XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VIỆT NAM TRONG THỜI kỳ QUÁ độ lên CHỦ CHỦ NGHĨA xã hội

Tiểu luận Chủ nghĩa khoa học xã hội TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỎ ĐỊA CHẤT KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ ( Hà Nội, 2021 ) ( TIỂU LUẬN HỌC PHẦN CHỦ NGHĨA KHOA HỌC XÃ HỘI MÃ HỌC PHẦN ; ) ( Sinh viên thực hiện Mã số sinh viên Nhóm môn học ) ( ĐỀ BÀI XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VIỆT NAM TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ CHỦ NGHĨA XÃ HỘI ) MỤC LỤC LỜI MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG ĐỀ TÀI 3 CHƯƠNG 1 QUAN NIỆM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC LENIN VỀ GIA ĐÌNH VÀ XÂY DỰNG GIA ĐÌNH TRONG THỜI KÌ ĐI LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI 3 1 1 Vị trí, chức năng của Gia đình trong.

ĐỀ BÀI: XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VIỆT NAM TRONG THỜI KỲ

QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ CHỦ NGHĨA XÃ HỘI

LỜI MỞ ĐẦU

Bảo hiểm xã hội ở nước ta là một trong những chính sách lớn của Đảng

và Nhà nước đối với người lao động Vì vậy ngay từ những ngày đầu khi mớithành lập Nước, chế độ chính sách bảo hiểm xã hội đã được ban hành và dođiều kiện đấu tranh giải phóng dân tộc, điều kiện kinh tế, xã hội đã từngbước được thực hiện đối với công nhân viên chức khu vực Nhà nước Trongquá trình thực hiện, chế độ chính sách về bảo hiểm xã hội không ngừng được

bổ sung, sửa đổi cho phù hợp với từng thời kỳ phát triển của đất nước nhằmđảm bảo quyền lợi đối với người lao động tham gia bảo hiểm xã hội Từ sauĐại hội Đảng lần thứ VI, nền kinh tế nước ta bắt đầu chuyển sang hoạt độngtheo cơ chế kinh tế thị trường dưới sự quản lý của Nhà nước, với cơ chế này,nhiều vấn đề về chế độ chính sách bảo hiểm xã hội trước đây không còn phùhợp Bộ Luật lao động được Quốc hội thông qua năm 1994 có hiệu lực thihành từ 1/1/1995, trong đó chế độ chính sách bảo hiểm xã hội cũng được quyđịnh trong Chương XII bộ Luật này và có liên quan đến một số điều ở cácchương khác Để thể chế các quy định trong Bộ Luật lao động, năm 1995Chính phủ đã ban hành Điều lệ Bảo hiểm xã hội kèm theo Nghị định số12/CP, Nghị định số 45/CP quy định cụ thể về đối tượng tham gia, mức đónggóp, điều kiện để được hưởng, mức hưởng đối với từng chế độ, đồng thờiquy định hình thành Quỹ bảo hiểm xã hội và giao cho Bảo hiểm xã hội ViệtNam thống nhất quản lý Để tìm hiểu them về bảo hiểm xã hội, em đã làm đềtài “ Bảo hiểm xã họi Việt Nam hiện nay có bao nhiêu chế độ, hãy phân tíchmột chế độ mà em thích” và tìm câu trả lờ cho câu hỏi “ tại sao lại có bảohiểm bắt buộc và đó là những loại nào”

2 MỤC ĐÍCH

- Mục đích: Nhằm góp phần làm rõ hơn về một số vấn đề của gia đìnhViệt Nam hiện đại, đánh giá tác động nhiều mặt của quá trình côngnghiệp hóa hiện đại hóa tới nó Từ đó đề ra một số giải pháp cụ thểnhằm phát huy những mặt tích cực trong mối quan hệ nói trên

3: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

- Tiểu luận nghiên cứu vấn đề trên dựa vào những quan điểm của chủnghĩa Mác-Lenin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm chủ trươngĐường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam trong công nghiệp hóa, hiệnđại hóa đất nước

- Cơ sở thực tiễn: thực tiễn quá trình công nghiệp hóa-hiện đại hóa vànhững số liệu, tài liệu phản ánh thực trạng gia đình Việt Nam hiện đại4: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Phân tích, tổng hợp, so sánh, logic,…

