Tài liệu giáo dục địa phương lớp 6 TỈNH HÀ TĨNH

− Nêu được ý nghĩa của vị trí địa lí đối với tự nhiên, kinh tế, xã hội và an ninh quốc phòng của tỉnh Hà Tĩnh.− Trình bày được đặc điểm cơ bản của địa hình, khí hậu, sông hồ, đất đai, si

NGUYỄN QUỐC ANH (Tổng Chủ biên) − PHẠM QUỲNH (Chủ biên) NGUYỄN VIỆT HÙNG − NGUYỄN THỊ TRANG THANH − NGUYỄN THỊ THU THUỶ

UỶ BAN NHÂN DÂN TỈNH HÀ TĨNH

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TÀI LIỆU

TỈNH

GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG

GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG

LỚP

HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG TÀI LIỆU

MỞ ĐẦU

− Xác định nhiệm vụ, vấn đề học tập học sinh cần giải quyết

– Kết nối với những điều học sinh đã biết

– Nêu vấn đề nhằm kích thích tư duy, tạo hứng thú đối với bài học

LỜI NÓI ĐẦU

Các em học sinh lớp 6 yêu quý!

Trên tay các em là cuốn Tài liệu giáo dục địa phương tỉnh Hà Tĩnh lớp 6. Cuốn tài liệu gồm 8 chủ đề, với các nội dung xoay quanh đặc điểm tự nhiên, truyền thống, lịch sử, văn hoá, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp, của tỉnh Hà Tĩnh

Dưới sự hướng dẫn của thầy, cô giáo và sự đồng hành của người thân, bạn bè, các em hãy tích cực tìm hiểu, trải nghiệm để hiểu biết thêm về nơi mình sinh sống, đồng thời thêm yêu và gắn bó với quê hương

Chúc các em có những giờ học, hoạt động thật vui vẻ và bổ ích!

Cuốn tài liệu sẽ đồng hành cùng các em trong suốt năm học lớp 6, hãy yêu quý và giữ gìn cẩn thận nhé!

CÁC TÁC GIẢ

MỤC LỤC

Chủ đề 3 Hà Tĩnh trong quá trình đấu tranh chống xâm lược

của các triều đại phong kiến phương Bắc 20

Chủ đề 7 Bảo vệ môi trường tự nhiên ở Hà Tĩnh 38

Chủ đề 8 Mạng lưới giao thông ở Hà Tĩnh và những vấn đề

an toàn khi tham gia giao thông 45

Trang

Hình 1.1 Vườn quốc gia Vũ Quang, huyện Vũ Quang

Hà Tĩnh nằm ở vùng Bắc Trung Bộ, với đầy đủ các dạng địa hình, thiên nhiên đa dạng,

có sự phân hoá giữa các vùng Vậy đặc điểm tự nhiên của Hà Tĩnh như thế nào? Đặc điểm

đó mang lại những thuận lợi và khó khăn gì cho hoạt động sản xuất, đời sống người dân

Hà Tĩnh?

Sau khi tìm hiểu chủ đề này, em sẽ:

− Xác định được vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ tỉnh

Hà Tĩnh

− Nêu được ý nghĩa của vị trí địa lí đối với tự nhiên, kinh

tế, xã hội và an ninh quốc phòng của tỉnh Hà Tĩnh

− Trình bày được đặc điểm cơ bản của địa hình, khí hậu, sông hồ, đất đai, sinh vật của tỉnh Hà Tĩnh

− Nhận xét được đặc điểm phân bố các loại khoáng sản chủ yếu của tỉnh Hà Tĩnh

− Nêu được ý nghĩa của đặc điểm tự nhiên đối với sản xuất và đời sống người dân ở Hà Tĩnh

TỰ NHIÊN CỦA HÀ TĨNH

Chủ đề 1

 Vị trí địa lí và các đơn vị hành chính của tỉnh Hà Tĩnh

Hình 1.2 Bản đồ hành chính tỉnh Hà Tĩnh

Hà Tĩnh là một trong sáu tỉnh nằm ở khu vực Bắc Trung Bộ với tổng diện tích

tự nhiên 5 990,7 km2 (1), chiếm khoảng 1,8% tổng diện tích cả nước Hà Tĩnh trải dài

từ 17°54’ đến 18°45’ vĩ độ Bắc và từ 105°07’ đến 106°30’ kinh độ Đông

Phía bắc giáp với tỉnh Nghệ An, phía nam giáp tỉnh Quảng Bình, phía tây giáp

nước Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào với 164,448 km đường biên giới và phía

đông là biển Đông với 137 km đường bờ biển kéo dài từ huyện Nghi Xuân đến thị

xã Kỳ Anh

Đến tháng 6/2021, Hà Tĩnh có 13 đơn vị hành chính trực thuộc, bao gồm:

10 huyện (Đức Thọ, Hương Sơn, Nghi Xuân, Can Lộc, Thạch Hà, Cẩm Xuyên,

Kỳ Anh, Hương Khê, Vũ Quang, Lộc Hà), 2 thị xã (thị xã Hồng Lĩnh, thị xã

Kỳ Anh) và thành phố Hà Tĩnh

Bảng 1.1 Diện tích vùng Bắc Trung Bộ và các tỉnh trong vùng năm 2019

(Nguồn: Niên giám thống kê Việt Nam năm 2019)

