưởng tới những dấu hiệu thiên nhiên bên ngoài điều đó khiến em hiểu thêm gì về tâm hồn của nhà thơ?

HS: => Nhà thơ yêu cuộc sống, nhạy cảm với những biến động của thiên nhiên

GV: Liên hệ bài “Tâm tư trong tù (4 – 1939)

Cô đơn thay là cảnh thân tù Tai mở rộng và lòng sôi rạo rực Tôi lắng nghe tiếng đời lăn náo nức

Ở ngoài kia vui sướng biết bao nhiêu

-> Tâm hồn của nhà thơ luôn hướng ra ngoài song sắt và luôn theo dõi từng

âm thanh, từng biến động nhỏ của cuộc sống

GV bình: Thử hình dung mà xem, ở cái tuổi 19 đang sôi trào nhiệt huyết

cách mạng mà bị bắt giam, lần đầu tiên bị cắt đứt với cuộc sống tự do, với bạn bè đồng chí! Quả thật, bởi vì sớm được giác ngộ bản thân, vượt lên hoàn cảnh khắc nghiệt mà tự nuôi dưỡng tinh thần tranh đấu Thiết nghĩ, đây cũng là một cách để tự giải phóng mình khỏi xiềng xích của quân thù, điều mà chính Bác Hồ sau này cũng tâm đắc khi rơi vào cảnh ngộ tương tự:

Thân thể ở trong lao Tinh thần ở ngoài lao

(Hồ Chí Minh - Nhật kí trong tù)

HĐCN: Theo em vì sao nhà thơ trẻ vẫn đang bó gối trong xà lim lại vẽ được một

bức tranh mùa hè sinh động đến như thế ?

HS: Trả lời theo hiểu biết.

GV giảng thêm: Trong tưởng tượng dồi dào của tâm hồn thi nhân, bức tranh

mùa hè thật rộn rã trẻ trung đầy sức sống Đó là tiếng ve ngân trong vườn xanh râm mát là cánh đồng lúa chiêm đang ngả vàng, trái cây đang ngọt đang chín dần, bầu trời cao xanh bát ngát với cánh diều chao liệng vi vu tiếng sáo và nắng hồng đào trải đầy sân Tất cả đã làm nên một mùa hè VN thật tươi đẹp thanh bình, đầy sức sống

- Chính niềm khao khát tự do mãnh liệt và tình yêu sự sống đã giúp nhà thơ

vẽ được bức tranh mùa hè sinh động và rộn rã đến như vậy

Đằng sau đó là một tâm hồn trẻ trung, yêu đời, yêu CS, một trái tim lạc quan

HĐCN: Đọc 4 câu thư cuối, hành động nhân vật trữ trình mốn làm là gì?

HS: Chân muốn đạp tan phòng

GV: Bài thơ được làm trong tù Bức tranh thiên nhiên được miêu tả đang ở

ngoài bầu trời cao rộng Bên trong là 4 bức tường nhưng nhà thơ vẫn hướng tâm hồn ra phía ngoài, vẫn ẩn chứa 1 tâm trạng mãnh liệt, khao khát tự do

HĐCN: “Nghe” thấy mùa hè đến, nhà thơ bộc lộ tâm trạng của mình như thế nào?

HS : Tâm trạng: Ngột làm sao ; Chết uất thôi

HĐCN : Từ “dậy” ở trong khổ thơ cuối có ý nghĩa giống với từ “dậy” trong khổ

thơ trên không? Vì sao ?

HS: - Có ý nghĩa hoàn toàn khác nhau:

+ dậy tiếng ve ngân chỉ sự cải biến của thiên nhiên sự vật

+ “nghe hè dậy bên lòng” chỉ sự cải biến của tâm hồn người tù CM

HĐCĐ: Nhận xét về cách ngắt nhịp, cách sử dụng từ ngữ và các biện pháp nghệ

thuật của tác giả ở phần này?

HS: -Biểu cảm trực tiếp.

- Ngắt nhịp bất thường

- Từ ngữ mạnh: đạp tan, chết uát

- Từ cảm thán: ôi, than ôi

GV: - Nhịp thơ thay đổi

+ Không ngắt nhịp 2/2

+ Ngắt nhịp 6/2 và 3/3

+ Giọng điệu cảm thán bực bội (Không còn vui, náo nức và phấn chấn chư ở khổ thơ trên)

- Sử dụng các động từ: Đập tan, ngột, chết uất- Sử dụng các thán từ: Hè ôi, thôi làm sao

HĐCN: Qua các chi tiết và nghệ thuật trên thể hiện tâm trạng của nhân vật trữ

tình như thế nào?

-> Tâm trạng ngột ngạt, uất ức dồn nén, bức bối cao độ, muốn vươn ra ngoài bầu trời.

HĐCN: Tâm trạng của nhà thơ ở đoạn này khác đoạn trên như thế nào ?

HS: Trình bày.

GV: nhận xét, bổ xung: Nếu như ở đoạn trên chủ yếu là tả cảnh tưởng tượng

– bức tranh mùa hè khoáng đạt tự do, tâm trạng nhà thơ hòa vào ẩn sau bức tranh đó thì ở đoạn cuối, tâm trạng chủ thể trữ tình được bộc lộ trực tiếp Đó là tâm trạng đau khổ, uất ức ngột ngạt Người tù muốn đập tan của phòng giam, muốn xô vì bức tường lạnh lẽo để bung ra ngoài Đoạn thơ với cách ngắt nhịp bất thường 6/2 (câu 8); 3/3 (câu 6) với cách dùng những từ ngữ mạnh (đập tan phòng, chết uất) những từ ngữ cảm thán (ôi, thôi làm sao), tất cả như truyền đến độc giả cái cảm giác ngột ngạt cao độ, niềm khát khao cháy báng muốn thoát ra khái cảnh tù ngục trở về với

CS tự do ở bên ngoài.Nhớ lại khoảng mấy tháng trước đó thôi, tháng 4 năm 1939, người thanh niên học sinh Tố Hữu đang hoạt động sôi nổi trong phong trào cách mạng ở quê hương xứ Huế thì bị giặc Pháp bắt giam Những ngày đầu trong ngục

tù, người cách mạng trẻ tuổi ấy đã giải bày lòng mình qua lời thơ da diết:

Cô đơn thay là cảnh thân tù Tai mở rộng và lòng sôi rạo rực

(Tâm tư trong tù

Chốt kiến thức: -> Niềm khát khao cháy bỏng muốn toát ra khỏi tù ngục, trở về với cuộc sống tự do bên ngoài.

HĐCN: Kết thúc bài thơ là âm thanh gì?

HS: Tiếng chim tu hú.

HĐCN: Cùng là tiếng chim tu hú, nhưng tiếng chim tu hú ở đầu và cuối bài thơ có

giống nhau không? vì sao?

HS: -> Không giống nhau vì:

+ Ở đầu bài thơ là tiếng chim gọi mùa hè, kết hợp với sự sống, say mê sự sống; mở ra 1bức tranh sinh động, náo nhiệt -> Khiến người tù hào hứng đón nhận mùa hè

+ Ở cuối bài thơ, là sự u uất, nôn nóng, khắc khoải, bồn chồn “Cứ kêu”

Chốt ý: -> Tiếng gọi của khát vọng tự do cháy bỏng, mãnh liệt.

HĐCN: Kết cấu như vậy gọi là gì? Tạo ra hiệu quả NT như thế nào?.

HS: Kết cấu đầu cuối tương ứng (Giống với bài Ông đồ)