5: KẾT CẤU ĐỀ TÀI

- Gồm

NỘI DUNG ĐỀ TÀI CHƯƠNG 1 QUAN NIỆM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LENIN VỀ GIA ĐÌNH VÀ XÂY DỰNG GIA ĐÌNH TRONG THỜI KÌ ĐI

LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI

Quan niệm của chủ nghĩa Mác - Lênin về gia đình và vai trò của giađình là sự kế thừa có bổ sung những tư tưởng trước đó, vì vậy cái nhìn về vaitrò của gia đình ở đây trở nên khách quan, toàn diện hơn, phản ánh chân thực

về sự vận động, biến đổi cũng như vai trò của gia đình trong xã hội

Trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức, khi nói về tiến trình phát triển của

lịch sử nhân loại, C.Mác và Ph.Ăngghen đã coi gia đình là một trong ba mối

quan hệ của con người đã được hình thành trong lịch sử nhân loại: Quan hệ thứ nhất là giữa con người với tự nhiên; Quan hệ thứ hai là giữa con người với con người trong quá trình sản xuất; và Quan hệ thứ ba là gia đình Theo

các ông, quan hệ gia đình “tham dự ngay từ đầu vào quá trình phát triển củalịch sử: hằng ngày tái tạo ra đời sống của bản thân mình, con người bắt đầutạo ra những người khác, sinh sôi nẩy nở - đó là quan hệ giữa chồng và vợ,cha mẹ và con cái” Ba quan hệ này tồn tại đan xen với nhau, hòa vào nhau,cùng tồn tại bên nhau

Gia đình là một phạm trù lịch sử, mỗi thời đại lịch sử cũng như mỗi chế

độ xã hội đều sản sinh ra loại gia đình tương ứng, do đó, vai trò và chức năngcủa gia đình ở mỗi thời đại cũng có sự thay đổi Ở thời tiền sử, gia đình “làquan hệ xã hội duy nhất” Khi đó, gia đình có vai trò vừa là cộng đồng laođộng, vừa là cộng đồng sinh hoạt, là khuôn khổ tồn tại của xã hội; chức năngcủa gia đình cũng đồng thời là chức năng của xã hội (gia đình - xã hội sơkhai), thực hiện chức năng gia đình cũng là thực hiện chức năng xã hội vàngược lại Chức năng gia đình không thể khác hơn là kiếm sống và duy trìnòi giống Về sau, khi dân số tăng lên, nhiều nhu cầu mới xuất hiện Khi nhucầu của con người phát triển lại xuất hiện những quan hệ xã hội mới làm cho

gia đình từ chỗ “là quan hệ duy nhất” trở thành “quan hệ phụ thuộc”(9) Sựchuyển biến này gắn liền với quá trình phân công lao động xã hội, với quátrình phát triển xã hội, dẫn đến có sự độc lập tương đối của gia đình đối với

xã hội, thậm chí có sự đối lập giữa gia đình và xã hội

Trong tác phẩm Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước, Ph.Ăngghen phân tích rõ vai trò “tế bào xã hội” của gia đình; mối

quan hệ biện chứng giữa gia đình và xã hội Ông khẳng định, một mặt,những điều kiện kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ lịch sử nhất định có tácdụng quyết định đến hình thức tổ chức và kết cấu của gia đình Mặt khác, giađình và trình độ phát triển của gia đình cũng có tác động rất quan trọng đốivới sự tồn tại và phát triển của xã hội, ảnh hưởng trực tiếp đến việc tái tạo rabản thân con người, bảo vệ nòi giống cũng như tái tạo ra sức lao động chonền sản xuất xã hội

Khẳng định vai trò của gia đình trong mối quan hệ với xã hội,Ph.Ănghen viết: “nhân tố quyết định trong lịch sử, quy đến cùng là sản xuất

và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp Nhưng bản thân sự sản xuất đó lại có hailoại Một mặt là sản xuất ra tư liệu sinh hoạt: thực phẩm, quần áo, nhà ở vànhững công cụ cần thiết để sản xuất ra những thứ đó; mặt khác là sự sản xuất

ra bản thân con người, là sự truyền nòi giống” Như vậy, trình độ phát triểncủa xã hội “một mặt là do trình độ phát triển của lao động và mặt khác là dotrình độ phát triển của gia đình” Nhận định này cho thấy rõ vai trò rất to lớncủa gia đình đối với sự phát triển cá nhân cũng như xã hội