Vị trí địa lí Hà Tĩnh đã tạo nên đặc điểm khí hậu mang tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa

Hà Tĩnh có Quốc lộ 1, đường Hồ Chí Minh và đường sắt Bắc − Nam chạy qua; có Quốc lộ 8, đường 12 theo trục hành lang Đông − Tây kết nối cảng nước sâu Vũng Áng – Sơn Dương với nước bạn Lào và vùng Đông Bắc Thái Lan, Mi-an-ma (Myanmar) qua cửa khẩu quốc tế Cầu Treo (Hương Sơn − Hà Tĩnh)

và Cha Lo (Quảng Bình)

Vị trí địa lí tạo điều kiện thuận lợi cho Hà Tĩnh mở rộng kết nối, giao lưu kinh tế – văn hoá với các tỉnh, các vùng miền trong cả nước, trao đổi và hợp tác với các nước trong khu vực

Quan sát hình 1.2, bảng 1.1 và đọc thông tin, em hãy thực hiện các nhiệm vụ sau:

1 Xác định vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ của tỉnh Hà Tĩnh.

2 Nhận xét diện tích của tỉnh Hà Tĩnh so với một số tỉnh vùng Bắc Trung Bộ.

3 Kể tên các đơn vị hành chính cấp huyện và tương đương của tỉnh Hà Tĩnh.

4 Nêu thuận lợi, khó khăn của vị trí địa lí đối với tự nhiên, kinh tế, xã hội và an ninh quốc phòng của tỉnh.

?

 Đặc điểm tự nhiên của tỉnh Hà Tĩnh

a Địa hình, đất đai

 Địa hình

Hà Tĩnh chạy dài theo hướng Tây Bắc – Đông Nam với chiều dài hơn 130 km

Nằm ở phía đông dãy Trường Sơn, Hà Tĩnh có lãnh thổ hẹp ngang, địa hình

dốc Bề ngang từ bờ biển đến biên giới Việt – Lào nơi hẹp nhất chỉ khoảng

60 km

Đồi núi chiếm khoảng 80% diện tích tự nhiên của Hà Tĩnh Phía tây là dãy

Trường Sơn có độ cao trung bình khoảng 1 500 m, tiếp đến là vùng đồi chuyển

tiếp có độ cao trung bình khoảng 200 − 400 m Phía đông là dải đồng bằng nhỏ

hẹp với độ cao trung bình 5 m, bị chia cắt bởi các nhánh núi lan sát ra biển Rìa

ngoài của đồng bằng là các dải cát ven biển

 Đất đai

Do có nhiều dạng địa hình, nên đất ở Hà Tĩnh đa dạng, gồm các nhóm đất

chính sau:

− Nhóm đất feralit đỏ vàng: Chiếm khoảng 67% diện tích đất tự nhiên, trong

đó, đất xám có diện tích lớn nhất (34%) Nhóm đất này phân bố ở vùng đồi

núi, thích hợp trồng các loại cây dài ngày như: cây ăn quả, cây cao su, cây

chè và trồng rừng

− Nhóm đất phù sa: Chiếm khoảng 30% diện tích đất tự nhiên, phân bố chủ

yếu ở vùng đồng bằng Trong nhóm đất này, đất phù sa chiếm khoảng 17%,

thích hợp trồng cây lương thực như lúa, ngô, Đất cát pha thích hợp trồng

cây công nghiệp ngắn ngày và các cây thực phẩm khác

− Ngoài ra, còn có đất phèn, đất mặn, phân bố gần các cửa sông ven biển Các

loại đất này cần phải cải tạo để có thể sử dụng trong nông nghiệp

Quan sát hình 1.3 và đọc thông tin, em hãy thực hiện các nhiệm vụ sau:

1 Kể tên các dạng địa hình chính ở Hà Tĩnh.

2 Xác định trên bản đồ đỉnh núi cao nhất và các dãy núi chính ở Hà Tĩnh.

3 Kể tên và nêu sự phân bố của các nhóm đất chính ở Hà Tĩnh.

4 Nêu thuận lợi, khó khăn của địa hình, đất đai đối với sự phát triển kinh tế và

?

b Khí hậu, sông hồ

 Khí hậu

Hà Tĩnh có khí hậu nhiệt đới gió mùa với hai mùa rõ rệt: mùa hạ nóng và mùa

đông lạnh Nhiệt độ trung bình hằng năm từ 24oC – 26oC

Mùa hạ: Kéo dài từ tháng 4 đến tháng 10, khí hậu nóng kèm theo nhiều đợt

gió phơn Tây Nam (gió Lào), nhiệt độ trung bình tháng từ 25oC – 32oC, cao nhất

có thể lên tới 40oC (tháng 6, 7)

Mùa đông: Kéo dài từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau với nhiệt độ thấp, nhiều

khi xuống dưới 10oC Gió trong mùa này chủ yếu là gió mùa Đông Bắc

Hà Tĩnh là một trong những trung tâm mưa của cả nước Lượng mưa trung

bình hằng năm khoảng 2 000 – 2 800 mm Mưa nhiều trong các tháng 8, 9, 10, 11,

chiếm 60 – 70% tổng lượng mưa cả năm Độ ẩm trung bình đạt từ 80 – 85%

Hình 1.4 Biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa tỉnh Hà Tĩnh

(Nguồn: Viện Khoa học Khí tượng ‒ Thuỷ văn và Biến đổi khí hậu)

oC

Hà Tĩnh thường chịu nhiều ảnh hưởng của bão và áp thấp nhiệt đới Bão thường xuất hiện từ tháng 8 và kết thúc vào tháng 11 Bình quân mỗi năm

Hà Tĩnh có từ 2 – 4 cơn bão ảnh hưởng trực tiếp, gây mưa lớn, lũ, ngập lụt trên diện rộng

Ngoài ra, đầu mùa hạ, gió mùa Tây Nam có thể gây hạn hán và thiếu nước, làm ảnh hưởng đến việc trồng lúa và các cây trồng khác Bên cạnh việc thiếu hụt lượng nước, hạn hán cũng làm tăng hiện tượng nước mặn xâm thực dọc theo các cửa sông và vào sâu các con sông chính

Quan sát hình 1.3, hình 1.4 và đọc thông tin, em hãy thực hiện các nhiệm vụ sau:

1 Cho biết tháng có nhiệt độ cao nhất, tháng có nhiệt độ thấp nhất ở Hà Tĩnh; những tháng có lượng mưa trên 200 mm và những tháng có lượng mưa dưới

200 mm; tháng có lượng mưa cao nhất, thấp nhất.

2 Nêu đặc điểm khí hậu của Hà Tĩnh.

3 Khí hậu tác động như thế nào đến đời sống và hoạt động sản xuất ở Hà Tĩnh?

 Sông hồ

Hà Tĩnh có hệ thống sông hồ khá dày đặc Toàn tỉnh có trên 30 con sông lớn nhỏ với tổng chiều dài khoảng hơn 400 km, trữ lượng nước khoảng

11 – 13 tỉ m3/năm Các con sông lớn gồm: sông La, sông Ngàn Sâu, sông Ngàn Phố, sông Nghèn, sông Rào Cái, sông Cửa Nhượng,… Các sông này là nguồn cung cấp nước chính cho sản xuất nông nghiệp

Hà Tĩnh có 351 hồ, một số hồ lớn như: hồ Kẻ Gỗ, hồ Ngàn Trươi, hồ Bộc Nguyên, Các hồ, đập cung cấp nước sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp,

du lịch và các hoạt động kinh tế khác, đồng thời đây cũng là nơi giữ nước trong mùa mưa và điều tiết nước trong mùa khô

?

Hình 1.5 Một đoạn sông Ngàn Sâu chảy qua thị trấn Hương Khê

Quan sát hình 1.3 và đọc thông tin, em hãy thực hiện các nhiệm vụ sau:

Hà Tĩnh có tổng diện tích rừng là 313 582,72 ha, trong đó có 217 776,83 ha

rừng tự nhiên và 95 805,89 ha rừng trồng, phân bố phần lớn ở các huyện trung

du, miền núi của tỉnh

Thực vật ở Hà Tĩnh rất đa dạng, khoảng 2 993 loài, trong đó, có 163 loài thuộc

danh mục loài thực vật quý hiếm được ưu tiên bảo vệ, nhiều loài gỗ quý như:

lim, táu,…

Động vật rừng ở Hà Tĩnh rất phong phú, khoảng 1 095 loài động vật có xương,

nhiều loài động vật quý hiếm có nguy cơ bị tuyệt chủng cần được ưu tiên bảo vệ

như: sao la, mang lớn, voi, vượn má trắng, trĩ sao,… Trên địa bàn tỉnh có Vườn

quốc gia Vũ Quang và Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ Hệ sinh thái tự nhiên ở nơi

này rất đa dạng, có giá trị cao về du lịch và nghiên cứu khoa học

Ngoài ra, rừng ngập mặn ven biển Hà Tĩnh cũng khá phong phú, có nhiều loại

động vật, thực vật thuỷ sinh có giá trị kinh tế cao Rừng ngập mặn tập trung ở khu

vực các cửa sông như: Cửa Hội, Cửa Sót, Cửa Nhượng, Cửa Khẩu,

Quan sát hình 1.3 và đọc thông tin, em hãy thực hiện các nhiệm vụ sau:

1 Xác định trên bản đồ các Vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên ở Hà Tĩnh.

2 Kể tên và nêu sự phân bố của các loài động, thực vật chính ở Hà Tĩnh.

và khu vực Đông Nam Á.

− Đá xây dựng các loại (chủ yếu đá hoa cương) phân bố chủ yếu tại huyện

Kỳ Anh, thị xã Kỳ Anh, huyện Nghi Xuân, thị xã Hồng Lĩnh Cát xây dựng

có ở nhiều nơi, dọc các sông lớn, bao gồm cả bãi cát bồi và cát lòng sông

− Nước khoáng Nậm Chốt (Nước Sốt) ở xã Sơn Kim 1, huyện Hương Sơn Nguồn nước này có nhiệt độ từ 70 − 80oC, chứa nhiều khoáng chất có lợi cho sức khoẻ

Khoáng sản được dùng làm nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp và xây dựng Tuy nhiên, khoáng sản là nguồn tài nguyên không thể tái tạo, do vậy, cần được khai thác, sử dụng hợp lí, tiết kiệm và hiệu quả

Quan sát hình 1.3 và đọc thông tin, em hãy thực hiện các nhiệm vụ sau:

1 Kể tên và nêu trữ lượng của một số loại khoáng sản chính ở Hà Tĩnh.

2 Xác định trên bản đồ sự phân bố các loại khoáng sản chính ở Hà Tĩnh.

3 Nêu vai trò của khoáng sản đối với sự phát triển kinh tế.

Hình 1.8 Suối nước nóng ở xã Sơn Kim 1,

huyện Hương Sơn

?

Tóm tắt đặc điểm tự nhiên và tác động của tự nhiên đến sự phát triển kinh tế − xã hội

của Hà Tĩnh vào vở theo mẫu sau:

Thành phần tự nhiên Đặc điểm Tác động đến sự phát triển kinh tế − xã hội

 Dựa vào hình 1.2, em hãy xác định vị trí địa lí của huyện/thị xã/thành phố nơi em

sống và nêu ý nghĩa của vị trí địa lí đối với sự phát triển kinh tế − xã hội

Kể tên những cây trồng chính ở địa phương em Vì sao chủ yếu trồng những cây đó?

 Em hãy lấy một số ví dụ về tác động của khí hậu đến đời sống và hoạt động sản

xuất ở địa phương em

Thiên nhiên Hà Tĩnh có sự phân hoá đa dạng về địa hình, đất đai, khí hậu, sông hồ,… theo 2 vùng: trung du miền núi và đồng bằng ven biển Vậy, những nét đặc trưng của mỗi vùng như thế nào? Đặc điểm đó đem lại những thuận lợi và khó khăn gì cho hoạt động sản xuất và đời sống người dân?

 Vùng trung du miền núi ở Hà Tĩnh

Vùng trung du miền núi của Hà Tĩnh chiếm 83,8% diện tích tự nhiên của tỉnh, khoảng 501 800 ha Vùng nằm ở phía tây, có sự phân hoá phức tạp và bị chia cắt mạnh Các dãy núi nằm ở phía tây, chủ yếu là đá granit gồm: dãy Giăng Màn, Đông Cốc, Rèo Pheo,… trong đó cao nhất là núi Rào Cỏ Miền đồi núi thấp chiếm khoảng 5% diện tích tự nhiên của tỉnh, địa hình có dạng đồi bát úp, có độ cao trung bình từ 200 – 300 m so với mực nước biển

Đất của vùng chủ yếu là đất feralit đỏ vàng thích hợp cho trồng cây công nghiệp lâu năm, cây ăn quả và trồng rừng

Tài nguyên sinh vật của vùng rất phong phú Vườn quốc gia Vũ Quang có 76% diện tích rừng tự nhiên với nhiều thực vật quý như: pơ mu, hoàng đàn, cẩm lai, lát hoa, lim, dổi, trầm hương, và nhiều cây dược liệu quý Động vật ở đây rất

Sau khi tìm hiểu chủ đề này, em sẽ:

− Trình bày được sự phân hoá tự nhiên ở Hà Tĩnh

− Mô tả được một số nét đặc trưng về tự nhiên của hai vùng trung du miền núi và đồng bằng ven biển ở

Hà Tĩnh

− Nhận xét được những thuận lợi, khó khăn của từng vùng địa hình đối với sản xuất và đời sống người dân ở Hà Tĩnh

PHÂN HOÁ TỰ NHIÊN Ở HÀ TĨNH

Chủ đề 2

Hình 2.1 Khu du lịch sinh thái Sơn Kim, xã Sơn Kim 1, huyện Hương Sơn

phong phú, theo thống kê có tới 60 loài thú, 187 loài chim, 38 loài bò sát, 26 loài

lưỡng cư và 56 loài cá với nhiều loại quý hiếm như voọc chà vá chân nâu, voọc

Hà Tĩnh, vượn má vàng,…

Nước khoáng là tài nguyên khoáng sản có giá trị nhất, phân phố ở xã Sơn Kim 1,

huyện Hương Sơn

Vùng trung du miền núi thường có nhiều thiên tai Khí hậu khô nóng về mùa

hè gây thiếu nước cho phát triển nông nghiệp, tăng nguy cơ cháy rừng; lũ quét

cũng xảy ra vào mùa mưa ở nhiều xã miền núi Hà Tĩnh

Quan sát hình 1.3 (trang 9) và đọc thông tin ở trên, em hãy thực hiện các nhiệm

vụ sau:

1 Trình bày một số đặc điểm cơ bản về tự nhiên của vùng trung du miền núi

Hà Tĩnh.

