Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học luyện từ và câu cho học sinh lớp 5 20

PHẦN MỞ ĐẦU1 Lý do chọn đề tài Hiện nay đất nước ta đang trong thời kì công nghiệp hóa - hiện đại hóa, từng bước đổi mới từ một nước nông nghiệp lạc hậu sang một nước công nghiệp tiên ti

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

2 1 Việc nghiên cứu và ứng dụng bản đồ tư duy vào dạy học trên thế giới 2

2 2 Việc nghiên cứu và sử dụng bản đồ tư duy vào dạy học ở Việt Nam 4

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài 5

3 1 Mục đích 5

3 2 Nhiệm vụ 6

4 Phương pháp nghiên cứu 6

4 1 Phương pháp phân tích lí thuyết 6

4 2 Phương pháp thống kê, so sánh, đối chiếu 6

4 3 Phương pháp khảo sát thực tế 6

4 4 Phương pháp thực nghiệm 7

5 Giới hạn của đề tài 7

6 Giả thuyết khoa học 7

7 Đóng góp mới của đề tài 7

8 Cấu trúc khóa luận 8

PHẦN NỘI DUNG 9

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC

SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC LUYỆN TỪ VÀ CÂU LỚP 5 9

1 Cơ sở lí luận 9

1 1 Một số vấn đề liên quan đến bản đồ tư duy 9

1 2 Sự cần thiết của bản đồ tư duy đối với việc dạy học luyện từ và câu ở tiểu học 11

2 Cơ sở thực tiễn 15

2 1 Nội dung, chương trình phân môn luyện từ và câu lớp 5 15

2 2 Đặc điểm nhận thức của HS lớp 5 với việc sử dụng BĐTD 17

2 2 1 Đặc điểm của quá trình nhận thức 17

2 2 2 Hứng thú học tập của HS khi sử dụng BĐTD 21

2 3 Tình hình sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học luyện từ và câu lớp 5 22

2 3 1 Mục đích nghiên cứu 23

2 3 2 Nội dung nghiên cứu 23

2 3 3 Địa bàn nghiên cứu, đối tượng khảo sát 23

2 3 4 Tiêu chuẩn và thang đánh giá 23

2 3 5 Kết quả nghiên cứu 23

Tiểu kết chương 1 24

CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC LUYỆN TỪ VÀ CÂU Ở LỚP 5 25

1 Các hình thức thiết kế bản đồ tư duy 25

1 1 Thiết kế bản đồ tư duy bằng tay 25

1 2 Thiết kế BĐTD bằng máy tính 26

2 Một số lưu ý khi vận dụng BĐTD trong dạy học LTVC ở lớp 5 34

3 Quy trình sử dụng BĐTD trong dạy học LTVC 36

4 Tổ chức cho HS sử dụng BĐTD trong dạy học các loại bài học LTVC 38

4 1 Tìm hiểu các dạng bản đồ 38

4 2 Đọc hiểu Bản đồ 42

4 3 Vẽ Bản đồ, ghi chú thích 42

Tiểu kết chương 2 49

CHƯƠNG 3: THỂ NGHIỆM 50

3 1 Mục đích thể nghiệm 50

3 2 Đối tượng và địa bàn thể nghiệm 50

3 2 1 Đối tượng thể nghiệm 50

3 2 2 Địa bàn thể nghiệm 50

3 3 Nội dung và cách thức thể nghiệm 50

3 3 1 Nội dung thể nghiệm 50

3 3 2 Cách thức tiến hành thể nghiệm 51

3 4 Đánh giá kết quả thể nghiệm 51

3 4 1 Các tiêu chí đánh giá 52

3 4 1 1 Về định tính 52

3 4 1 2 Về định lượng 52

3 4 2 Kết quả thể nghiệm 52

3 4 2 1 Đối với giáo viên 52

3 4 2 2 Đối với học sinh 53

3 4 3 Nhận xét về quá trình thể nhiệm 53

3 4 3 1 Về phía giáo viên 53

3 4 3 2 Về phía học sinh 54

Tiểu kết chương 3 55

PHẦN KẾT LUẬN 56

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay đất nước ta đang trong thời kì công nghiệp hóa - hiện đại hóa,

từng bước đổi mới từ một nước nông nghiệp lạc hậu sang một nước công nghiệp tiên tiến, hiện đại Hòa chung trong không khí đổi mới đó, ngành giáo dục cũng

đã và đang có sự đổi mới đáng kể về cả nội dung và phương pháp dạy học Hội nghị lần thứ 4 của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VII đã chỉ

rõ: "Đổi mới phương pháp dạy và học ở tất cả các bậc học, kết hợp tốt học và hành, học tập với lao động sản xuất, thực nghiệm và nghiên cứu khoa học, gắn nhà trường với xã hội Áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề Đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng khoa học và công nghệ, nghiên cứu những vấn đề khoa học phục vụ cho mục tiêu phát triển và sự nghiệp giáo dục "

Hội nghị lần thứ 2 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII nhấn

mạnh: " Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và các phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh"

Báo cáo chính trị của BCHTW Đảng khóa VIII nhấn mạnh: " Đổi mới căn bản và toàn diện nội dung, phương pháp dạy và học "

Báo cáo chính trị của BCHTW Đảng khóa IX, khi đề cập đến lĩnh vực

giáo dục - đào tạo cũng nhấn mạnh : "Đổi mới căn bản và toàn diện nội dung, phương pháp dạy và học "

Cùng với những định hướng đổi mới của đảng, đổi mới mục tiêu và nội

dung dạy học thì vấn đề đổi mới phướng pháp dạy học theo quan điểm : "Lấy người học làm trung tâm" cũng đang được đặt ra rất bức thiết Bản chất của dạy học "Lấy người học làm trung tâm" là nhằm phát huy cao độ tính tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của người học Có rất nhiều phương pháp dạy học mới đang được triển khai nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, trong đó việc dạy học bằng bản đồ tư duy là một phương pháp mới đang thu hút sự chú ý của nhiều

2

người Bản đồ tư duy đã được ứng dụng rất nhiều và thành công trong hầu hết các lĩnh vực của cuộc sống

Trên thực tế hiện nay, nhiều học sinh còn học tập một cách thụ động, máy móc theo khuôn khổ, chưa biết cách tư duy Học sinh chỉ học gì biết đó chưa có

sự liên hệ giữa các mạch kiến thức, nên các em chưa có được sự tư duy logic và

có hệ thống

Để có thể giúp học sinh dễ nhớ và nhớ lâu, kích thích hứng thú học tập

của các em, thì sử dụng bản đồ tư duy chính là một phương pháp học tập đạt hiệu quả cao Học tập bằng bản đồ tư duy sẽ giúp các em nắm tri thức một cách

có hệ thống, dễ nhớ, hình thành cho học sinh tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách khoa học, sâu sắc Các em không chỉ học tốt các kiến thức trong sách

vở mà còn nắm bắt được các kiến thức từ thực tế cuộc sống Vì vậy nếu giáo

viên giúp các em biết sử dụng BĐTD cũng có nghĩa là giúp các em có phương pháp học tập tốt nhằm nâng cao hiệu quả học tập

Xuất phát từ những lí do trên chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài "SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC LUYỆN TỪ VÀ CÂU CHO HỌC SINH LỚP 5"

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2 1 Việc nghiên cứu và ứng dụng bản đồ tư duy vào dạy học trên thế giới

Bản đồ tư duy được mệnh danh là "Công cụ vạn năng cho bộ não" là

phương pháp ghi chú để sáng tạo

Phương pháp này được phát triển vào cuối thập niên 60 của thế kỉ XX,

bởi Tony Buzan (ông sinh năm 1942 tại London) BĐTD được chính thức giới thiệu với thế giới lần đầu tiên vào mùa xuân năm 1947 với ấn bản của cuốn đi trước được mang tên sử dụng trí tuệ của bạn (Use Your Head) Ông đã xuất bản bộ sách dành cho trẻ em từ 7- 14 tuổi gồm có các cuốn: Bí quyết học giỏi ở trường, các kĩ năng học giỏi, rèn luyện trí nhớ và khả năng tập trung Trong các cuốn sách này Tony Buzan đã chỉ ra chìa khóa để có thể nhớ tốt là: " Trí tưởng tượng và sự liên tưởng" Giới thiệu, hướng dẫn các em sử dụng BĐTD để học sao cho có hiệu quả Bên cạnh BĐTD Tony Bzan còn giới thiệu cho các em bốn

3

công cụ làm chủ trí nhớ, đó là: Cuốn phim kí ức, lâu đài hồi tưởng, và hai kĩ thuật ghi nhớ số: Dựa vào hình dạng để ghi nhớ con số và dùng từ đồng âm BĐTD là một công cụ tư duy nền tảng Nó là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động

và chức năng của bộ não giúp con người khai thác tiềm năng vô tận của bộ não Theo Tony Buzan thì " Một hình ảnh có giá trị hơn cả ngàn từ", và " Màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như hình ảnh Màu sắc mang đến cho BĐTD những rung động cộng hưởng, mang lại sức sống và năng lượng vô tận cho tư duy sáng tạo"

Cùng với sự phát triển của thế giới thì BĐTD cũng đang rất phát triển và

được sử dụng rộng rãi Càng ngày số người sử dụng BĐTD càng tăng lên, cho đến hiện nay có khoảng hơn 250 triệu người trên thế giới đang sử dụng BĐTD vào nhiều lĩnh vực trong cuộc sống như: Lập kế hoạch, hội thảo, thuyết trình, kinh doanh, giáo dục…

Giữa thập niên 70, Peter Russell đã làm việc chung với Tony Buzan và họ đã truyền bá kĩ xảo về Mind Map cho nhiều cơ quan quốc tế và học viện giáo dục Năm 1975 Joyce Wycoff đã kết hợp chặt chẽ với Tony Buzan để phát

triển BĐTD thành một công cụ tư duy hiệu quả Trong cuốn Ứng dụng bản đồ

tư duy bà đã đưa ra hướng dẫn cụ thể trong hành trình khám phá khả năng của

bộ não, khám phá bản thân đồng thời cung cấp những gợi mở thiết thực, có thể

áp dụng tức thì, giúp chúng ta ghi nhớ, thuyết trình, học tập, lập kế hoạch … trong công việc cũng như cuộc sống bằng BĐTD

Adam Khoo là một triệu phú trẻ giàu nhất Singapore, doanh nhân và là

nhà diễn giả hàng đầu của Châu Á, từ một học sinh cá biệt, có thành tích học tập

kém cỏi đã vươn lên thành một học sinh giỏi toàn diện và thành công vang dội khắp Châu Á nhờ sử dụng thành công BĐTD Trong cuốn sách Tôi tài giỏi bạn

cũng thế Adam Khoo đã dạy cách sử dụng BĐTD trong học tập để đạt hiệu quả cao, tăng cường khả năng ghi nhớ của học sinh

Jean-Luc Deleadriere với cuốn sách Sắp xếp ý tưởng với sơ đồ tư duy

trong cuốn sách này tác giả đã hướng dẫn cách sắp xếp các ý tưởng trong công

4

việc, quản lí công việc hàng ngày, ghi chú hiệu quả, quản lí các dự án, lập sơ đồ

tư duy bằng máy tính

Như vậy ta thấy được hiệu quả của BĐTD trong tất cả các lĩnh vực của

cuộc sống, đặc biệt là trong giáo dục BĐTD đang được sự quan tâm của rất nhiều nhà khoa học, nhà nghiên cứu và cả thầy cô giáo

2 2 Việc nghiên cứu và sử dụng bản đồ tư duy vào dạy học ở Việt Nam

BĐTD đã được ứng dụng rộng rãi ở các nước trên thế giới cách đây 20-30 năm Thế nhưng ở việt nam chỉ mới biết đến BĐTD trong những năm gần đây Việc sử dụng BĐTD trong cuộc sống và học tập ở Việt Nam còn rất hạn chế, chưa được ứng dụng rộng rãi Đặc biệt việc vận dụng BĐTD vào trong dạy học

ở tiểu học nói chung và dạy học Tiếng việt nói riêng còn quá ít

Trong khi cả xã hội đang bức xúc với việc “ đọc – chép”, thói quen “ học

vẹt” của học sinh thì việc sử dụng BĐTD kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực đã đem lại nhiều hiệu quả và lợi ích thiết thực

Năm 2010, dự án Việt – Bỉ với chuyên đề “ Nâng cao chất lượng đào tạo

và bồi dưỡng giáo viên tiểu học” cũng đã giới thiệu tài liệu Dạy và học tích cực – Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học Tài liệu này đã giới thiệu một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực như: phương pháp học tập theo góc, mảnh ghép, kĩ thuật khăn phủ bàn, đặc biệt là BĐTD

Trong nhưng năm gần đây TS Trần Đình Châu cùng các cán bộ nghiên

cứu thuộc viện nghiên cứu giáo dục Việt Nam, dự án phát triển giáo dục kết hợp với vụ giáo dục Trung học và cục nhà giáo của bộ giáo dục và đào tạo các tỉnh

đã đến các vùng miền trên khắp đất nước để nghiên cứu và nhân rộng phương pháp mới này

TS Trần Đình Châu và TS Đặng Thị Thu Thủy đã có nhiều bài báo cáo

khoa học và xuất bản nhiều cuốn sách có liên quan đến BĐTD như: dạy tốt - học tốt các môn học bằng bản đồ tư duy, thiết kế BĐTD dạy – học môn Toán và cuốn dạy tốt – học tốt ở tiểu học bằng BĐTD Ngay khi vừa được phát hành các cuốn sách này đã thu hút mạnh mẽ sự quan tâm của các nhà quản lí giáo dục, đội ngũ giáo viên, phụ huynh và các em học sinh

5

Năm 2010 ứng dụng BĐTD trong dạy và học đã được triển khai thí điểm tại

355 trường trên toàn quốc và được nhiều giáo viên và học sinh hồ hởi tiếp nhận Kết quả ban đầu cho thấy: Việc vận dụng BĐTD trong dạy học khắc phục

được dần thói quen học vẹt, tư duy máy móc và dần hình thành cho học sinh tư

duy mạch lạc, hiểu biết và nắm bắt vấn đề một cách sâu sắc, “ định vị trong đầu” được các kiến thức, sự kiện cơ bản, có cách nhìn nhận vấn đề một cách khoa học, hệ thống, không chỉ học tốt các kiến thức trong sách vở mà còn nắm bắt được các kiến thức trong thực tế cuộc sống

Trước kết quả khả quan này, năm 2011 Bộ Giáo Dục – Đào Tạo đã quyết

định đưa phương pháp dạy học bằng BĐTD là một trong năm chuyên đề dạy học tích cực được tập huấn cho 4000 giáo viên

Mặc dù vậy cho đến nay việc sử dụng BĐTD trong dạy học vẫn chưa

được ứng dụng ở diện rộng và chưa thực sự trở thành một phương pháp phổ biến Đặc biệt việc vận dụng BĐTD vào trong dạy học Tiếng Việt ở Tiểu học vẫn chưa được trao đổi thảo luận nhiều, dù trên thực tế chúng ta cũng sử dụng không ít những kiểu sơ đồ cho giảng dạy

Có thể nói: Việc vận dụng BĐTD vào dạy học Tiếng Việt ở tiểu học vẫn

đang là vấn đề khá mới mẻ Vì vậy để cụ thể hóa phương pháp này trong giảng dạy Tiếng Việt, ứng dụng và triển khai trên diện rộng là vấn đề cần được tiếp tục bàn luận, trao đổi Hơn nữa để nâng cao chất lượng dạy và học ở tiểu học thì con đường sử dụng BĐTD là một trong những con đường dạy học khá hiệu quả Tất cả những nghiên cứu trên thế giới và trong nước nói trên một mặt là gợi mở,

định hướng cho chúng tôi chọn đề tài này để tiếp tục nghiên cứu Mặt khác những nghiên cứu đó góp phần quan trọng tạo nên nội dung của khóa luận Trên cái nền tảng ấy chúng tôi nghiên cứu và đề xuất thêm những vấn đề mới Với đề tài này, chúng tôi mong muốn được góp phần vào việc cải tiến phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học ở Tiểu học nói riêng

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

3 1 Mục đích

Đề xuất quy trình sử dụng BĐTD và tổ chức cho học sinh sử dụng BĐTD

trong dạy học luyện từ và câu lớp 5 nhằm nâng cao chất lượng dạy học

6

Giúp cho giáo viên có thêm một phương pháp dạy học mới góp phần cải

tiến chất lượng bài dạy và nâng cao chất lượng đào tạo toàn diện

3 2 Nhiệm vụ

Xây dựng cơ sở lí luận và thực tiễn cho đề tài

Quy trình sử dụng BĐTD và tổ chức cho học sinh sử dụng BĐTD trong

dạy học luyện từ và câu

Thực nghiệm sư phạm để kiểm tra kết quả nghiên cứu của đề tài

4 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành khóa luận này chúng tôi đã phối hợp sử dụng các phương

pháp sau:

4 1 Phương pháp phân tích lí thuyết

- Chúng tôi sử dụng phương pháp này để xem xét, tìm hiểu những vấn đề

có lí thuyết liên quan đến đề tài

- Một số vấn đề cơ bản của lí thuyết BĐTD

- Vận dụng lí thuyết BĐTD vào dạy học LTVC ở lớp 5

- Những lí thuyết mà chúng tôi nghiên cứu thông qua sách báo, tạp chí,

văn kiện, nghị quyết của đảng và một số luận văn sau đại học

Chúng tôi vận dụng điều đó để xây dựng BĐTD của một số bài LTVC lớp 5

4 2 Phương pháp thống kê, so sánh, đối chiếu

Những phương pháp này chủ yếu dùng vào việc điều tra, khảo sát và xử lí các kết quả thu nhận được trong quá trình thực nghiệm Đây là những phương pháp giúp chúng tôi có điều kiện nhìn nhận được những vấn đề được nghiên cứu trong khóa luận, có sự so sánh và đối chiếu lẫn nhau (cụ thể là lớp thực nghiệm

và lớp đối chứng) Từ đó có thể rút ra những kết luận hợp lí, vừa có cơ sở lí luận, vừa có cơ sở thực tiễn Tuy những con số đưa ra trong khóa luận chưa đạt đến độ chính xác tuyệt đối nhưng với những số liệu ấy, người đọc sẽ có phần tin cậy hơn về tính khả thi của vấn đề đưa ra trong khóa luận

4 3 Phương pháp khảo sát thực tế

Sau khi nghiên cứu những vấn đề lí thuyết , chúng tôi tiến hành khảo sát

thực tế chúng tôi dùng phương pháp này để khảo sát về thực trạng sử dụng BĐTD trong dạy học LTVC lớp 5

7

Nếu không trực tiếp xúc, tìm hiểu thực tế thì những vấn đề đặt ra sẽ rất

mơ hồ, tính chính xác không cao dẫn đến tính khả thi của các giải pháp đặt ra chắc chắn sẽ thấp Vì thế mà trong đề tài này chúng tôi rất coi trọng phương pháp khảo sát thực tế Đấy được coi là phương pháp chủ đạo để điều chỉnh, đưa

ra các biện pháp để học sinh học tập hiệu quả

4 4 Phương pháp thực nghiệm

Đây là một phương pháp rất quan trọng không thể thiếu khi đi vào nghiên cứu đề tài này Phương pháp thực nghiệm nhằm kiểm tra khả năng ứng dụng thực tiễn và tính khả thi của những vấn đề đưa ra trong khóa luận

Phương pháp thực nghiệm thể hiện ở cách thức tiến hành thực nghiệm Vì vậy, nếu biết vận dụng phương pháp này một cách tối ưu thì sẽ thu được kết quả thực nghiệm tốt Kết quả này lại là cơ sở thực tế củng cố cho những đề xuất ở chương 2 Có thể nói rằng: Thực nghiệm vừa là phương pháp thức cứu vừa là nội dung không thể thiếu trong khóa luận

5 Giới hạn của đề tài

Với đề tài : "Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học luyện từ và câu cho

học sinh lớp 5" Phạm vi nghiên cứu của khóa luận giới hạn trong việc dạy học các bài về luyện từ và câu cho học sinh lớp 5

6 Giả thuyết khoa học

Chất lượng dạy học LTVC ở trường tiểu học Thị Trấn Thuận Châu còn

gặp nhiều khó khăn, nếu các phương án đề suất được thông qua thì sẽ góp phần tháo gỡ những khó khăn hiện nay

Chất lượng dạy học LTVC, kĩ năng của học sinh sẽ được nâng cao

7 Đóng góp mới của đề tài

Góp phần giúp giáo viên nhận thức đầy đủ và đúng đắn hơn về vai trò của BĐTD trong dạy học LTVC ở lớp 5

Đề xuất các bước ứng dụng bản đồ tư duy vào trong dạy học LTVC ở lớp 5

8

8 Cấu trúc khóa luận

Khóa luận của chúng tôi gồm 3 phần với những nội dung sau đây:

Phần mở đầu: Phần này trình bày những vấn đề chung bao gồm:

- Lí do chọn đề tài

- Lịch sử nghiên cứu vấn đề

- Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

- Phương pháp nghiên cứu

- Giới hạn nghiên cứu của đề tài

- Giả thuyết khoa học

- Đóng góp mới của đề tài

Phần nội dung: Gồm ba chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài

Ở chương này, chúng tôi tập chung đi sâu vào tìm hiểu lí thuyết về

BĐTD, cách tạo lập sử dụng BĐTD, những đổi mới về phương pháp dạy học và đặc điểm nhận thức của học sinh Ngoài ra chúng tôi còn khảo sát tình hình sử dụng BĐTD trong dạy học LTVC ở lớp 5 hiện nay

Chương 2: Thiết kế và sử dụng BĐTD trong dạy học LTVC ở lớp 5

Đây là chương thể hiện cụ thể rõ nhất sự đóng góp của khóa luận vào việc đổi mới phương pháp dạy học Trong chương này chúng tôi đi vào tìm hiểu việc thiết kế và sử dụng BĐTD trong việc dạy học LTVC ở lớp 5

Chương 3: Thực nghiệm

Ở chương này chúng tôi tập chung mô tả quá trình tiến hành thực nghiệm

từ đối tượng, nội dung, phương pháp Cho đến kết quả và việc xử lí kết quả thực nghiệm để có được những kết luận cần thiết về nội dung nghiện cứu và qua

đó bước đầu đánh giá được tính khả thi của những vấn đề nêu trong khóa luận

9

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC

SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC

LUYỆN TỪ VÀ CÂU LỚP 5

1 Cơ sở lí luận

1 1 Một số vấn đề liên quan đến bản đồ tư duy

BĐTD còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy Là hệ thống ghi chép

nhằm tìm tòi, đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức Bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực

Hiện nay có rất nhiều quan điểm khác nhau về BĐTD, các quan điểm này tùy thuộc vào cách nhìn nhận của mỗi người về nó

Trong cuốn Lập bản đồ tư duy Tony Buzan cho rằng: BĐTD là phương

pháp dễ nhất để truyền tải thông tin vào bộ não của bạn và đưa thông tin ra ngoài bộ não Nó là một phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng nghĩa của nó

Trong cuốn Sử dụng trí tuệ của bạn do Lê Huy Lâm dịch đã định nghĩa:

BĐTD là phương tiện mạnh để tận dụng khả năng ghi nhận hình ảnh của bộ não Đây là cách ghi nhớ chi tiết, tổng hợp hay để phân tích vấn đề thành một dạng của lược đồ phân nhánh

Trong cuốn Sơ đồ tư duy cho trẻ em do Thanh Huyền biên dịch quan

niệm rằng: BĐTD là một công cụ tổ chức tư duy, là một phương tiện ghi chép hiệu quả thể hiện sự " Sắp xếp " ý nghĩ của bạn

Bên cạnh đó, trên một số trang Wed cũng đưa ra một số quan niệm về

BĐTD: Theo nguồn tin từ Bách Khoa Toàn Thư mở Wikipedia, BĐTD

(Mindmap) là phương pháp được đưa ra như là một phương tiện mạnh để tận dụng khả năng ghi nhận hình ảnh của bộ não Đây là cách ghi nhớ chi tiết, tổng hợp, phân tích một vấn đề ra thành một dạng của lược đồ phân nhánh Khác với máy tính, ngoài khả năng ghi nhớ kiểu tuyến tính (ghi nhớ theo một trình tự nhất định chẳng hạn như trình tự xuất hiện của một câu chuyện) thì não bộ có khả

10

năng liên lạc, liên hệ các dữ kiện với nhau Phương pháp này khai thác cả hai khả năng của bộ não

BĐTD là một công cụ tư duy nền tảng, BĐTD được hiểu như là một hình

thức ghi chép theo mạch tư duy của mỗi người bằng việc kết hợp nét vẽ, màu sắc và chữ viết Đặc biệt đây là một sơ đồ tư duy mở, việc thiết kế BĐTD theo mạch tư duy của mỗi người (theo báo GD & ĐT)

Đây là một hình thức ghi chép sử dụng nhiều màu sắc, hình ảnh để lập kế

hoạch hay giải quyết một vấn đề nào đấy Với BĐTD thì chúng ta có thể có một cái nhìn tổng thể và đầy đủ về các kế hoạch, dự án, đồng thời phát huy tối đa sức mạnh trí tuệ để giải quyết vấn đề một cách sáng tạo

Có một quan niệm đơn giản hóa BĐTD bằng công thức sau:

Ghi nhớ tốt + Từ khóa + Não trái, phải = BĐTD

Bản đồ tƣ duy của bộ não

Tuy có rất nhiều cách diễn đạt khác nhau nhưng tất cả các quan niệm này

đều hướng tới một kết luận chung BĐTD là công cụ tổ chức tư duy, giúp con người làm việc khoa học, sáng tạo

Như vậy BĐTD là kĩ thuật dạy học nhằm tổ chức và phát triển tư duy,

giúp người học truyền tải thông tin vào bộ não một cách dễ dàng, đồng thời là phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và hiệu quả:

11

+ Ghi chép một cách logic, mạch lạc

+ Trực quan, dễ nhìn, dễ hiểu, dễ nhớ do nó được thể hiện bởi màu sắc,

liên kết, liên hệ giữa các ý của vấn đề

+ Nhìn thấy " bức tranh " tổng thể mà lại chi tiết

+ Dễ dạy, dễ học, dễ nhớ

+ Kích thích hứng thú học tập của học sinh

+ Giúp mở rộng ý tưởng, đào sâu kiến thức

+ Giúp hệ thống hóa kiến thức

+ Giúp ôn tập kiến thức

+ Giúp ghi nhớ nhanh, nhớ sâu, nhớ lâu kiến thức

1 2 Sự cần thiết của bản đồ tƣ duy đối với việc dạy học luyện từ và câu ở

tiểu học

Trong chương trình môn Tiếng Việt ở tiểu học, LTVC được tách ra thành

một phân môn độc lập, có vị trí ngang bằng với các phân môn khác như Tập đọc, Chính tả, Tập làm văn… Ngoài ra LTVC còn được đặt trong các phân môn khác thuộc môn Tiếng Việt và các môn học khác như tự nhiên xã hội, âm

nhạc…Như vậy nội dung dạy về LTVC trong chương trình môn Tiếng Việt nói riêng và các môn học khác ở Tiểu học nói chung, chiếm một tỉ lệ đáng kể Điều này cho thấy ý nghĩa quan trọng của việc dạy LTVC ở Tiểu học

Nói đến dạy LTVC ở Tiểu học người ta thường nói tới 3 nhiệm vụ chủ yếu

là giúp HS phong phú hoá vốn từ, chính xác hoá vốn từ và tích cực hoá vốn

từ Phong phú hoá vốn từ còn gọi là mở rộng vốn từ (MRVT), phát triển vốn từ nghĩa là xây dựng một vốn từ ngữ phong phú, thường trực và có hệ thống trong trí nhớ HS, để tạo điều kiện cho từ đi vào hoạt động ngôn ngữ (nghe đọc, nói -viết) được thuận lợi Chính xác hoá vốn từ là giúp HS hiểu nghĩa của từ một cách chính xác - nhất là đối với những từ ngữ mà HS thu nhận được qua cách học tự nhiên, đồng thời giúp HS nắm được nghĩa của những từ ngữ mới Tích cực hoá vốn từ là giúp HS luyện tập, sử dụng từ ngữ trong nói - viết, nghĩa là giúp HS chuyển hoá những từ ngữ tiêu cực (từ ngữ mà chủ thể hiểu nhưng

12

không hoặc ít dùng) thành những từ ngữ tích cực (từ ngữ được chủ thể sử dụng trong nói - viết) phát triển kỹ năng, kỹ xảo, phát triển từ ngữ cho HS

Trong 3 nhiệm vụ cơ bản nói trên, nhiệm vụ phong phú hoá vốn từ, phát

triển, MRVT được coi là trọng tâm Bởi vì, đối với HS tiểu học, từ ngữ được cung cấp trong phân môn LTVC sẽ giúp các em hiểu được các phát ngôn khi nghe - đọc

Ngoài ra, ở một chừng mực nào đó, phân môn LTVC ở Tiểu học còn có

nhiệm vụ cung cấp cho HS một số khái niệm có tính chất sơ giản ban đầu về cấu tạo từ và nghĩa của từ Tiếng Việt (như các khái niệm từ đồng nghĩa, từ trái nghĩa, từ đồng âm, nghĩa của từ, ) Những kiến thức có tính chất lý thuyết về

từ này có tác dụng làm cơ sở, làm chỗ dựa cho việc thực hành luyện tập về từ ngữ của HS

Với việc lập BĐTD, HS không chỉ là tiếp nhận thông tin mà còn cần phải

suy nghĩ về các thông tin đó, giải thích nó và kết nối nó với cách hiểu biết của mình Và điều quan trọng hơn là HS học được một quá trình tổ chức thông tin,