Nhấn mạnh vai trò của gia đình đối với sự phát triển của lực lượng sảnxuất và quan hệ sản xuất, C.Mác và Ph.Ăngghen cho rằng, thực ra, gia đình

là “quan hệ xã hội duy nhất” trong buổi đầu của lịch sử xã hội Nhờ quan hệthứ ba này, với chức năng sinh con đẻ cái, quan hệ gia đình đã sản sinh ra vàduy trì các quan hệ xã hội khác Và, theo ý nghĩa đó, gia đình là một xã hộithu nhỏ: gia đình sản sinh ra các cá thể người, gắn kết các cá thể người thành

xã hội và khi xã hội loài người được hình thành thì những hoạt động của nó

thường xuyên tác động tới gia đình làm cho gia đình biến đổi về cả hìnhthức, cấu trúc cũng như vai trò của nó đối với xã hội.

Ph.Ăngghen tán thành quan điểm của L.Moóc gan cho rằng, gia đình làmột yếu tố năng động không bao giờ đứng yên một chỗ mà chuyển từ hìnhthức thấp lên hình thức cao hơn cùng với sự phát triển của xã hội Nhữngđiều kiện kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ lịch sử nhất định có tác dụngquyết định đến hình thức tổ chức và kết cấu của gia đình Ông viết: “chế độgia đình hoàn toàn bị quan hệ sở hữu chi phối”(12)

Dưới chế độ chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, chức năng quantrọng của gia đình là tích luỹ tài sản và sinh ra người thừa kế tài sản củangười chủ sở hữu (người chồng, người cha) Do vậy, nét nổi bật trong quan

hệ gia đình trong các chế độ xã hội ấy là sự bất bình đẳng giữa vợ và chồng,giữa cha mẹ và các con, giữa anh em với nhau Điều đó đã dẫn đến sự rạnnứt những mối quan hệ trong gia đình Cũng vì vậy mà nảy sinh mâu thuẫngiữa gia đình và xã hội, làm hạn chế vai trò của gia đình đối với sự phát triểncủa xã hội

Dưới chế độ XHCN, gia đình và các mối quan hệ trong gia đình đã có

sự thay đổi căn bản: gia đình thực sự là tế bào của xã hội và gắn bó mật thiếtvới xã hội: mọi người trong gia đình đều bình đẳng, tôn trọng và thương yêunhau Xã hội thừa nhận và bảo vệ những quyền bình đẳng đó nhằm bảo đảmcho mỗi người tự do và phát triển toàn diện Trong chế độ này, xã hội, lợi íchcủa mỗi người, mỗi gia đình và xã hội là thống nhất về cơ bản CNXH còntạo ra những điều kiện thuận lợi để mỗi gia đình hoàn thành những nhiệm vụđối với xã hội, do vậy đã phát huy được vai trò tích cực của gia đình đối với

sự phát triển của xã hội

Đề cập đến vai trò của gia đình, C.Mác và Ph.Ăngghen không dừng lại

ở chức năng tái sản sinh con người, mà các ông rất lưu tâm đến vai trò kinh

tế trong gia đình, có khi ví như một đòn bẩy góp phần thúc đẩy xã hội pháttriển Chức năng kinh tế vốn là chức năng khởi thủy của gia đình và nó giữ

vai trò quan trọng lâu dài trong lịch sử Bên cạnh đó, chức năng văn hóa củagia đình có tác động đến việc bảo tồn và phát triển các di sản văn hóa, các hệgiá trị và bản sắc dân tộc Bản chất của gia đình đã chứa đựng sẵn nhữngnhân tố văn hóa nội sinh Gia đình luôn giữ vai trò chuyển tải các giá trị vănhóa của xã hội Và hơn nữa, bản thân sự tồn tại của gia đình là một biểu hiệnvăn hóa…

Như vậy, trong quan niệm của các ông, gia đình là tế bào của xã hội, gia đìnhtham gia vào mọi quá trình sản xuất, từ sản xuất hàng hóa đến tiêu thụ sảnphẩm; từ việc tái tạo ra con người đến việc đào tạo, bồi dưỡng con người; từchỗ tạo ra sự khác biệt về sở hữu đến chỗ giải quyết vấn đề sở hữu Và,ngược lại, các quá trình sản xuất, tiêu dùng, cải tiến và sử dụng công cụ laođộng, giáo dục và đào tạo, v.v đều tác động trở lại gia đình, củng cố hoặclàm biến đổi hình thức và kết cấu gia đình