2 Nêu những thuận lợi, khó khăn của tự nhiên đối với hoạt động sản xuất và đời

sống người dân vùng trung du miền núi ở Hà Tĩnh.

 Vùng đồng bằng ven biển ở Hà Tĩnh

Tổng diện tích của vùng đồng bằng ven biển khoảng 97 200 ha, chiếm 16,2%

diện tích đất tự nhiên của tỉnh Địa hình có độ cao từ 2 − 4 m so với mực nước biển,

khu vực sát biển có độ cao từ 1 m trở xuống, một số nơi ở huyện Kỳ Anh nổi lên

những cồn cát cao 15 m, ven biển Thạch Hà có những bãi sò biển cao 12 m

?

Phần lớn đất ở vùng đồng bằng là đất phù sa, đất cát thuận lợi cho trồng lúa và hoa màu Ven biển có nhóm đất phèn mặn, phân bố dọc cửa sông, thích hợp cho phát triển rừng phòng hộ.

Vùng có nhiều bãi biển đẹp như: Thiên Cầm, Thạch Hải, Xuân Thành, Xuân Hải,… thích hợp cho phát triển du lịch Ở thị xã Kỳ Anh có cảng nước sâu Vũng Áng – Sơn Dương Tỉnh có 4 cửa sông lớn đổ ra biển là Cửa Hội, Cửa Sót, Cửa Nhượng và Cửa Khẩu tạo ra các vùng nước lợ và bao phủ 6 000 ha bãi biển

và đất đai Độ mặn của các khu vực này thích hợp cho phát triển nuôi trồng thuỷ sản như: tôm, cua, cá, nghêu, sò, và nuôi trồng rong biển

Trên vùng biển Hà Tĩnh có khoảng 267 loài cá và hải sản sinh sống Trữ lượng

cá vào khoảng 85 800 tấn Trữ lượng tôm khoảng 500 − 600 tấn, trữ lượng mực khoảng 3 000 − 3 500 tấn

Hình 2.3 Rừng ngập mặn ở xã Hộ Độ, huyện Lộc Hà Hình 2.2 Bãi biển Xuân Hải, xã Thạch Bằng, huyện Lộc Hà

Ngoài ra, vùng đồng bằng ven biển có rừng ngập mặn với diện tích hơn 660 ha,

với nhiều động, thực vật thuỷ sinh có giá trị kinh tế cao, tập trung ở các cửa sông

lớn như: Cửa Hội, Cửa Sót, Cửa Nhượng, Cửa Khẩu Tài nguyên khoáng sản của

vùng khá phong phú, trong đó, khoáng sản có trữ lượng lớn nhất là mỏ sắt nằm

ở xã Thạch Khê, huyện Thạch Hà

Tự nhiên cũng gây một số khó khăn đối với người dân vùng đồng bằng ven

biển: bão, lũ, thiên tai thường xuyên xảy ra Đất bị bạc màu, nhiễm mặn, ngập lụt

ở vùng đồng bằng, xói lở, bồi tụ ở các cửa sông, ven biển,…

Quan sát hình 1.3 (trang 9) và đọc thông tin ở trên, em hãy thực hiện các nhiệm vụ sau:

1 Trình bày một số đặc điểm cơ bản về tự nhiên của vùng đồng bằng ven biển ở

Hà Tĩnh.

2 Nêu những thuận lợi, khó khăn của tự nhiên đối với hoạt động sản xuất và đời

sống người dân ở vùng đồng bằng ven biển ở Hà Tĩnh.

 Tóm tắt đặc điểm tự nhiên và tác động của từng vùng đến phát triển kinh tế –

xã hội ở Hà Tĩnh vào vở theo mẫu sau:

Vùng trung du miền núi

Hà Tĩnh

Vùng đồng bằng ven biển Hà Tĩnh

Diện tích

Đặc điểm tự nhiên

Tài nguyên thiên nhiên

Thuận lợi cho sự phát triển

kinh tế — xã hội

Khó khăn cho sự phát triển

kinh tế — xã hội

?

 Dựa vào biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa huyện Hương Khê (vùng trung du miền núi)

và huyện Kỳ Anh (vùng đồng bằng ven biển), nhận xét sự phân hoá khí hậu theo hai vùng ở Hà Tĩnh

(Nguồn: Đặng Duy Lợi, Đỗ Anh Dũng và Trịnh Minh Hùng,

Các biểu đồ khí hậu và sinh khí hậu Việt Nam, NXB Giáo dục Việt Nam, 2016)

 Sưu tầm tranh ảnh và giới thiệu một số thiên tai, hậu quả do thiên tai gây ra ở một trong hai vùng của Hà Tĩnh

 Địa phương (xã, huyện) em nằm ở vùng nào? Nêu những nét đặc trưng về tự nhiên của địa phương em

Trong thời kì Bắc thuộc, nhân dân Hà Tĩnh đã hăng hái tham gia nhiều cuộc khởi

nghĩa lớn nhằm chống lại ách cai trị của chính quyền đô hộ phương Bắc Trong đó, nổi

bật nhất là cuộc khởi nghĩa của Mai Thúc Loan (713 ‒ 722) chống chính quyền đô hộ

nhà Đường

Vậy, những đóng góp cụ thể của nhân dân Hà Tĩnh trong cuộc đấu tranh chống ách

đô hộ của chính quyền phương Bắc là gì?

 Khái quát về Hà Tĩnh thời Bắc thuộc

Năm 179 TCN, sau khi đánh bại An Dương Vương, Triệu Đà sáp nhập Âu Lạc

vào Nam Việt và chia thành hai quận: Giao Chỉ và Cửu Chân Năm 111 TCN,

nhà Hán tiêu diệt Nam Việt, chia Âu Lạc thành ba quận: Giao Chỉ, Cửu Chân và

Nhật Nam Hà Tĩnh (tên gọi có từ năm 1831) là vùng đất thuộc quận Cửu Chân

?

Sau khi tìm hiểu chủ đề này, em sẽ:

− Kể được tên một số cuộc khởi nghĩa chống Bắc thuộc tiêu biểu có sự tham gia của nhân dân Hà Tĩnh

− Trình bày được những đóng góp của nhân dân Hà Tĩnh trong các cuộc khởi nghĩa chống Bắc thuộc

HÀ TĨNH TRONG QUÁ TRÌNH ĐẤU TRANH CHỐNG XÂM LƯỢC CỦA CÁC TRIỀU ĐẠI PHONG KIẾN PHƯƠNG BẮC

Chủ đề 3

Hình 3.1 Lược đồ hành chính nước ta thời Hán (1)

(1) Theo Đào Duy Anh, Đất nước Việt Nam qua các đời, NXB Văn hoá Thông tin, 2005, tr 70.

Vùng đất Hà Tĩnh là nơi có nhiều rừng núi, lâm thổ sản quý như: gỗ, hương liệu, sừng tê giác, ngà voi, lông chim trả, trầm hương,… Dưới ách thống trị của chính quyền phương Bắc, người dân Hà Tĩnh thường xuyên bị ép buộc vào rừng,

lên núi, xuống biển tìm kiếm sản vật quý hiếm để cống nộp cho chính quyền đô

hộ Mâu thuẫn giữa đại bộ phận nhân dân Hà Tĩnh với chính quyền đô hộ phương

Bắc dâng cao

1 Quan sát lược đồ hình 3.1, đọc thông tin và cho biết thời Bắc thuộc, vùng đất

Hà Tĩnh thuộc quận nào.

2 Nêu chính sách của chính quyền đô hộ phương Bắc đối với vùng đất Hà Tĩnh

 Nhân dân Hà Tĩnh với các cuộc đấu tranh chống ách đô hộ của phong kiến

phương Bắc

a Các cuộc khởi nghĩa trước thế kỉ VII

Thời Bắc thuộc, không cam chịu áp bức nên nhân dân Hà Tĩnh cùng với cả

nước tích cực đấu tranh giành lại độc lập, tự chủ Nhiều cuộc khởi nghĩa của nhân

dân ta chống ách đô hộ của phong kiến phương Bắc có sự đóng góp tích cực của

nhân dân Hà Tĩnh

Bảng 3.1 Các cuộc khởi nghĩa chống chính quyền đô hộ phương Bắc

có sự tham gia của nhân dân Hà Tĩnh (1)

Người Chăm ở huyện Tượng Lâm (quận Nhật Nam) nổi dậy

Thứ sử Giao Châulà Phàn Diễn đem quân Giao Chỉ và Cửu Chân hơn 1 000 người đi đánh Quân sĩ hai quận bất bình, đánh bại lực lượng chủ chốt của Phàn Diễn Về sau, nhà Hán phải dùng cách mua chuộc, dụ dỗ mới yên được

2 Năm 144 Nhân dân Nhật Nam và Cửu Chân liên kết với nhau nổi dậy,

Thái thú Hạ Phương phải có các biện pháp dụ dỗ mới yên

3 Năm 157 Nhân dân Cửu Chân hưởng ứng lời kêu gọi của Chu Đạt, nổi

dậy giết chết huyện lệnh, đánh phá các nơi

4 Năm 178 Lương Long đã kêu gọi nhân dân các quận Giao Chỉ, Cửu Chân,

Nhật Nam nổi dậy chống chính quyền đô hộ

Thành Vạn An dài hơn 1 000 m, nối căn cứ Vệ Sơn nơi dựng cờ đầu tiên với Rú Đụn, dọc theo bờ sông Lam Sự đồng lòng của quân dân thể hiện trong câu hát ru trong dân gian:

Con ơi con ngủ cho lành

Để ông Mai Đế xây thành Vạn An.

Em có biết?

Xem bảng 3.1 và nêu đóng góp của nhân dân Hà Tĩnh trong các cuộc khởi nghĩa chống chính quyền đô hộ phương Bắc.

?

b Khởi nghĩa Mai Thúc Loan

Dưới ách thống trị của nhà Đường, năm 713, Mai Thúc Loan dựng cờ khởi nghĩa ở vùng Hoan Châu (Nghệ An – Hà Tĩnh ngày nay)

Nhân dân Nghệ An, Hà Tĩnh đã tích cực ủng hộ Mai Thúc Loan xây thành Vạn An (huyện Nam Đàn) và các thành luỹ xung quanh Vạn An, như:

Vệ Sơn, Biều Sơn, Liêu Sơn, Ngọc Đái Sơn, Hồ Sơn,… (thuộc thị trấn Nam Đàn ngày nay)

Từ thành Vạn An, Mai Thúc Loan dẫn quân ra Bắc, đánh chiếm phủ thành Tống Bình (Hà Nội ngày nay)

Cuộc khởi nghĩa giành thắng lợi

Chính quyền của vua Mai Hắc Đế tồn tại được 10 năm (713 – 722) mới kết thúc

Cuộc khởi nghĩa cuối cùng cũng thất bại nhưng đã thể hiện tinh thần yêu nước và ý chí chống giặc ngoại xâm của nhân dân Nghệ An, Hà Tĩnh

Hình 3.2 Tượng vua Mai Hắc Đế,

xã Thịnh Lộc, huyện Lộc Hà

Đền thờ vua Mai Hắc Đế được xây dựng từ lâu đời nhưng sau đó đã bị huỷ hoại hoàn toàn do những biến động của lịch sử Năm 2011, đền được

phục hồi và tu bổ trên nền đất cũ Đền được xếp hạng di tích lịch sử văn

hoá cấp tỉnh Lễ giỗ vua Mai Hắc Đế được tổ chức vào ngày 13 tháng Giêng

âm lịch hằng năm

Em có biết?

1 Nêu đóng góp của nhân dân Hà Tĩnh trong cuộc khởi nghĩa Mai Thúc Loan.

2 Quan sát hình 3.2, 3.3 và cho biết việc xây dựng những công trình trong hình có

ý nghĩa như thế nào.

?

Hình 3.3 Đền thờ vua Mai Hắc Đế, xã Mai Phụ, huyện Lộc Hà

Hãy vẽ sơ đồ theo trình tự thời gian để mô tả diễn biến các cuộc khởi nghĩa chống

Bắc thuộc có sự tham gia của nhân dân Hà Tĩnh

Nêu những đóng góp của nhân dân Hà Tĩnh trong các cuộc đấu tranh chống lại ách

đô hộ của phong kiến phương Bắc

 Sưu tầm tranh ảnh về lễ giỗ vua Mai Hắc Đế ở Hà Tĩnh

 Đề xuất một số biện pháp để giữ gìn và bảo tồn các di tích liên quan đến vua

Mai Hắc Đế ở Hà Tĩnh

Sau khi tìm hiểu chủ đề này, em sẽ:

− Kể lại được một truyện cổ liên quan đến địa danh ở

Nghe bài hát Đưa anh về Hà Tĩnh (nhạc Xuân Hoà, thơ Phan Duy Oanh) và thực hiện nhiệm vụ:

1 Kể tên các địa danh của Hà Tĩnh xuất hiện trong bài hát.

2 Cho biết các địa danh đó ở huyện nào Giới thiệu vài nét về các địa danh đó.

?

Hình 4.1 Bến Tam Soa, huyện Đức Thọ

TRUYỆN KỂ ĐỊA DANH Ở HÀ TĨNH

Chủ đề 4

1 Núi Am Tiên – một trong 99

ngọn núi của dãy Hồng Lĩnh, được

tôn xưng là “Am Tiên đệ nhất danh

lam”, nổi tiếng bởi khung cảnh nên

thơ, hùng vĩ Chùa Chân Tiên toạ

lạc trên đỉnh Tiên An, thuộc địa

phận xã Thịnh Lộc, huyện Lộc Hà,

tỉnh Hà Tĩnh Ngôi chùa mang trong

mình những câu chuyện huyền bí

Ở đây có một dấu chân đủ 5 ngón

hằn sâu 30 cm và dài 80 cm, tương

truyền là dấu chân của ông Bành Tổ Phía bắc chùa còn in hai dấu chân khác,

một dấu chân người cạnh một dấu chân ngựa Tương truyền đó là gót ngọc

của tiên nữ rửa chân bên bờ suối và dấu chân ngựa đưa nàng về trời

(Theo Bùi Thiết, Từ điển Hà Tĩnh, NXB Văn hoá Thông tin, 2000)

2 Biển Thiên Cầm nằm giữa núi

Thiên Cầm và núi Đầu Voi, giống

như một hình cánh cung trải dài gần

3 km, cùng với Cùm Nậy (núi lớn)

và Cùm Con (núi bé) tạo nên những

phím đàn trời án ngự dòng suối

Kỳ La, để dòng suối trong vắt này

uốn lượn rồi đổ ra biển Chuyện xưa

kể lại, hằng năm, khi mùa xuân đến,

các vua Hùng đều lên đây thưởng

ngoạn cảnh trời mây non nước, nghe

thông reo và thưởng thức những đặc

sản biển Đồn rằng, vào lúc trời yên biển lặng, đứng trên đỉnh Thiên Cầm có thể

nghe được một thứ âm thanh rất lạ như là thứ nhạc của trời Có lẽ vì vậy mà

nơi đây được đặt tên là Thiên Cầm, nghĩa là "Đàn trời"

(Theo Nguyễn Đổng Chi (Chủ biên), Địa chí văn hoá dân gian Nghệ Tĩnh,

NXB Nghệ An, 1995)

Hình 4.2 Chùa Chân Tiên, xã Thịnh Lộc,

huyện Lộc Hà

Hình 4.3 Biển Thiên Cầm, huyện Cẩm Xuyên

địa danh ở Hà Tĩnh

 Truyện kể về địa danh ở Hà Tĩnh

a. Đọc văn bản dưới đây và thực hiện nhiệm vụ:

1 Câu chuyện trên kể về địa danh nào? Em hãy giới thiệu về địa danh đó.

2 Nêu ý nghĩa của câu chuyện trên.

3 Em hãy viết đoạn văn ngắn về giá trị truyền thống của câu chuyện trên.

4 Em hãy sưu tầm và kể lại một câu chuyện khác về nguồn gốc 99 ngọn núi Hồng Lĩnh.

?

1 Nêu tên và ý nghĩa tên gọi của các địa danh trên.

2 Em có biết truyện kể dân gian nào khác về các địa danh trên không? Kể lại một trong các câu chuyện mà em biết.

b. Qua việc tìm hiểu các truyện kể địa danh Hà Tĩnh ở hoạt động 1 (trang 26), em hãy trao đổi với bạn các nội dung sau:

− Truyện kể đó nói về địa danh nào? Nguồn gốc tên gọi của các địa danh đó

− Địa danh gắn với chiến công, nhân vật, sự kiện lịch sử, nào?

− Nêu cảm nhận của em về vẻ đẹp quê hương Hà Tĩnh hiện lên qua những câu chuyện đó

c. Đọc văn bản dưới đây và thực hiện nhiệm vụ:

?

Ngày xưa, thuở khai thiên lập địa, vùng đất Nghệ An ‒ Hà Tĩnh núi non mọc ngổn ngang, ngăn cách vùng này với vùng kia Nơi đây có hai người khổng lồ là ông Đùng, bà Đùng nhiều lần giúp đỡ nhân dân trong vùng Ông Đùng rất thích bà Đùng nên một hôm đến ngỏ ý Bà Đùng nói trước khi gà gáy ngày mai ông Đùng phải xếp được

100 ngọn núi thì bà Đùng đồng ý làm

vợ Vậy là ông Đùng một mình cặm cụi kéo núi xếp lại, ông làm việc quên cả ăn Lúc xếp được 99 ngọn núi thì cũng là lúc bà Đùng tỉnh dậy, thấy ông Đùng đang xếp núi nên đùa cho vui bằng việc giả tiếng gà gáy Ông Đùng đang di chuyển một ngọn núi về cho tròn 100 ngọn, đến bên bờ bắc sông Lam thì nghe tiếng gà gáy, tưởng thật nên đứng dậy phủi tay bỏ đi Do đó, núi Hồng Lĩnh có 99 ngọn, còn một ngọn bị ông Đùng bỏ lại chính là núi Quyết ở bờ bắc sông Lam Cũng chính ông Đùng đã đào quặng sắt ở trong các ngọn núi đem đến làng Vân Chàng

và làng Trung Lương dạy cho nhân dân làm nghề rèn – một nghề truyền thống vẫn còn lại đến ngày nay

(Theo Nguyễn Đổng Chi (Chủ biên), Địa chí văn hoá dân gian Nghệ Tĩnh,

NXB Nghệ An, 1995)

Hình 4.4 Một góc của dãy núi Hồng Lĩnh

Giới thiệu địa danh ở Hà Tĩnh

a Sưu tầm ảnh hoặc tranh vẽ về một trong các địa danh ở địa phương em

b Giới thiệu về địa danh đó với các bạn của em

 Thiết kế sản phẩm giới thiệu vẻ đẹp địa danh ở Hà Tĩnh

a. Vẽ một bưu thiếp hoặc thiết kế poster về một địa danh gắn với truyện kể địa danh

Hà Tĩnh tương ứng

b Đóng vai hướng dẫn viên du lịch, dùng bưu thiếp hoặc poster để giới thiệu về địa

danh kèm theo câu chuyện (thời gian khoảng 5 – 10 phút)

Lưu ý: Các học sinh khác đóng vai du khách, ghi chép, phỏng vấn,

 Thi kể chuyện địa danh ở Hà Tĩnh

Lựa chọn một truyện kể địa danh ở địa phương và tổ chức thi kể bằng lời hoặc sân

khấu hoá câu chuyện đó

Gợi ý:

– Địa danh đó tên là gì? Ở đâu?

– Địa danh đó gắn với nhân vật nào?

– Nêu vẻ đẹp địa hình, truyền thống, lịch sử của địa danh đó