Kế thừa và phát triển những quan điểm của các nhà tư tưởng đi trước,Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta rất quan tâm đến vấn đề gia đình và xâydựng gia đình trong xã hội mới, coi gia đình là tế bào của xã hội, là nhân tố

quan trọng quyết định sự phát triển bền vững của xã hội Việt Nam Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (1991)

khẳng định: “Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi thân yêu nuôi dưỡng cảđời người, là môi trường quan trọng giáo dục nếp sống và hình thành nhâncách Các chính sách của Nhà nước phải chú ý tới xây dựng gia đình no ấm,hòa thuận, tiến bộ Nâng cao ý thức về nghĩa vụ gia đình đối với mọi lớpngười” Tinh thần này tiếp tục được khẳng định trong Cương lĩnh năm 2011:

“Xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, thật sự là tế bào lành mạnhcủa xã hội, là môi trường quan trọng, trực tiếp giáo dục nếp sống và hìnhthành nhân cách”(13)

Như vậy, có thể thấy, vai trò đặc biệt quan trọng của gia đình không chỉđối với xã hội, đất nước, mà với mỗi bản thân con người Phát huy vai tròtích cực của gia đình, khắc phục những hạn chế còn tồn tại trong mỗi gia

đình hiện nay, xây dựnggia đình văn hóa là góp phần quyết định xây dựng xãhội mới ổn định, dân chủ, văn minh.

1.1 Vị trí, chức năng của Gia đình trong xã hội

1.1.1 Quan niệm về gia đình

a) Định nghĩa gia đình

Với tư cách một hình thức cộng đồng tổ chức đời sống xã hội, gia đìnhđược hình thành từ rất sớm và đã trải qua một quá trình phát triển lâu dài.Xuất phát nhu cầu bảo tồn và duy trì nòi giống, từ sự cần thiết phải nươngtựa vào nhau để sinh tồn, các hình thức quần tụ giữa nam giới và nữ giới,những hình thức cộng đồng tổ chức đời sống gia đình đã xuất hiện Lịch sửnhân loại đã trải qua nhiều hình thức gia đình: gia đình đối ngẫu, gia đìnhmột vợ một chồng

Trên cơ sở của sự phát triển kinh tế - xã hội, các kiểu, dạng tổ chứccộng đồng mang tính "tự nhiên" ngay từ đầu đã chịu sự quy định của nhữngbiến đổi trong sản xuất, trong đời sống kinh tế - xã hội Để quan hệ với thiênnhiên, tác động vào thiên nhiên, con người cần phải quần tụ thành các nhómcộng đồng Ban đầu, các quan hệ chi phối trong những nhóm cộng đồng ấycòn mang sắc thái tự nhiên, sinh học Trước những yêu cầu của sản xuất vàsinh hoạt, những đòi hỏi của đời sống kinh tế, các quan hệ ấy dần trở nênchặt chẽ, giữa các thành viên trong cộng đồng ấy xuất hiện những cơ chếràng buộc lẫn nhau phù hợp và thích ứng với những điều kiện sản xuất, sinhhoạt của mỗi một nền sản xuất Gia đình dần trở thành một thiết chế xã hội,một hình ảnh "xã hội thu nhỏ", nhưng không phải là sự thu nhỏ một cách đơngiản các quan hệ xã hội Như vậy, gia đình được coi là một 147 thiết chế xãhội đặc thù, nhỏ nhất, cơ bản nhất

Nếu như văn hoá là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do conngười sáng tạo ra, nhằm thoả mãn, đáp ứng các nhu cầu của chính mình, thìgia đình không chỉ là một hình thức tổ chức cộng đồng, một thiết chế xã hội

mà điều quan trọng gia đình còn là một giá trị văn hoá xã hội Tính chất, bản

sắc của gia đình lại được duy trì, bảo tồn, được sáng tạo và phát triển nhằmthoả mãn những nhu cầu của mỗi thành viên gia đình trong sự tương tác, gắn

bó với văn hoá cộng đồng dân tộc, cộng đồng giai cấp và tầng lớp của mỗigiai đoạn lịch sử, mỗi quốc gia, dân tộc xác định

Tóm lại, gia đình là một trong những hình thức tổ chức cơ bản trongđời sống cộng đồng của con người, một thiết chế văn hoá - xã hội đặc thù,được hình thành, tồn tại và phát triển trên cơ sở của quan hệ hôn nhân, quan

hệ huyết thống, quan hệ nuôi dưỡng và giáo dục giữa các thành viên

b) Đặc trưng các mối quan hệ cơ bản của gia đình

- Hôn nhân và quan hệ hôn nhân là một quan hệ cơ bản của sự hình thành, tồn tại và phát triển gia đình:

Hôn nhân là một hình thức quan hệ tính giao giữa nam và nữ nhằm thoảmãn các nhu cầu tâm sinh lý, tình cảm và đảm bảo tái sản xuất ra con người,nhằm duy trì, phát triển nòi giống Cùng với sự phát triển của lịch sử, hônnhân cũng có những biến đổi sâu sắc về hình thức, tính chất, sắc thái của nó.Nếu như trong chế độ cộng sản nguyên thuỷ, hình thức hôn nhân chủ yếu làquần hôn, trong các chế độ tư hữu, hôn nhân được hình thành, xây dựng vàthực hiện trên cơ sở bảo đảm lợi ích của những người chủ sở hữu (ví dụ:trong chế độ phong kiến hôn nhân một vợ một chồng nhưng điều đó chỉ ràngbuộc đối với người vợ ) Hôn nhân là hình thức quan hệ tính giao của conngười, chỉ có ở con người, nên ngay từ đầu, hôn nhân đã mang bản chấtngười, nhân văn và nhân đạo Sự phù hợp về tâm lý, sức khoẻ và nhất làtrạng thái tình cảm, ngay từ đầu đã là cơ sở trực tiếp của hôn nhân, mang lạibản sắc đặc thù của quan hệ hôn nhân Tuy nhiên, như mọi quan hệ xã hộikhác, hôn nhân luôn chịu sự chi phối của các quan hệ kinh tế và bản chất chế

độ xã hội mà trên đó nó được hình thành và phát triển Vì vậy, hôn nhântrong bất cứ thời đại nào cũng có thể và cần phải được xã hội thừa nhận, ởnhững mức độ, trình độ khác nhau Trong chế độ tư hữu và các xã hội có sựphân chia giai cấp, sự thừa nhận đó được thể hiện về mặt pháp luật, bên cạnh

sự thừa nhận của cộng đồng, của các chuẩn mực văn hoá và lối sống củatruyền thống trong cộng đồng Sự phù hợp về trạng thái tâm lý, tình cảm, lốisống giữa đôi nam nữ trước khi đi đến hôn 148 nhân và là cơ sở trực tiếp chohôn nhân được gọi là tình yêu Cũng như hôn nhân, tình yêu của mỗi thờiđại, mỗi giai cấp và tầng lớp, mỗi dân tộc và cộng đồng tâm lý văn hoá cũng

có những giá trị và chuẩn mực riêng, với những biểu hiện riêng, cụ thể vàsinh động

- Huyết thống, quan hệ huyết thống là quan hệ cơ bản đặc trưng của gia đình:

Do nhu cầu hết sức tự nhiên cần duy trì và phát triển nòi giống, conngười đã sáng tạo ra gia đình với tính cách một thiết chế xã hội Trong giađình, cùng với quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống được coi là một quan

hệ cơ bản nhất Tuy nhiên, ngay cả quan niệm về quan hệ này cũng có nhữngthay đổi theo tiến trình lịch sử Những sự thay đổi ấy được quy định, chịu sựchi phối của các điều kiện kinh tế, văn hoá, chính trị của xã hội Mặt khác,quan hệ huyết thống ấy cũng gia nhập, đan xen vào các quan hệ kinh tế - xãhội và chính trị xã hội của mỗi thời đại Trong chế độ công xã nguyên thuỷ,huyết thống về đằng mẹ được coi như chuẩn mực để tính quan hệ thân tộcgần xa Khi ấy, gia đình được xây dựng trên cơ sở huyết thống mẫu hệ Giađình theo huyết thống về đằng cha (gia đình phụ hệ) được coi như một sựphủ định đối với gia đình mẫu hệ được hình thành và phát triển cùng với sựxuất hiện chế độ tư hữu Những biểu hiện của bất bình đẳng trong quan hệnam nữ dù ở mức độ thấp (gia đình mẫu hệ) đến mức độ cao hơn và ngàycàng gay gắt hơn (gia đình phụ hệ: gia đình chủ nô, gia đình phong kiến giatrưởng, gia đình tư sản) chỉ có thể được khắc phục trong điều kiện khi màchế độ tư hữu bị xoá bỏ, chế độ sở hữu công cộng (công hữu) đối với các tưliệu sản xuất được xác lập

- Quan hệ quần tụ trong cùng một không gian sinh tồn: