thủ tục xét xử những vụ án mà bị cáo là người chưa thành niên một số vấn đề lý luận và thực tiễn

Chính vì vậy, quan điểm của Đảng và Nhà nớc ta về vấn đề giải quyếttội phạm về ngời cha thành niên là: "Vấn đề không phải chỉ đơn giản là xử một vụ án, trừng phạt một tội phạm nào đó, đi

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ngời cha thành niên phạm tội là một hiện tợng thực tế, tồn tại trong tấtcả các xã hội Trong những năm qua và nhất là thời điểm hiện nay, tình trạngngời cha thành niên phạm tội ở Việt Nam diễn biến rất phức tạp Việc giảiquyết vấn đề ngời cha thành niên phạm tội là việc làm cần thiết để giữnghiêm ổn định chính trị và trật tự an toàn xã hội, nhng cũng là một vấn đềphức tạp và tế nhị Trớc hết, do xuất phát từ đặc điểm tâm lý đang phát triển,nhân cách cha đợc định hình, nhận thức cha đợc đầy đủ nên một số em đã cóhành vi phạm tội một cách không tự giác Mặt khác, khi phạm tội các em lànhững ngời phạm tội, nhng đồng thời cũng là những nạn nhân của sự thiếugiáo dục, chăm sóc của gia đình, nhà trờng và xã hội; hành động của các em ítnhiều bị chi phối bởi hoàn cảnh khách quan hoặc bị xúi giục, lừa dối

Chính vì vậy, quan điểm của Đảng và Nhà nớc ta về vấn đề giải quyếttội phạm về ngời cha thành niên là: "Vấn đề không phải chỉ đơn giản là xử một

vụ án, trừng phạt một tội phạm nào đó, điều quan trọng là phải tìm ra mọi cách

để làm giảm bớt những hoạt động phạm pháp và tốt hơn hết là ngăn ngừa đừng

để các việc sai trái ấy xảy ra" [24], quán triệt tinh thần đó, Bộ luật tố tụng hình

sự Việt Nam năm 2003 đã dành nguyên một chơng riêng biệt (Chơng XXXII)quy định về thủ tục tố tụng đối với ngời cha thành niên

Đây là cơ sở pháp lý để áp dụng khi xử lý đối với ngời bị tạm giữ, bịcan, bị cáo là ngời cha thành niên Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng các quy

định này đã nảy sinh nhiều vớng mắc và bất cập Qua quá trình nghiên cứu lýluận và thực trạng áp dụng các quy định của pháp luật tố tụng hình sự trongviệc giải quyết các vụ án mà bị cáo là ngời cha thành niên, chúng tôi thấy,những ngời tiến hành tố tụng không những phải nắm vững các quy định củapháp luật, tuân thủ chặt chẽ các thủ tục tố tụng đặc biệt này mà còn phải có

kiến thức nhất định về đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi cha thành niên đểphục vụ cho công tác xét xử đạt chất lợng cao Hơn nữa, trong quá trìnhchuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế, bên cạnh những mặt tích cực, nền kinh tếthị trờng cũng đã làm nảy sinh nhiều vấn đề tiêu cực, trong đó tình hình ngờicha thành niên phạm tội diễn biến ngày càng phức tạp với tính chất, mức độnguy hiểm cho xã hội ngày càng tăng Chính vì vậy, trớc những đòi hỏi củacuộc đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, việc nghiên cứu sâu về thủ tụcxét xử đối với những vụ án mà bị cáo là ngời cha thành niên trong pháp luật tốtụng hình sự Việt Nam là vấn đề có ý nghĩa sâu sắc cả về mặt lý luận cũng nhthực tiễn áp dụng pháp luật Những phân tích trên đã đa chúng tôi đến quyết

định chọn đề tài "Thủ tục xét xử những vụ án mà bị cáo là ngời cha thành niên: một số vấn đề lý luận và thực tiễn " cho luận văn tốt nghiệp cao học luật

của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Trong công tác xét xử án hình sự, việc xét xử đối với những vụ án mà

bị cáo là ngời cha thành niên là một trong những nội dung quan trọng Bởi vì,ngoài việc quyết định hình phạt đối với họ, Tòa án còn phải thực hiện việcgiáo dục họ sửa chữa lỗi lầm, phát triển lành mạnh về thể chất và tinh thần,tạo điều kiện giúp họ sớm hòa nhập cuộc sống bình thờng

Trớc khi chọn đề tài "Thủ tục xét xử những vụ án mà bị cáo là ngời

ch-a thành niên: một số vấn đề lý luận và thực tiễn" cho luận văn thạc sĩ củch-a

mình, chúng tôi đã tham khảo một số nghiên cứu về lĩnh vực t pháp đối với ngời

cha thành niên nh: Nguyễn Trần Bích Phợng: "Thủ tục tố tụng về những vụ án

mà bị can, bị cáo là ngời cha thành niên và thực tiễn áp dụng tại thành phố Hà Nội", Luận văn cử nhân Luật, Trờng Đại học Luật Hà Nội, 2001; Phạm Thị

Khánh Toàn: "Thủ tục tố tụng về những vụ án mà bị can, bị cáo là ngời cha

thành niên - một số vấn đề lý luận và thực tiễn", Luận văn cử nhân Luật, Trờng

Đại học Luật Hà Nội, 2003; Đỗ Thị Phợng: "Thủ tục tố tụng đối với bị can, bị

cáo là ngời cha thành niên trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam", Luận văn

thạc sĩ Luật học, Trờng Đại học Luật Hà Nội, 2003 Tuy nhiên, các nghiên cứunêu trên đề cập đến cả quá trình giải quyết vụ án mà bị can, bị cáo là ngời chathành niên từ giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử cho đến thi hành án

Trong luận văn này, chúng tôi chỉ nghiên cứu sâu những quy định củapháp luật về việc xét xử đối với bị cáo là ngời cha thành niên và thực tiễn ápdụng những quy định đó

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của đề tài

a Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn và lý luận, đánh giá thực trạng của quátrình xét xử bị cáo là ngời cha thành niên, luận văn góp phần làm sáng tỏ cácquy định của pháp luật tố tụng hình sự về việc giải quyết vụ án mà bị cáo làngời cha thành niên để áp dụng vào thực tiễn công tác xét xử nhằm đạt chất l-ợng và hiệu quả cao nhất, đồng thời đa ra một số thực trạng đối với việc ápdụng thủ tục này và đề xuất hớng giải quyết

b Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở pháp lý của thủ tục xét xử

vụ án hình sự mà bị cáo là ngời cha thành niên Trong đó tập trung nghiên cứucác vấn đề: khái quát về ngời cha thành niên; đặc điểm tâm lý lứa tuổi của ng-

ời cha thành niên; những quy định của pháp luật nói chung về ngời cha thànhniên; những quy định của pháp luật tố tụng hình sự về thủ tục xét xử đối với

vụ án mà bị cáo là ngời cha thành niên; thực trạng xét xử và một số kiến nghịnhằm hoàn thiện thủ tục đó Thông qua đó, luận văn có những giải pháp để tạo

ra một cơ chế pháp lý phù hợp cho việc xét xử bị cáo cha thành niên nhằmgiáo dục, cải tạo họ thành ngời có ích cho xã hội

4 Phơng pháp nghiên cứu

Trong luận văn chúng tôi đã sử dụng các phơng pháp nghiên cứu nh:phơng pháp lịch sử, so sánh, tổng hợp, thống kê tình hình thực tiễn xét xử tạiTòa án Qua đó chúng tôi nghiên cứu rút ra những thành tựu cũng nh nhữngtồn tại, hạn chế của thủ tục xét xử vụ án mà bị cáo là ngời cha thành niênnhằm tìm ra nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế đó.

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, luận văn cũng đánh giá tình hình và từ

đó đề ra một số kiến nghị, giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả xét xử vụ án mà

bị cáo là ngời cha thành niên

5 Đối tợng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu: các quy định của pháp luật tố tụng hình

sự Việt Nam về thủ tục xét xử bị cáo là ngời cha thành niên phạm tội từ trớc

đến nay, so sánh với thủ tục tố tụng của một số nớc khác trên thế giới

Nghiên cứu thực trạng xét xử ngời cha thành niên phạm tội thông quacác phiên tòa và các bản án của Tòa án trong những năm gần đây

6 Cơ sở khoa học của đề tài

a Cơ sở lý luận

Phơng pháp luận và phép duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác Lênin và t tởng Hồ Chí Minh

-b Cơ sở thực tiễn

Tình hình thực tiễn xét xử tại phiên tòa và qua các bản án hình sự trên

địa bàn toàn quốc

7 Điểm mới của luận văn

Nội dung của luận văn đợc trình bày một cách có hệ thống các quy

định pháp luật tố tụng về thủ tục xét xử vụ án và thực tiễn áp dụng pháp luật tốtụng hình sự trong quá trình giải quyết vụ án mà bị cáo là ngời cha thành niên

Từ việc nghiên cứu thực tiễn, luận văn đã nêu lên những bất hợp lý và nhữngvớng mắc trong việc áp dụng các quy phạm pháp luật tố tụng hình sự trongthực tiễn xét xử các vụ án về ngời cha thành niên phạm tội Từ đó đa ra những

đề xuất về hớng giải quyết sao cho phù hợp với thực tế, đồng thời hạn chếphần nào những sai lầm, khuyết điểm của cơ quan tiến hành tố tụng và ngờitiến hành tố tụng

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dungcủa luận văn gồm 3 chơng:

Chơng 1: Một số vấn đề chung về thủ tục xét xử các vụ án mà bị cáo là

ngời cha thành niên

Chơng 2: Quy định về thủ tục xét xử các vụ án mà bị cáo là ngời cha

thành niên trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 và thực tiễn áp dụng

Chơng 3: Một số giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật về thủ

tục xét xử vụ án mà bị cáo là ngời cha thành niên

Chơng 1 Một số vấn đề chung về thủ tục xét xử các vụ

án mà bị cáo là ngời cha thành niên

1.1 Khái niệm thủ tục xét xử vụ án hình sự mà bị cáo là ngời cha thành niên

1.1.1 Khái niệm bị cáo là ngời cha thành niên

Theo Từ điển tiếng Việt thì khái niệm ngời cha thành niên đợc địnhnghĩa nh sau: "Ngời cha thành niên là ngời cha phát triển đầy đủ, toàn diện vềthể lực, trí tuệ, tinh thần cũng nh cha có đầy đủ quyền và nghĩa vụ công dân".Theo quy định tại Điều 1 Công ớc quốc tế về quyền trẻ em năm 1990 thì "Trẻ

em có nghĩa là ngời dới 18 tuổi trừ trờng hợp luật pháp áp dụng với trẻ em đó

có quy định tuổi thành niên sớm hơn" Bên cạnh Công ớc về quyền trẻ em thìQuy tắc tối thiểu phổ biến của Liên Hợp Quốc về việc áp dụng pháp luật đốivới ngời cha thành niên (Quy tắc Bắc Kinh) do Đại hội đồng Liên Hợp Quốcthông qua ngày 14.12.1992 cũng là một văn bản pháp luật quốc tế quan trọng

đề cập đến khái niệm "ngời cha thành niên là ngời dới 18 tuổi" nh là một sự kếthừa của Công ớc về Quyền trẻ em Quy tắc Riát về phòng ngừa phạm pháp ởngời cha thành niên đợc Liên Hợp Quốc thông qua ngày 14.12.1990 mặc dùkhông đa ra một cách cụ thể về khái niệm ngời cha thành niên, song thôngqua các quy định cũng giúp chúng ta hiểu ngời cha thành niên là ngời dới 18tuổi Tuy nhiên, do sự phát triển của từng quốc gia khác nhau, nên khái niệmngời cha thành niên ở các quốc gia cũng khác nhau, bên cạnh việc đa ra kháiniệm này thì Công ớc về Quyền trẻ em vẫn còn những điều khoản để ngỏ chocác nớc quy định về độ tuổi cho ngời cha thành niên, thậm chí ngay trong mộtquốc gia các văn bản pháp luật cũng quy định không thống nhất về vấn đềnày

Theo pháp luật Việt Nam, từ những kinh nghiệm đợc thừa nhận trong

quá khứ, dựa trên những thành tựu do các ngành khoa học khác mang lại cũng

nh tiếp thu các văn bản pháp luật quốc tế mà các nhà làm luật đã đa ra kháiniệm về ngời cha thành niên, tuỳ theo từng lĩnh vực điều chỉnh của từng ngànhluật, nh sau: Điều 18 Bộ luật dân sự Việt Nam quy định: "Ngời từ đủ mời támtuổi trở lên là ngời thành niên Ngời cha đủ mời tám tuổi là ngời cha thànhniên" và Bộ luật lao động Việt Nam cũng quy định: "Ngời lao động cha thànhniên là ngời dới 18 tuổi" Nh vậy, có thể thống nhất một quan điểm là ngời ch-

a thành niên là ngời dới 18 tuổi Quan niệm này cũng hoàn toàn phù hợp vớiCông ớc quốc tế về quyền trẻ em ngày 20.2.1990 mà nớc Cộng hòa xã hội chủnghĩa Việt Nam là thành viên

Theo quy định của Bộ luật hình sự thì ngời cha thành niên là nhữngngời cha đủ 18 tuổi, nhng chỉ những ngời cha thành niên từ đủ 14 tuổi đến dới

18 tuổi mới phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi phạm tội, còn ngời chathành niên dới 14 tuổi thì không phải chịu trách nhiệm hình sự Trong đó, ngời

từ đủ 14 tuổi trở lên, nhng cha đủ 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự vềtội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, cònngời từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm (Điều

12 của Bộ luật hình sự)

Vấn đề đặt ra là tại sao pháp luật hình sự lại quy định ngời cha đủ 14tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự và ngời từ đủ 14 tuổi đến cha đủ 18tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về một số tội phạm nhất định? Quy

định này của Bộ luật hình sự về mặt lý luận có thể hiểu, ngời cha đủ 14 tuổikhông phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi nguy hiểm cho xã hội mà họgây ra vì ngời cha đủ 14 tuổi, trí tuệ cha phát triển đầy đủ nên cha nhận thức

đợc tính nguy hiểm cho xã hội về hành vi của mình, cha đủ khả năng tự chủkhi hành động nên họ không bị coi là có lỗi về hành vi nguy hiểm cho xã hội

mà họ thực hiện Một hành vi đợc coi là không có lỗi cũng tức là không đủyếu tố cấu thành tội phạm nên họ không phải chịu trách nhiệm hình sự (loạitrừ trách nhiệm hình sự) Ngời từ đủ 14 tuổi trở lên nhng cha đủ 16 tuổi đợc

coi là ngời cha có năng lực trách nhiệm hình sự đầy đủ Do đó, họ cũng chỉphải chịu trách nhiệm hình sự về một số tội phạm (rất nghiêm trọng do cố ýhoặc đặc biệt nghiêm trọng) chứ không phải chịu trách nhiệm hình sự về tất cảcác tội phạm quy định này cũng thể hiện chính sách nhân đạo trong pháp luậthình sự của Đảng và Nhà nớc ta.

Điều 50 Bộ luật tố tụng hình sự hiện hành quy định bị cáo là ngời đã

bị Tòa án quyết định đa ra xét xử, nh vậy, căn cứ vào quy định này và quy

định tại Điều 12 của Bộ luật hình sự về tuổi chịu trách nhiệm hình sự nêu trên,

thì có thể hiểu bị cáo là ngời cha thành niên là ngời từ đủ 14 tuổi đến cha đủ

18 tuổi ở thời điểm đã bị Tòa án quyết định đa ra xét xử

Từ phân tích trên có thể đa ra định nghĩa về bị cáo là ngời cha thànhniên nh sau:

Bị cáo là ngời cha thành niên là ngời từ đủ 14 tuổi đến cha đủ 18 tuổi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự quy định là tội phạm bị Tòa án quyết định đa ra xét xử

Việc xác định tuổi của bị cáo là ngời cha thành niên rất quan trọng vì

đây là căn cứ ngăn chặn, áp dụng các thủ tục đặc biệt đối với bị cáo nhằm đảmbảo quyền và lợi ích hợp pháp cho ngời cha thành niên Việc xác định tuổi của

bị cáo còn giúp Cơ quan tiến hành tố tụng xác định đợc việc xét xử và áp dụnghình phạt đối với ngời cha thành niên

1.1.2 Khái niệm thủ tục xét xử vụ án mà bị cáo là ngời cha thành niên

Nh đã nêu trên, ngời cha thành niên là ngời đang ở lứa tuổi mà khảnăng nhận thức về tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội bị hạnchế và nhiều khi do bị tác động mạnh của điều kiện bên ngoài Chính sáchhình sự của Nhà nớc ta đối với ngời cha thành niên chủ yếu là nhằm giáo dục,

giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm để phát triển lành mạnh, trở thành công dân cóích cho xã hội

Pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng luôn luôn coi trẻ em

là đối tợng đặc biệt cần đợc bảo vệ không chỉ trong cuộc sống hàng ngày màngay cả khi quyền trẻ em bị xâm phạm cần đợc bảo vệ hoặc khi đối tợng này

vi phạm pháp luật Luật hình sự bảo vệ ngời cha thành niên bị coi là ngờiphạm tội và cũng quy định một chế tài riêng để xử lý, thủ tục tố tụng cũngphải phù hợp với lứa tuổi cha thành niên nhằm thể hiện tính nhân đạo trongchính sách pháp luật của Đảng và Nhà nớc Việt Nam Vì vậy, Bộ luật tố tụnghình sự năm 2003 đã có một chơng riêng (Chơng XXXII) quy định về thủ tục

tố tụng đối với vụ án mà ngời bị tạm giữ, bị can, bị cáo là ngời cha thành niên.Tuy nhiên, trong Điều 301 quy định về phạm vi áp dụng "Thủ tục đối với ngờicha thành niên", nhà làm luật Việt Nam không hề ghi nhận khái niệm pháp lý

"thủ tục đối với ngời cha thành niên" là gì? Qua nghiên cứu các quy định về thủtục đối với ngời cha thành niên trong chơng này, chúng ta có thể hiểu: Các quy

định về thủ tục tố tụng đối với ngời cha thành niên có những đặc trng so vớithủ tục tố tụng áp dụng đối với ngời thành niên Những đặc trng này thể hiện ởcác quy định về tiêu chuẩn của ngời tiến hành tố tụng, về đối tợng phải chứngminh, về việc áp dụng biện pháp ngăn chặn, về việc bào chữa, việc tham giacủa gia đình, nhà trờng và tổ chức xã hội vào tố tụng cũng nh công tác xét xử

và thi hành án Bộ luật tố tụng hình sự cũng quy định các quyền tố tụng và bảo

đảm cho việc điều tra, truy tố, xét xử vụ án đợc khách quan, toàn diện, đúngpháp luật đối với đối tợng này

Nh vậy, thủ tục xét xử vụ án mà bị cáo là ngời cha thành niên theo

pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam là tổng hợp các quy định về thủ tục đặc

biệt mang tính chất nhân đạo đối với bị cáo là ngời cha thành niên từ đủ 14 tuổi đến dới 18 tuổi nhằm xét xử vụ án một cách khách quan, toàn diện và

đúng pháp luật, đồng thời bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo trong hoạt động xét xử

1.2 Những quy định chung về thủ tục xét xử đối với ngời cha thành niên

1.2.1 Phạm vi áp dụng thủ tục xét xử đối với ngời cha thành niên

Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự thì quan hệ pháp luật tốtụng hình sự phát sinh từ khi một ngời bị bắt, bị tạm giữ về hình sự Đối vớingời thực hiện hành vi phạm tội bị bắt, bị tạm giữ, bị khởi tố, truy tố và xét xử

là ngời cha thành niên thì xuất phát từ nhận thức ngời cha thành niên là ngờicha phát triển đầy đủ về thể chất và tinh thần, khả năng nhận thức về hành vicòn hạn chế, dễ bị tác động bởi những điều kiện ngoại cảnh, Bộ luật tố tụnghình sự Việt Nam năm 2003 đã dành một chơng (chơng XXXII) quy định vềthủ tục đặc biệt đối với ngời cha thành niên

Phạm vi áp dụng của Chơng này đợc thể hiện tại Điều 301 Bộ luật tốtụng hình sự nh sau: "Thủ tục tố tụng đối với ngời bị bắt, ngời bị tạm giữ, bịcan, bị cáo là ngời cha thành niên đợc áp dụng theo quy định của Chơng này,

đồng thời theo những quy định khác của Bộ luật này không trái với những quy

định của Chơng này"

Nh vậy, có thể hiểu phạm vi áp dụng thủ tục xét xử đối với bị cáo làngời cha thành niên bao gồm các quy định tại Chơng XXXII Bộ luật tố tụnghình sự (từ Điều 302 đến Điều 310) và tất cả những quy định khác của Bộ luật

tố tụng hình sự nếu không trái với những quy định của chơng này Việc quy

định phạm vi áp dụng nh vậy để bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của bị cáo làngời cha thành niên

1.2.2 Những vấn đề cần xác định rõ trong vụ án mà bị cáo là ngời cha thành niên

Khi tiến hành xét xử với những vụ án mà bị cáo là ngời cha thành niên,ngoài những vấn đề bắt buộc phải chứng minh đối với các vụ án hình sự nóichung, thì theo quy định tại khoản 2 Điều 302 của Bộ luật tố tụng hình sự Tòa

án cần phải xác định rõ các vấn đề sau đây:

Tuổi, trình độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức vềhành vi phạm tội của ngời cha thành niên: Việc xác định tuổi của bị cáo làngời cha thành niên đặc biệt quan trọng vì đây là căn cứ để truy cứu tráchnhiệm hình sự của ngời phạm tội cũng nh việc xác định trình độ phát triển vềthể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội giúp cho ngờitiến hành tố tụng có thể đánh giá tính chất mức độ nguy hiểm cho xã hội dohành vi phạm tội của ngời cha thành niên gây ra để có thể áp dụng biện pháp

t pháp hay hình phạt thích hợp, bảo đảm chế độ thi hành án theo quy địnhcủa pháp luật

Điều kiện sinh sống và giáo dục: Hành vi phạm tội của ngời chathành niên thờng bắt nguồn từ điều kiện sống và giáo dục trong gia đình, nhàtrờng và xã hội Cho nên, làm rõ yếu tố này cũng xác định khả năng cải tạo

và giáo dục ngời cha thành niên phạm tội, đồng thời cũng có thể giúp choviệc xác định nguyên nhân và điều kiện phạm tội để có thể đa ra các biệnpháp phòng ngừa thích hợp đối với ngời phạm tội nói chung và ngời chathành niên phạm tội nói riêng

Khoa học đã chứng minh con ngời chịu sự ảnh hởng tác động qua lạicủa môi trờng xung quanh, hành vi phạm tội không phải ngẫu nhiên hìnhthành, nó phát sinh không phải từ chính môi trờng, chính bản thân ngời đó

mà là do sự tác động qua lại giữa môi trờng và cá nhân con ngời đó Đối vớingời cha thành niên ảnh hởng của môi trờng xung quanh càng thể hiện rõhơn, đó là: điều kiện sinh sống của gia đình, thái độ, cách ứng xử của cha

mẹ, những ngời thân trong gia đình; điều kiện học tập và sinh hoạt của họ ởnhà trờng, đoàn thể, nơi c trú

Có hay không có ngời đã thành niên xúi giục: Việc xác định có haykhông có ngời thành niên xúi giục cũng nh nguyên nhân và điều kiện phạm tội

là những vấn đề quan trọng, làm cơ sở cho việc đánh giá tính chất, mức độnghiêm trọng của hành vi phạm tội mà ngời cha thành niên đã thực hiện, từ đó

đề ra những biện pháp hữu hiệu ngăn chặn tái phạm

Nguyên nhân và điều kiện phạm tội: Việc ngời cha thành niên phạmtội là một hiện tợng đang tồn tại trong xã hội Hiện tợng này không phải ngẫunhiên xuất hiện mà bao giờ cũng có nguyên nhân và điều kiện dẫn đến nó.Chúng ta muốn đấu tranh phòng, chống tội phạm nói chung, tội phạm do ngờicha thành niên thực hiện và đề ra đợc những biện pháp khắc phục và ngănngừa có hiệu quả thì phải tìm hiểu nguyên nhân và điều kiện dẫn họ đến việcphạm tội

1.2.3 áp dụng biện pháp ngăn chặn đối với bị cáo là ngời cha thành niên

Các biện pháp ngăn chặn đợc quy định trong Bộ luật tố tụng hình sựbao gồm bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi c trú, bảo lĩnh, đặt tiềnhoặc tài sản có giá trị để bảo đảm.Tùy theo tính chất mức độ nghiêm trọngcủa hành vi phạm tội, nhân thân của bị can, bị cáo, các biện pháp ngăn chặnnày có thể đợc áp dụng đối với cả trờng hợp ngời phạm tội là ngời thành niên

và trờng hợp ngời phạm tội là ngời cha thành niên ở các giai đoạn tố tụngnhằm bảo đảm cho công tác điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án Tuynhiên, pháp luật về tố tụng hình sự cũng có những quy định đặc biệt để ápdụng biện pháp ngăn chặn trong trờng hợp bị can, bị cáo là ngời cha thànhniên

Đối với các biện pháp bắt, tạm giữ, tạm giam

Ngoài những yêu cầu chung quy định tại các điều 80, 81, 82, 86, 88

và 120 của Bộ luật tố tụng hình sự, theo quy định tại Điều 303 của Bộ luật tốtụng hình sự và những quy định có liên quan thì việc áp dụng biện pháp bắt,tạm giữ, tạm giam đối với ngời cha thành niên đợc thực hiện nh sau:

Biện pháp bắt, tạm giữ, tạm giam, chỉ có thể đợc áp dụng đối với ngời

từ đủ 14 tuổi đến dới 16 tuổi trong trờng hợp họ phạm tội rất nghiêm trọng

do cố ý hoặc phạm tội đặc biệt nghiêm trọng; đối với ngời từ đủ 16 tuổi đếndới 18 tuổi, bắt, tạm giữ, tạm giam chỉ có thể đợc áp dụng trong trờng hợp họ phạm

tội nghiêm trọng do cố ý, phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêmtrọng

So sánh với quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 trớc đây,

Điều 303 của Bộ luật tố tụng hình sự đã quy định bổ sung khoản 3, trong đóquy định rõ trách nhiệm của cơ quan ra lệnh bắt, tạm giữ, tạm giam ng ời chathành niên phải thông báo cho gia đình, ngời đại diện hợp pháp của họ biếtngay sau khi bắt, tạm giữ, tạm giam tạo điều kiện cho họ thực hiện cácquyền và nghĩa vụ mà Bộ luật tố tụng hình sự cho phép để bảo vệ các quyền

và lợi ích hợp pháp của ngời cha thành niên

Ngời cha thành niên phải đợc giam, giữ ở khu vực riêng; không đợcgiam, giữ ngời cha thành niên chung với ngời thành niên

Về việc giám sát bị cáo là ngời cha thành niên

Theo quy định tại Điều 304 Bộ luật tố tụng hình sự thì nếu xét thấyviệc áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với ngời cha thành niên là khôngcần thiết, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án có thể ra quyết địnhgiao bị can, bị cáo cha thành niên cho cha mẹ, ngời đỡ đầu của họ giám sát

để bảo đảm sự có mặt của bị can, bị cáo khi có giấy triệu tập của cơ quantiến hành tố tụng Những ngời đợc giao nhiệm vụ giám sát có nghĩa vụ giámsát chặt chẽ ngời cha thành niên, theo dõi t cách, đạo đức và giáo dục ngời

đó Hiện nay, không có văn bản pháp luật nào hớng dẫn về việc cha mẹ, ngời

đỡ đầu có quyền từ chối không thực hiện nghĩa vụ giám sát của mình khi đ ợcyêu cầu, mặt khác theo quy định của Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ

em năm 1991, Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 thì cha mẹ, ông bà, cácthành viên lớn tuổi khác trong gia đình và ngời đỡ đầu có trách nhiệm vềviệc chăm sóc, nuôi dạy ngời cha thành niên, cho nên họ phải có nghĩa vụgiám sát, giáo dục, chăm sóc ngời cha thành niên Nh vậy có nghĩa là trongmọi trờng hợp cơ quan tiến hành tố tụng yêu cầu thì việc giám sát bị can, bịcáo cha thành niên phải đợc cha mẹ, ngời đỡ đầu của họ thực hiện Hay nói

một cách khác, việc giám sát bị can, bị cáo cha thành niên vừa là quyền vừa

là nghĩa vụ bắt buộc của cha mẹ, ngời đỡ đầu của họ Quy định này khác hẳnquy định tại Điều 75 Bộ luật tố tụng hình sự về biện pháp ngăn chặn bảo lĩnh

đối với bị can, bị cáo cha thành niên, thủ tục bảo lĩnh chỉ đợc đặt ra đối với

bị can, bị cáo phạm tội ít nghiêm trọng, có nơi c trú rõ ràng và phải có cánhân, tổ chức nhận bảo lĩnh Việc cá nhân, tổ chức nhận bảo lĩnh là do họhoàn toàn tự nguyện, các cơ quan tiến hành tố tụng không thể bắt buộc họ đ -

điểm phát hiện tội phạm mà ngời đó thực hiện

Riêng về xét xử thì tuổi của ngời cha thành niên đợc tính đến lúc phạmtội chứ không phải đến lúc xét xử Có thể khi xét xử ngời phạm tội đã thànhniên (đủ mời tám tuổi) nhng khi phạm tội ngời đó cha đủ mời tám tuổi thì vẫn

áp dụng các hình phạt đối với ngời cha thành niên

Ngời cha thành niên phạm tội là ngời ở lứa tuổi mà khả năng nhậnthức về tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội bị hạn chế vànhiều khi còn bị tác động mạnh của những điều kiện bên ngoài Do đó, quátrình điều tra, truy tố và xét xử phải đợc tiến hành hết sức thận trọng, cụ thể vàchính xác trên cơ sở xem xét đầy đủ các yếu tố của bản thân và những điềukiện bên ngoài tác động đến ngời đó.

Điều 302 Bộ luật tố tụng hình sự quy định về yêu cầu đối với Điều traviên, Kiểm sát viên, Thẩm phán khi tiến hành tố tụng Đây là yêu cầu rất cao

đối với ngời tiến hành tố tụng về mặt phẩm chất và năng lực cần thiết để đảmbảo cho quá trình tố tụng đợc tiến hành khách quan, thận trọng và chính xác

Đồng thời yêu cầu Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán phải làm rõ đợcmức độ phát triển năng lực nhận thức của họ qua lời khai của cha, mẹ, giáoviên, bạn bè họ, nhận xét của tổ dân phố, Đoàn thanh niên, tài liệu y tế, kếtluận của giám định trong trờng hợp có sự nghi ngờ về khả năng nhận thức của

họ Có thể sử dụng các giáo viên về tâm lý học, các chuyên gia trong lĩnh vựctập lý, các nhà giáo có nhiều kinh nghiệm để xác định mức độ phát triển nănglực nhận thức của ngời cha thành niên

Cần làm rõ những đặc điểm về tính cách của ngời cha thành niên, tìnhtrạng sức khỏe, thói quan, mức độ phát triển về nhận thức, năng khiếu, nhữngvấn đề mà đứa trẻ quan tâm Những tài liệu này có ý nghĩa đối với việc đánhgiá chứng cứ và quy mức độ, tính chất trách nhiệm hình sự đối với bị can, bịcáo

Để làm rõ điều kiện sinh sống và giáo dục cần chú ý thu thập nhữngtài liệu nh: điều kiện sống, nghề nghiệp, trình độ, nơi làm việc, lối sống đạo

đức, quan hệ xã hội của bố mẹ cũng nh trách nhiệm của họ đối với con cái.Mặt khác, cần phải tìm hiểu kỹ thái độ và kết quả học tập, lao động của ngờicha thành niên, đạo đức, lối sống, quan hệ bạn bè, sự tham gia vào các tổchức, tập thể của ngời đó; trớc khi phạm tội ngời cha thành niên đó có chỗ ở

hay không; nguồn gốc phát sinh những quan niệm, thói h tật xấu và động cơ,mục đích phạm tội; có sự xúi giục lôi kéo của ngời thành niên, bạn bè haykhông để có những quyết định đúng đắn Nhất là trong trờng hợp có sự xúigiục, lôi kéo của ngời cha thành niên thì phải xử lý nghiêm khắc ngời đó đểphòng ngừa việc phạm tội của ngời cha thành niên Bộ luật tố tụng hình sựnăm 2003 quy định rõ việc mà các cơ quan tiến hành tố tụng cần phải xác

định khi tiến hành điều tra, truy tố, xét xử là "có hay không có ngời thành niênxúi giúc" thay vì quy định trớc đây của Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 là

"có hay không ngời lớn xúi giục" để tránh hiểu khác nhau dẫn đến việc ápdụng pháp luật không thống nhất (điểm c khoản 2 Điều 302)

1.3 Những vấn đề về ngời tiến hành tố tụng trong vụ án

mà bị cáo là ngời cha thành niên

Xuất phát từ những đặc điểm tâm sinh lý, trình độ, khả năng nhận thứccủa ngời cha thành niên, Bộ luật tố tụng hình sự của Việt Nam có những quy

định đặc biệt để áp dụng riêng đối với những trờng hợp mà ngời bị tạm giữ, bịcan, bị cáo là ngời cha thành niên Bộ luật tố tụng hình sự đã dành toàn bộ Ch-

ơng XXXII để quy định về thủ tục tố tụng đối với ngời cha thành niên trên cơ

sở kế thừa những quy định của Bộ luật tố tụng hình sự đợc Quốc hội thôngqua ngày 29-6-1988, đồng thời có một số bổ sung, sửa đổi để hoàn thiện hơncác quy định về thủ tục tố tụng áp dụng trong trờng hợp ngời phạm tội là ngờicha thành niên Theo đó, khoản 1 Điều 302 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003quy định " Thẩm phán tiến hành tố tụng đối với ngời cha thành niên phạm tộiphải là những ngời có hiểu biết cần thiết về tâm lý học và khoa học giáo dụccũng nh về hoạt động đấu tranh phòng chống tội phạm của ngời cha thànhniên" Đối với Hội thẩm nhân dân, khi tham gia xét xử những vụ án mà bị cáo

là ngời cha thành niên, luật không quy định phải có những điều kiện nêu trên,nhng trong Hội đồng xét xử phải có một Hội thẩm nhân dân là giáo viên hoặccán bộ Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh Những tiêu chí này là những

điều kiện cần thiết để Thẩm phán, Hội thẩm có thể hiểu và có những phơngpháp phù hợp khi tiến hành hoạt động xét xử, bảo đảm nguyên tắc quy định tạikhoản 1 Điều 69 Bộ luật hình sự là "việc xử lý ngời cha thành niên phạm tộichủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh vàtrở thành công dân có ích cho xã hội" Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam cha cóvăn bản pháp luật nào quy định về đội ngũ những ngời tiến hành tố tụngchuyên trách trong những vụ án mà bị can, bị cáo là ngời cha thành niên, điều

đó cho thấy, hiện nay những ngời tiến hành tố tụng đang phải kiêm nhiệm giảiquyết cả các vụ án do ngời thành niên thực hiện nên việc bồi dỡng kiến thứcchuyên môn về lĩnh vực tâm lý học, khoa học giáo dục đối với ngời cha thànhniên cho những ngời tiến hành tố tụng là cần thiết

Khoản 1 Điều 302 Bộ luật tố tụng hình sự quy định về yêu cầu đối vớingời tiến hành tố tụng phải có những hiểu biết cần thiết về tâm lý học, khoahọc giáo dục cũng nh về hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm của ngờicha thành niên, nhng thực tế đang có nhiều bất cập về số lợng, về kiến thứccủa những ngời tiến hành tố tụng với những diễn biến phức tạp của tội phạmtrong những ngời cha thành niên; vì vậy, cần mở các lớp đào tạo đối với nhữngngời đợc giao nhiệm vụ tiến hành tố tụng trong các vụ án ngời cha thành niênphạm tội, trang bị cho họ những kiến thức cần thiết về tầm quan trọng của việcbảo vệ, giáo dục, chăm sóc trẻ em, những kiến thức pháp luật quy định đối vớinhững ngời cha thành niên phạm tội, đào tạo cho họ kỹ năng xét hỏi nhữngngời cha thành niên khi họ phạm tội Cần có chính sách cụ thể đối với nhữngngời tiến hành xét xử những ngời cha thành niên phạm tội Cần nghiên cứu đểthành lập các bộ phận chuyên trách trong cơ quan xét xử các vụ án mà bị cáo

là ngời cha thành niên Trớc mắt, khi cha có điều kiện thành lập bộ phận nàythì cần phải cử những ngời tiến hành tố tụng có nhiều kiến thức và kinhnghiệm giải quyết loại án liên quan đến ngời cha thành niên phạm tội Songsong với đó là cần phải có sự tham gia của các chuyên gia t vấn để giúp đỡ vềmặt pháp lý cho ngời cha thành niên phạm tội, nhất là trong điều kiện hiện

nay khi luật về trợ giúp pháp lý đã đợc Quốc hội thông qua.

Yêu cầu đặt ra khi tiến hành xét xử (khoản 2 Điều 302) là cần phải xác

định rõ: Tuổi, trình độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức vềhành vi phạm tội của ngời cha thành niên; điều kiện sinh sống và giáo dục;nguyên nhân và điều kiện phạm tội Đây là một yêu cầu rất không dễ thựchiện vì với thời hạn tố tụng không nhiều, điều kiện hiện có về cơ sở vật chất,các phơng tiện làm việc và nhất là vấn đề con ngời của các cơ quan Tòa án thìkhó có thể thực hiện đợc quy định này, đặc biệt là đối với ngời cha thành niênphạm tội là những trẻ lang thang, không có địa chỉ c trú rõ ràng

1.4 Vấn đề tham gia của ngời bào chữa và đại diện gia

đình, nhà trờng và tổ chức xã hội

1.4.1 Việc tham gia tố tụng của ngời bào chữa

Trong những vụ án mà ngời bị tạm giữ, bị can, bị cáo là ngời cha thànhniên thì việc tham gia tố tụng của ngời bào chữa là bắt buộc Tuy nhiên, cần lu

ý là đối với những trờng hợp khi phạm tội, ngời phạm tội là ngời cha thànhniên nhng khi khởi tố, truy tố, xét xử họ đã đủ 18 tuổi thì không bắt buộc phải

có sự tham gia của ngời bào chữa Theo quy định tại khoản 1 Điều 56 của Bộluật tố tụng hình sự thì ngời bào chữa có thể là luật s, ngời đại diện hợp phápcủa ngời bị tạm giữ, bị can, bị cáo hoặc bào chữa viên nhân dân Việc thamgia tố tụng của ngời bào chữa có thể theo yêu cầu của ngời bị tạm giữ, bị can,

bị cáo, ngời đại diện hợp pháp của họ hoặc theo yêu cầu của cơ quan tiến hành

tố tụng Trong trờng hợp ngời bào chữa tham gia tố tụng theo yêu cầu của cơquan tiến hành tố tụng thì ngời bị tạm giữ, bị can, bị cáo và ngời đại diện hợppháp của họ vẫn có quyền yêu cầu thay đổi hoặc từ chối ngời bào chữa theoquy định tại điểm b khoản 2 Điều 57 của Bộ luật tố tụng hình sự

Về việc xác định những trờng hợp cụ thể nào có thể tham gia tố tụngvới t cách là ngời bào chữa cho bị cáo là ngời cha thành niên, chúng tôi thấy

rằng:

Thứ nhất, theo quy định tại khoản 2 Điều 19 Pháp lệnh Luật s đợc ủy

ban Thờng vụ Quốc hội thông qua ngày 25-7-2001 và có hiệu lực kể từ ngày01-10-2001 thì "Công ty luật hợp danh không đợc thực hiện dịch vụ pháp

lý trong lĩnh vực tố tụng" Nh vậy, theo quy định này thì có thể hiểu các luật

s là thành viên của công ty luật hợp danh không đợc tham gia tố tụng với tcách là ngời bào chữa nói chung và là ngời bào chữa cho ngời cha thành niênphạm tội nói riêng Ngày 29-6-2006, Quốc hội nớc Cộng hòa xã hội chủnghĩa Việt Nam khóa XI, kỳ họp thứ 9 thông qua Luật luật s (Luật này cóhiệu lực từ ngày 01-1-2007) thay thế Pháp lệnh luật s năm 2001 Theo tinh thầnquy định của Luật này thì ngời có đủ tiêu chuẩn để trở thành luật s, đã đợccấp chứng chỉ hành nghề luật s và đã gia nhập một đoàn luật s đều có thểhành nghề luật s trong các lĩnh vực mà luật s hoặc tổ chức hành nghề luật snơi luật s đó là thành viên đã đăng ký Nh vậy việc luật s nào có thể tham gia

tố tụng với t cách là ngời bào chữa không phụ thuộc vào việc họ hành nghềtrong công ty luật hợp danh, văn phòng luật s hay hành nghề với t cách cánhân Chúng tôi cho rằng, việc sửa đổi này là hợp lý; tuy nhiên, trong khiLuật luật s cha có hiệu lực thi hành thì việc xác định luật s nào có thể thamgia tố tụng để bào chữa cho ngời cha thành niên phạm tội cần tuân thủ quy

định tại Điều 19 Pháp lệnh luật s năm 2001 nêu trên

Thứ hai, theo quy định tại khoản 3 Điều 139 của Bộ luật dân sự năm

2005 thì "quan hệ đại diện đợc xác lập theo pháp luật hoặc theo ủy quyền";

điều này có thể hiểu là "ngời đại diện hợp pháp" là ngời đại diện theo phápluật hoặc theo ủy quyền Tuy nhiên, theo quy định tại khoản 2 Điều 139 của

Bộ luật dân sự này thì " cá nhân không đợc để ngời khác đại diện cho mìnhnếu pháp luật quy định họ phải tự mình xác lập, thực hiện giao dịch đó" Nhvậy, trong tố tụng hình sự không có ngời đại diện theo ủy quyền của ngời bịtạm giữ, bị can, bị cáo mà chỉ có ngời đại diện của những ngời này theo pháp

luật Việc xác định trờng hợp nào là đại diện theo pháp luật của ngời bị tạmgiữ, bị can, bị cáo là ngời cha thành niên đợc thực hiện theo quy định tạikhoản 1, 2 Điều 141 của Bộ luật dân sự; cụ thể họ có thể là cha, mẹ hoặc ng -

ời giám hộ của ngời cha thành niên

Thứ ba, về "bào chữa viên nhân dân", cho đến nay ch a có một văn

bản nào chính thức quy định hoặc giải thích về những tiêu chuẩn của ng ời

đ-ợc công nhận là "bào chữa viên nhân dân" Chúng tôi cho rằng, để bảo đảmcho việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của ngời bị truy cứu trách nhiệmhình sự nói chung và ngời cha thành niên phạm tội nói riêng thì bào chữaviên nhân dân cũng phải đáp ứng đợc những tiêu chuẩn nhất định Hiện nay,Tòa án nhân dân tối cao đang phối hợp với các cơ quan có liên quan soạnthảo thông t liên tịch hớng dẫn về vấn đề này Về những tiêu chuẩn để có thể

đợc công nhận là bào chữa viên nhân dân, chúng tôi đề nghị cân nhắc và thểhiện trong dự thảo thông t liên tịch một số tiêu chuẩn sau đây:

- Là công dân Việt Nam từ đủ 18 tuổi trở lên;

- Là thành viên của một tổ chức của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

- Trung thành với Tổ quốc và Hiến pháp nớc Cộng hòa xã hội chủnghĩa Việt Nam;

- Có phẩm chất đạo đức tốt, liêm khiết và trung thực;

- Có kiến thức pháp lý;

- Có sức khỏe để bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ;

- Không thuộc một trong các trờng hợp không đợc bào chữa quy địnhtại khoản 2 và khoản 3 Điều 56 của Bộ luật tố tụng hình sự

1.4.2 Việc tham gia tố tụng của đại diện gia đình, nhà trờng, tổ chức

Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với ngời cha thành niên phạmtội đòi hỏi phải đợc tiến hành thận trọng nhằm hạn chế tối đa những ảnh hởng

tiêu cực đến tơng lai của họ Theo quy định tại khoản 1 Điều 306 của Bộ luật

tố tụng hình sự, thì trong trờng hợp ngời phạm tội là ngời cha thành niên, việctham gia tố tụng của đại diện của gia đình ngời bị tạm giữ, bị can, bị cáo; thầygiáo, cô giáo, đại diện nhà trờng, Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, tổchức khác nơi ngời bị tạm giữ, bị can, bị cáo học tập, lao động và sinh sốngvừa là quyền, vừa là nghĩa vụ theo quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng.Cho đến nay, mặc dù cha có văn bản giải thích chính thức "đại diện gia đình"của ngời cha thành niên phạm tội là ai; tuy nhiên, chúng tôi cho rằng kháiniệm "đại diện gia đình" trong điều luật này đợc hiểu rộng hơn khái niệm "ng-

ời đại diện hợp pháp của ngời cha thành niên", không chỉ bao gồm cha, mẹ,ngời giám hộ của ngời cha thành niên mà còn có thể là anh, chị, ông, bà, cô,dì, chú, bác hoặc những ngời thân thích khác của họ

Theo quy định tại khoản 2 Điều 306 của Bộ luật tố tụng hình sự, thì:

"Trong trờng hợp ngời bị tạm giữ, bị can là ngời từ đủ 14 tuổi đến dới 16 tuổihoặc là ngời cha thành niên có nhợc điểm về tâm thần hoặc thể chất hoặctrong những trờng hợp cần thiết khác, thì việc lấy lời khai, hỏi cung những ng-

ời này phải có mặt đại diện của gia đình, trừ trờng hợp đại diện gia đình cố ývắng mặt mà không có lý do chính đáng Đại diện gia đình có thể hỏi ngời bịtạm giữ, bị can nếu đợc Điều tra viên đồng ý; đợc đa ra tài liệu, đồ vật, yêucầu, khiếu nại; đọc hồ sơ vụ án khi kết thúc điều tra" So sánh với quy định tạikhoản 2 Điều 276 của Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988, khoản 2 Điều 306của Bộ luật tố tụng hình sự hiện hành đã có sự bổ sung, quy định cụ thể hai tr-ờng hợp bắt buộc phải có mặt đại diện gia đình của ngời bị tạm giữ, bị can đólà: trờng hợp ngời bị tạm giữ, bị can là ngời từ đủ 14 tuổi đến dới 16 tuổi và tr-ờng hợp ngời bị tạm giữ, bị can là ngời cha thành niên có nhợc điểm về tâmthần Đối với hai trờng hợp này, nếu Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát tiến hànhlấy lời khai của ngời bị tạm giữ, bị can mà không có mặt đại diện gia đình của

họ thì có thể bị coi là đã vi phạm nghiêm trong thủ tục tố tụng Tuy nhiên,ngoài hai trờng hợp nêu trên, việc xác định trờng hợp nào là "trờng hợp cần

thiết khác" phụ thuộc vào đánh giá của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát.

1.5 Sơ lợc các quy định của pháp luật về thủ tục xét xử

đối với ngời cha thành niên từ năm 1945 đến năm 2003

1.5.1 Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1954

Đây là thời kỳ Đảng, Nhà nớc ta giành chính quyền từ tay triều đìnhphong kiến phản động và bọn thực dân Pháp xâm lợc bằng cuộc tổng khởinghĩa Tháng Tám năm 1945 thành công

Chủ yếu, thời kỳ này về pháp luật, chúng ta vẫn sử dụng một số chế

định tiến bộ trong Bộ luật, văn bản Luật do thực dân Pháp và triều đình phongkiến ban hành trên cơ sở có sự sửa đổi, bổ sung phù hợp với chế độ xã hộimới Đặc biệt là luật tố tụng hình sự - một trong những luật cơ bản của hệthống pháp luật cũng cha đợc xây dựng thành Bộ luật riêng

Mọi hoạt động tố tụng giải quyết vụ án hình sự chủ yếu tuân thủ và dựatrên cơ sở các quy định mang tính hiến định cho toàn bộ hoạt động t pháp ViệtNam trong Hiến pháp 1946 (Chơng VI từ Điều 63 đến Điều 69) Do vậy, chathể có đợc chế định riêng về thủ tục đặc biệt áp dụng để giải quyết các vụ án

mà bị can, bị cáo là ngời cha thành niên Hoạt động tố tụng trong những vụ án

mà ngời cha thành niên phạm tội nhìn chung vẫn phải tuân thủ đầy đủ các quy

định về thủ tục tố tụng dành cho ngời đã thành niên phạm tội

Sang chế độ xã hội chủ nghĩa, khi xử tội ngời cha thành niên đều phảitôn trọng những nguyên tắc: "T pháp cha quyết định thì cha đợc bắt bớ vàgiam cầm công dân Việt Nam" - Điều 11 Hiến pháp 1946 và "Các phiên tòa

đều phải công khai, trừ trờng hợp đặc biệt", "ngời bị cáo đợc quyền bào chữalấy hoặc mợn Luật s", "cấm không đợc tra tấn, đánh đập, ngợc đãi bị cáo vàtội nhân" - Điều 67 và 68 Hiến pháp 1946

Những quy định trên, về cơ bản đã đảm bảo cho ngời cha thành niênphạm tội đợc xét xử một cách công bằng, khách quan theo quy định của phápluật, đây là những quy định tạo tiền đề cho sự hình thành và phát triển các chế

định về thủ tục đặc biệt cho những vụ án mà bị can, bị cáo là ngời cha thànhniên giai đoạn sau này

1.5.2 Giai đoạn 1954 đến 1975

Giai đoạn này, Việt Nam bị chia cắt thành hai miền Nam, Bắc với haichế độ và hai hệ thống pháp luật hoàn toàn khác nhau Sau năm 1954, miềnBắc lập lại hòa bình, tiến lên xây dựng chủ nghĩa xã hội, còn miền Nam tiếptục nằm dới ách thống trị của thực dân Pháp, rồi đến đế quốc Mỹ và bè lũngụy quân, ngụy quyền Pháp luật Việt Nam lúc này chia thành hai mảng rõrệt, tơng ứng với mỗi chế độ trên mỗi miền lãnh thổ

Hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa đợc xây dựng từ năm 1945 ởmiền Bắc, tiếp tục đợc kế thừa, phát triển và hoàn thiện Còn ở miền Nam, đếquốc Mỹ và ngụy quyền cũng xây dựng cho mình một hệ thống pháp luật riêng

Trớc tiên, Chính phủ Việt Nam cộng hòa ban hành Luật số 11/58 ngày3/7/1958 thiết lập Tòa án thiếu nhi Điều 1 Luật này quy định: "Tòa án thiếunhi sẽ đợc thiết lập bằng các sắc lệnh tại nơi xét ra cần thiết Tòa án thiếu nhi

có thẩm quyền xét xử các thiếu nhi nhỏ hơn 18 tuổi can tội đại hình hay tiểuhình" Tuy nhiên, trong trờng hợp có đồng phạm hoặc đồng lòa 18 tuổi hoặctrên 18 tuổi, Tòa án thờng có thẩm quyền xét xử nhng phải áp dụng luật thiếunhi với can phạm nhỏ hơn 18 tuổi

Trong Luật số 11/58 ngày 3/7/1958, việc thiết lập Tòa án thiếu nhi chỉmang tính hình thức và dập khôn máy móc toàn bộ pháp luật tố tụng hình sựcủa các nớc t bản về xét xử trẻ em phạm pháp Chính phủ Việt Nam cộng hòaban hành luật này nhằm sử dụng chiêu bài dân chủ, nhân đạo để che đậy mu

đồ phản động của bè lỹ đế quốc hơn là việc xử lý đối với trẻ em phạm pháp

Có thể nói rằng, Luật số 11/58 chẳng bao giờ đợc thi hành trên thực tế, trớchết nhờ những quy định mập mờ: "Tòa án thiếu nhi sẽ đợc thiết lập bằng cácsắc lệnh tại nơi xét ra cần thiết".

Tại miền Bắc xã hội chủ nghĩa, mặc dù cha có Bộ luật tố tụng hình sự,song các chế định về thủ tục đặc biệt giải quyết những vụ án mà bị can, bị cáo

là ngời cha thành niên đã đợc ban hành dới nhiều hình thức khác nhau nhthông t, bản tổng kết kinh nghiệm của Tòa án nhân dân tối cao , những chế

định này tơng đối phát triển, trong đó quan trọng nhất phải kể đến:

- Thông t số 06/TATC ngày 19-9-1967 của Tòa án nhân dân tối cao về

đảm bảo quyền bào chữa của bị can, bị cáo

- Bản rút kinh nghiệm số 607/NKPL ngày 13-9-1973 của Tòa án nhândân tối cao về việc viết bản án sơ thẩm và phúc thẩm (do Công văn số612/NCPL ngày 14-9-1973 của Tòa án nhân dân tối cao gửi cho Tòa án nhândân các địa phơng)

- Thông t số 16/TATC ngày 27-9-1974 của Tòa án nhân dân tối cao ớng dẫn về trình tự, thủ tục sơ thẩm về hình sự

h-Những văn bản này không chỉ đề cập đến nguyên tắc chủ yếu khi xét

xử ngời cha thành niên phạm tội mà còn bao gồm các chế định về bào chữa,

đại diện gia đình, quyền và nghĩa vụ của cơ quan tiến hành tố tụng khi giảiquyết vụ án mà bị can, bị cáo là ngời cha thành niên

Tóm lại, do cha có Bộ luật tố tụng hình sự nên hoạt động xét xử ngời chathành niên phạm tội nói riêng vẫn phải dựa vào các bản án lệ, các đờng lối,chính sách của Đảng và Nhà nớc Nhng hàng năm, Tòa án nhân dân tối cao

đều có bản tổng kết rút kinh nghiệm, hóng dẫn xét xử cho Tòa án nhân dâncác cấp để không ngừng hoàn thiện hoạt động xét xử các vụ án mà bị can, bịcáo là ngời cha thành niên và góp phần hoàn thiện chế định về thủ tục đặcbiệt Cơ bản và quan trọng nhất là đặt nền móng cho sự phát triển của chế định

về thủ tục đặc biệt trong các giai đoạn sau

1.5.3 Giai đoạn từ năm 1975 đến trớc khi pháp điển hóa lần thứ nhất với sự thông qua Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988

Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử và kết thúc bằng chiến thắng 30/4/1975

đánh dấu cho kỷ nguyên mới của dân tộc ta: Độc lập dân tộc và thống nhất

đất nớc

Trong bối cảnh lịch sử mới, việc ban hành các văn bản luật tố tụng hình

sự dới các hình thức đơn lẻ, thiếu hệ thống nh trớc đây không còn phù hợp màcần thiết phải có những bộ luật, luật có tính hệ thống, hiệu lực ổn định trong thờigian dài làm nền tảng cho sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nớc, nhất làtrong điều kiện miền Nam mới đợc giải phóng, các quy định của pháp luật ngụyquyền Sài Gòn trớc đây về xét xử đối với ngời cha thành niên phạm tội vẫn ítnhiều còn ảnh hởng Với những cố gắng, nỗ lực của các nhà làm luật, ngày28/6/1988 Bộ luật tố tụng hình sự đợc Quốc hội nớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩaViệt Nam thông qua, có hiệu lực kể từ ngày 1/1/1989 thay thế cho các văn bảnpháp luật đơn lẻ trớc đây về thủ tục điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự nóichung và thủ tục xét xử vụ án mà bị cáo là ngời cha thành niên nói riêng

1.5.4 Giai đoạn từ năm 1988 đến trớc khi pháp điển hóa lần thứ hai với việc ban hành Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003

Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 là Bộ luật tố tụng hình sự đầu tiêncủa nớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có hiệu lực thi hành từ ngày 1tháng 1 năm 1988 Bộ luật đợc xây dựng trên cơ sở kế thừa những giá trị tốt đẹpcủa pháp luật tố tụng hình sự truyền thống, quán triệt và thể chế hóa đờng lối đổimới của Đảng và Nhà nớc ta lúc bấy giờ, đồng thời tham khảo những kinhnghiệm của pháp luật hình sự thế giới, nhất là pháp luật tố tụng hình sự của Liênxô (cũ) Bộ luật quy định trình tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thihành án Trong đó có quy định "Thủ tục đặc biệt" tại Chơng XXXI- phần VII là

sự kế thừa và phát triển pháp luật tố tụng hình sự dành cho ngời cha thành niênphạm tội của Nhà nớc ta từ Cách mạng tháng Tám đến khi ban hành bộ luật, với

tinh thần đổi mới, đặc biệt, nguyên tắc, đờng lối xử lý ngời cha thành niênphạm tội không ngừng đợc hoàn thiện và phát triển để việc xử lý ngời chathành niên phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, pháttriển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội.

Ngoài ra, để đảm bảo chất lợng công tác xét xử, các cơ quan có thẩmquyền đã ban hành những văn bản dới luật hớng dẫn thi hành Chơng XXXI Bộluật tố tụng hình sự 1988 Những quy định về thủ tục xét xử vụ án mà bị cáo

là ngời cha thành niên trong Bộ luật này hầu nh đợc kế thừa quy định trong Bộluật tố tụng hình sự năm 2003 hiện hành Đó là các hớng dẫn tại Công văn số52/1999/KHXX ngày 15.6.1999 của Tòa án nhân dân tối cao về việc thực hiệnmột số quy định của Bộ luật tố tụng hình sự đối với bị cáo là ngời cha thànhniên, nh sau:

1 Khi xét xử mà bị cáo là ngời cha thành niên, nếu bị cáo hoặc ngời

đại diện hợp pháp của họ không mời ngời bào chữa, thì Tòa án phải yêu cầu

Đoàn Luật s cử ngời bào chữa cho họ Nếu Tòa án đã có yêu cầu và Đoàn luật

s đã cử ngời bào chữa cho bị cáo, thì cần phân biệt nh sau:

- Trong trờng hợp ngời bào chữa có mặt mà bị cáo và ngời đại diệnhợp pháp của họ không có yêu cầu thay đổi hoặc từ chối ngời bào chữa thìTòa án tiến hành xét xử vụ án theo thủ tục chung

- Trong trờng hợp ngời bào chữa có mặt mà bị cáo và ngời đại diệnhợp pháp của họ có yêu cầu thay đổi ngời bào chữa thì Tòa án căn cứ vào cáckhoản 2 và 3 Điều 35 Bộ luật tố tụng hình sự năm 1985 để chấp nhận hoặckhông chấp nhận Trong trờng hợp Tòa án chấp nhận yêu cầu thay đổi ngờibào chữa, thì phải hoãn phiên tòa Trong trờng hợp Tòa án không chấp nhậnyêu cầu thay đổi ngời bào chữa, thì tiến hành xét xử vụ án theo thủ tục chung

- Trong trờng hợp ngời bào chữa có mặt (hoặc vắng mặt) mà bị cáo từchối ngời bào chữa, thì Tòa án lập biên bản về việc bị cáo từ chối ngời bàochữa Trong biên bản này phải có chữ ký của bị cáo Sau khi lập biên bảnxong, Tòa án tiến hành xét xử vụ án theo thủ tục chung

- Trong trờng hợp ngời bào chữa vắng mặt tại phiên tòa mà bị cáokhông từ chối ngời bào chữa, thì Tòa án căn cứ vào Điều 165 Bộ luật tố tụnghình sự năm 1985 để hoãn phiên tòa

2 Khi xét xử sơ thẩm mà bị cáo là ngời cha thành niên, thì theo quy

định tại khoản 1 Điều 277 Bộ luật tố tụng hình sự năm 1985 "thành phần Hội

đồng xét xử phải có một hội thẩm nhân dân là giáo viên hoặc là cán bộ Đoànthanh niên cộng sản Hồ Chí Minh"; do đó, các Tòa án cần phải thực hiện đúngquy định này Cụ thể là khi phân công Hội đồng xét xử sơ thẩm cần phải xemxét trong danh sách hội thẩm nhân dân có ai là giáo viên hoặc cán bộ Đoànthanh niên cộng sản Hồ Chí Minh để mời họ tham gia Hồi đồng xét xử

Cần lu ý là khái niệm "giáo viên" đợc quy định tại khoản 1 Điều 277 Bộluật tố tụng hình sự năm 1985 cần đợc hiểu theo nghĩa rộng của nó, tức lànhững "nhà giáo "- những ngời làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục trong nhàtrờng hoặc các cơ sở giáo dục khác Theo quy định tại Chơng III Luật giáodục, thì nhà trờng bao gồm: "Nhà trờng trong hệ thống giáo dục quốc dân(Điều 44); Nhà trờng của cơ quan hành chính nhà nớc, của tổ chức chính trị,

tổ chức chính trị - xã hội, của lực lợng vũ trang nhân dân (Điều 45) và các loạitrờng chuyên biệt khác nh: Trờng phổ thông dân tộc nội trú, trờng phổ thôngdân tộc bán trú, trờng dự bị đại học (Điều 56); Trờng chuyên, trờng năngkhiếu (Điều 57); Trờng, lớp dành cho ngời tàn tật (Điều 58); Trờng giáo dỡng(Điều 59) Về các cơ sở giáo dục khác, thì theo tinh thần quy định tại Điều 60Luật giáo dục, đó là các cơ sở giáo dục đợc thành lập, tổ chức và hoạt độngtheo quy định của Chính phủ

Theo hớng dẫn tại Công văn 81/2002/TANDTC ngày 10.6.2002 của Tòa

án nhân dân Tối cao thì: khái niệm "giáo viên" quy định tại khoản 1 Điều 277

Bộ luật tố tụng hình sự năm 1985 cần đợc hiểu là những "nhà giáo" – nhữngngời làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục trong nhà trờng hoặc các cơ sở giáodục khác, kể cả trong trờng hợp họ đã nghỉ hu

Chơng 2 Quy định về thủ tục xét xử các vụ án mà bị cáo

là ngời cha thành niên trong Bộ luật tố tụng

hình sự năm 2003 và thực tiễn áp dụng

2.1 Thủ tục xét xử đối với bị cáo là ngời cha thành niên

2.1.1 Vài nét về việc xét xử vụ án hình sự

Xét xử là giai đoạn trung tâm, quyết định quá trình giải quyết vụ án từkhi khởi tố điều tra đến khi đa bị cáo ra trớc Tòa án Một ngời dù phạm tội bịbắt quả tang, bị bắt khẩn cấp, bị Cơ quan điều tra ra quyết định khởi tố và bịViện kiểm sát truy tố thì họ cũng cha bị coi là có tội nếu nh cha bị Tòa án kết

án và bản án có hiệu lực pháp luật Điều 72 Hiến pháp năm 1992 đã đợc sửa

đổi, bổ sung theo Nghị quyết số 51/2001/QH10 ngày 25-12-2001 của Quốchội khóa X, kỳ họp thứ 10 và Điều 9 Bộ luật tố tụng hình sự hiện hành đều

quy định: "Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi cha có bản án

kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật" Quy định này càng thể hiện tầm

quan trọng của giai đoạn xét xử

Trong quá trình xét xử, mọi chứng cứ, tài liệu mà Cơ quan điều tra thuthập trong quá trình điều tra đợc xem xét một cách công khai, những ngờitham gia tố tụng đợc tranh luận, đối đáp với nhau trớc Tòa án, ngời này biếtngời khác khai nh thế nào? Tại phiên tòa, Tòa án còn kiểm tra tính hợp pháptrong hoạt động của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và những ngời tham gia

tố tụng khác khác

Để đạt đợc mục đích yêu cầu của hoạt động xét xử, Tòa án và nhữngngời tiến hành tố tụng trong giai đoạn xét xử phải tuân thủ nghiêm ngặt cácquy định của Bộ luật tố tụng hình sự từ khâu chuẩn bị đến việc xét xử tạiphiên tòa và cuối cùng là tuyên án Một phiên tòa công khai, xét xử đúng ng-

ời, đúng tội, bảo đảm tranh tụng dân chủ với ngời bào chữa và những ngời

tham gia tố tụng khác là một thành công của hoạt động xét xử.

Một phiên tòa hình sự dù chỉ có một bị cáo hay nhiều bị cáo, dù bị cáo

bị truy tố về tội phạm ít nghiêm trọng hay tội nghiêm trọng; thời gian xét xử cóthể chỉ xảy ra trong một ngày hay nhiều ngày, cũng đều phải tuân theo một trình

tự nhất định bao gồm các bớc (các giai đoạn): Thủ tục bắt đầu phiên tòa, xét hỏitại phiên tòa, tranh luận tại phiên tòa, nghị án và tuyên án Từng giai đoạn, phápluật quy định rất chặt chẽ nhằm bảo đảm việc xét xử của Tòa án công minh, dânchủ, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của những ngời tham gia tố tụng

Việc xét xử tại phiên tòa đòi hỏi những ngời tiến hành tố tụng mà trớchết là Thẩm phán chủ tọa phiên tòa không chỉ cần trình độ chuyên môn giỏi màphải có kinh nghiệm xét xử, kinh nghiệm điều khiển phiên tòa, xử lý tốt các tìnhhuống xảy ra tại phiên tòa v.v Có thể nói, điều khiển phiên tòa là một nghệthuật, nó là thớc đo đánh giá trình độ nghiệp vụ, năng lực công tác của ngời tiếnhành tố tụng Thực tiễn xét xử cho thấy, có nhiều phiên tòa đợc công chúng khenngợi là công minh, nhng cũng không ít phiên tòa không đạt yêu cầu thậm chí gây

sự bất bình cho những ngời dự phiên tòa, mặc dù bản án không trái pháp luật nhngtính thuyết phục không cao, không đợc nhân dân đồng tình chỉ vì những ngờitiến hành tố tụng, nhất là Thẩm phán chủ tọa phiên tòa và Kiểm sát viên thiếu tôntrọng những ngời tham gia tố tụng và công chúng dự phiên tòa Vì vậy, nghiêncứu các quy định của pháp luật về thủ tục tại phiên tòa để vận dụng trong thựctiễn xét xử là rất cần thiết, không chỉ đối với ngời tiến hành tố tụng mà còn có ýnghĩa quan trọng đối với ngời tham gia tố tụng và mọi công dân để thực hiện việckiểm tra giám sát hoạt động xét xử của Toà án và Viện kiểm sát

2.1.2 Quy định của pháp luật về thủ tục xét xử vụ án hình sự mà

bị cáo là ngời cha thành niên

Những quy định từ Điều 301 đến Điều 310 thuộc Chơng XXXII Phầnthứ bảy của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 là những thủ tục đặc biệt chỉ đ -

ợc áp dụng đối với những ngời cha thành niên phạm tội Ngoài các quy định

này, thì thủ tục tố tụng hình sự đối với những ngời bị bắt, bị tạm giữ, bị can, bịcáo là ngời cha thành niên còn đợc áp dụng theo các quy định khác của Bộluật tố tụng hình sự, nhng với điều kiện các quy định đó không trái với cácquy định tại Chơng XXXII của Bộ luật tố tụng hình sự.

Theo quy định của Bộ luật hình sự, thì độ tuổi chịu trách nhiệm hình

sự đợc quy định khác nhau tùy thuộc vào tính chất của tội phạm Tại Điều 12của Bộ luật hình sự quy định:

- Ngời từ đủ 14 tuổi trở lên nhng cha đủ 16 tuổi phải chịu trách nhiệmhình sự về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêmtrọng;

- Ngời từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tộiphạm

Tơng ứng với các độ tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự, Bộ luật tốtụng hình sự phân biệt rõ độ tuổi cha thành niên Một là: Ngời từ đủ 14 tuổi

đến dới 16 tuổi và Hai là: Ngời từ đủ 16 tuổi đến dới 18 tuổi Trong trờng hợp

bị can, bị cáo phạm tội khi cha đủ 18 tuổi, nhng khi phát hiện tội phạm thì họ

đã thành niên (đủ 18 tuổi trở lên), thì thủ tục tố tụng áp dụng đối với họ là thủtục tố tụng đối với những ngời thành niên phạm tội

Thẩm phán tiến hành tố tụng đối với bị cáo là ngời cha thành niên phải

là những ngời có hiểu biết cần thiết về tâm lý học, khoa học giáo dục cũng nh

về hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm của ngời cha thành niên Khitiến hành xét xử cần phải xác định rõ: tuổi, trình độ phát triển về thể chất vàtinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội của ngời cha thành niên; điềukiện sinh sống và giáo dục; có hay không có ngời thành niên xúi giục; nguyênnhân và điều kiện phạm tội

Khác với trờng hợp mà bị can, bị cáo là ngời thành niên, đối với trờnghợp bị cáo là ngời cha thành niên, khi tiến hành xét xử cần xác định rõ tuổi,trình độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm

tội của ngời cha thành niên Yêu cầu này nhằm xác định rõ mức độ tráchnhiệm, cũng nh mức độ lỗi của ngời cha thành niên đối với hành vi mà họ đãthực hiện và cả với hậu quả mà hành vi do họ gây ra.

Việc xác định mức độ phát triển về thể chất, tinh thần, mức độ nhậnthức có thể đợc thực hiện thông qua lời khai của cha, mẹ, giáo viên, bạn bè họ,qua nhận xét của chính quyền địa phơng nơi họ c trú, qua tài liệu y tế, kết luậngiám định Ngoài ra, còn có thể sử dụng kiến thức của các chuyên gia tronglĩnh vực tâm lý học, các giáo viên giàu kinh nghiệm

Trong quá trình xét xử Tòa án cần làm rõ những đặc điểm, tính cáchcủa ngời cha thành niên, năng lực nhận thức, thói quen, tình trạng sức khỏe

để làm cơ sở xem xét đánh giá chứng cứ, xác định mức độ trách nhiệm, tínhchất và mức độ lỗi của ngời cha thành niên phạm tội Bên cạnh đó, việc xác

định rõ điều kiện sinh sống và giáo dục của ngời cha thành niên phạm tội còn

có ý nghĩa xác định chính xác hơn về mức độ trách nhiệm, tìm hiểu nguyênnhân và điều kiện phạm tội từ đó xác định đúng đắn về phơng pháp giáo dục

và cải tạo đối với họ

Về xét xử đối với bị cáo là ngời cha thành niên:

Thành viên Hội đồng xét xử phải có một Hội thẩm là giáo viên hoặc làcán bộ Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh Quy định này nhằm bảo đảmtrong Hội đồng xét xử ngoài Thẩm phán phải có ít nhất một Hội thẩm nhândân có hiểu biết về tâm lý và có kinh nghiệm trong việc giáo dục ngời chathành niên

Trong trờng hợp cần thiết, Tòa án có thể quyết định xét xử kín Theonguyên tắc chung, Tòa án xét xử công khai trừ trờng hợp cần giữ bí mật Nhànớc hoặc giữ gìn đạo đức xã hội thì Tòa án có thể xử kín, nhng đối với các vụ

án mà ngời phạm tội là ngời cha thành niên thì pháp luật cho phép trong trờnghợp cần thiết ngoài hai lý do nêu trên Tòa án có thể quyết định xét xử kín vì lý

do khác nh để cho ngời cha thành niên không bị ảnh hởng về mặt tâm lý khi bị

Tòa án xét xử Đây chính là yêu cầu không để những ngời không cần thiếtbiết về tội phạm hoặc những khúc mắc đời t của ngời cha thành niên hoặc gia

đình họ nhằm tránh gây ảnh hởng xấu đến tơng lai của ngời cha thành niên.Khi xét xử, nếu thấy không cần thiết phải quyết định hình phạt đối với bị cáothì Tòa án áp dụng một trong những biện pháp t pháp quy định tại Điều 70 của

Bộ luật hình sự

Ngời cha thành niên phạm tội đợc áp dụng chế định xóa án tích khi có

đủ những điều kiện quy định tại Điều 77 của Bộ luật hình sự, theo quy định tạikhoản 1 Điều 77 của Bộ luật hình sự, thì thời hạn để xóa án tích đối với ng ờicha thành niên là một phần hai thời hạn quy định tại Điều 64 của Bộ luật hình

sự Nh vậy, thời hạn để xóa án tích đối với ngời cha thành niên phạm tội là sáutháng trong trờng hợp ngời cha thành niên bị phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạokhông giam giữ hoặc phạt tù nhng đợc hởng án treo; mời tám tháng trong tr-ờng hợp hình phạt là tù đến ba năm; ba mơi tháng trong trờng hợp hình phạt là

tù từ trên ba năm đến mời lăm năm; bốn mơi hai tháng trong trờng hợp hìnhphạt là tù từ trên mời lăm năm

Thực tiễn xét xử những năm qua cho thấy rằng tỷ lệ các vụ án hình sự

mà ngời cha thành niên phạm tội đợc các Tòa án đa ra xét xử chiếm tỷ lệ đáng

kể Theo quy định của pháp luật và hớng dẫn của cơ quan chức năng thì ngờicha thành niên là ngời từ đủ 14 tuổi đến cha đủ 18 tuổi, những ngời mà đếnthời điểm hành vi tố tụng đợc thực hiện đã đủ 18 tuổi thì từ góc độ tố tụngkhông đợc coi là ngời cha thành niên, mặc dù khi phạm tội ngời đó cha đủ 18tuổi

Bộ luật tố tụng nớc ta có một chơng riêng (Chơng 32) quy định thủ tục

tố tụng về những vụ án mà bị can, bị cáo là ngời cha thành niên Đặc điểm lớnnhất của các vụ án này là bị can, bị cáo khi đa ra xét xử cha đủ 18 tuổi, chonên:

+ Năng lực hành vi tố tụng hình sự còn hạn chế nhất định;

+ Là đối tợng đợc hởng chính sách khoan hồng, nhân đạo của Nhà nớc

từ góc độ hình sự cũng nh tố tụng hình sự; đợc sự bảo hộ đặc biệt của Nhà nớccũng nh xã hội về các quyền và lợi ích hợp pháp

Vì vậy, khi xét xử vụ án mà bị can, bị cáo là ngời cha thành niên,ngoài việc tuân thủ quy định của pháp luật tố tụng hình sự đối với các vụ ánhình sự thông thờng còn cần chú ý đến các vấn đề về thủ tục đặc biệt đã đợc

Bộ luật tố tụng hình sự quy định Việc vi phạm một trong các quy định đó đợccoi là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong xét xử các vụ án hình sự, cóthể dẫn đến việc bị Tòa án cấp trên (Phúc thẩm hoặc Giám đốc thẩm) hủy bản

án để xét xử lại

Giai đoạn chuẩn bị xét xử:

Khi thụ lý hồ sơ một vụ án hình sự có ngời cha thành niên phạm tội,Thẩm phán cần nghiên cứu xem ngoài các tài liệu, chứng cứ nh đối với những

vụ án thông thờng khác, cần kiểm tra xem đã có đủ các tài liệu, chứng cứ đểxác định:

Thứ nhất, độ tuổi cụ thể của bị cáo Chú ý là chứng cứ xác định độ tuổi

phải đợc tính theo ngày, nếu không rõ ngày phải tính vào ngày cuối của tháng,nếu không rõ tháng phải tính vào tháng cuối của năm; Việc xác định độ tuổicủa bị cáo cha thành niên thông thờng dựa trên một số giấy tờ pháp lý nh Giấykhai sinh, Giấy chứng sinh, Sổ hộ khẩu, hộ tịch của họ Tuy nhiên, trong thực

tế ở nớc ta, một số địa phơng do khó khăn về địa lý, nhận thức của ngời dâncòn hạn chế và một số lý do khác mà việc khai sinh cho trẻ em cha đợc quantâm đúng mức, có nhiều trẻ em không đợc khai sinh hoặc khai sinh khôngchính xác về ngày, tháng, năm sinh nên việc xác định tuổi của bị can, bị cáokhông đúng sẽ dẫn tới việc truy cứu trách nhiệm hình sự sai hay áp dụng loạihình phạt, mức hình phạt không chính xác Do vậy, khi xét xử các vụ án hình

sự có bị cáo là ngời cha thành niên, Tòa án cần phải xác định đúng tuổi của họ

cũng nh trình độ phát triển về thể chất, tinh thần và mức độ nhận thức về hành

vi phạm tội của họ Trong trờng hợp bị cáo không đợc khai sinh thì phải kiểmtra sổ hộ tịch, nếu không có thì phải tiến hành điều tra, kết luận tuổi của ng ờiphạm tội theo nguyên tắc: nếu xác định đợc tháng cụ thể, nhng không xác

định đợc ngày nào trong tháng đó thì lấy ngày cuối cùng của tháng đó làmngày sinh của bị can, bị cáo; nếu xác định đợc quý cụ thể của năm, nhngkhông xác định đợc ngày, tháng nào trong quý đó thì lấy ngày cuối cùng củatháng cuối cùng của quý đó làm ngày sinh của bị can, bị cáo; nếu xác định đ -

ợc cụ thể nửa đầu năm hay nửa cuối năm, nhng không xác định đợc ngày,tháng nào trong nửa đầu năm hay nửa cuối năm thì lấy ngày 30 tháng 6 hoặcngày 31 tháng 12 tơng ứng của năm đó làm ngày sinh của bị can, bị cáo; nếukhông xác định đợc nửa năm nào, quý nào, tháng nào trong năm thì lấy ngày

31 tháng 12 của năm đó làm ngày sinh của bị can, bị cáo (Thông t liên ngành

số 03/TTLN ngày 20-06-1992 của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sátnhân dân tối cao, Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an) hớng dẫn thực hiện một sốquy định của Bộ luật tố tụng hình sự về lý lịch của bị can, bị cáo) Tòa án chỉxét xử khi có đủ các căn cứ kết luận bị cáo là ngời đã đủ tuổi chịu trách nhiệmhình sự Trong trờng hợp đã thực hiện đầy đủ các biện pháp nêu trên nhng vẫnkhông xác định đợc tuổi bị cáo hoặc có căn cứ cho thấy các giấy tờ pháp lýkhông đáng tin cậy thì cần trng cầu giám định tuổi của bị cáo để xác định Kếtquả giám định đợc dùng làm căn cứ để xác định tuổi chịu trách nhiệm hình sựcủa bị cáo cũng nh việc áp dụng loại hình phạt, mức hình phạt đối với bị cáo

Bên cạnh yêu cầu phải xác định độ tuổi, pháp luật tố tụng hình sựcũng đòi hỏi cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ trình độ phát triển về thểchất, tinh thần cũng nh mức độ nhận thức về hành vi phạm tội của bị can, bịcáo là ngời cha thành niên để giải quyết vụ án đợc đúng đắn, chính xác Mức

độ phát triển về tinh thần nhiều khi cũng ảnh hởng đến hành vi phạm tội củacon ngời, ví dụ nh những ngời mắc bệnh tâm thần nặng, rối loạn trí óc thì

họ không ý thức đợc về hành vi của mình Việc làm rõ trình độ phát triển và

mức độ nhận thức về hành vi của ngời cha thành niên có ý nghĩa quan trọngtrong việc đánh giá chứng cứ và xác định mức độ, tính chất trách nhiệm hình

sự đối với họ

Việc xác định độ tuổi, trình độ nhận thức và điều khiển hành vi đối vớingời cha thành niên rất quan trọng Nếu Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa

án xác định không đúng sẽ gây ra những hậu quả khôn lờng vì nó liên quan

đến tơng lai của một con ngời, đặc biệt là lý lịch t pháp của họ Việc xác địnhnhững vấn đề này có thể thực hiện thông qua việc lấy lời khai của cha mẹ của

bị can, những ngời đã từng là thầy giáo, cô giáo của bị can cũng nh bạn bè,ngời thân của họ, nhận xét của địa phơng nơi bị can c trú Trong trờng hợp cầnthiết, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án có thể tham khảo ý kiến của cácchuyên gia về tâm lý của ngời cha thành niên để xác định chính xác khả năngnhận thức của ngời cha thành niên phạm tội

Thứ hai, trình độ phát triển về thể chất và tinh thần, khả năng nhận

thức, điều kiện sính sống và giáo dục của ngời phạm tội Để xác định điềukiện sinh sống và giáo dục của ngời phạm tội là ngời cha thành niên, trớc hết,cơ quan tiến hành tố tụng cần thu thập những tài liệu về hoàn cảnh gia đìnhcủa bị can nh nghề nghiệp, trình độ học vấn, lối sống của cha, mẹ của ngời ch-

a thành niên, sự quan tâm của họ đối với con cái, tình trạng kinh tế gia đìnhcủa ngời cha thành niên Bên cạnh đó, các cơ quan tiến hành tố tụng cần xác

định rõ trình độ học vấn của ngời cha thành niên Đối với trờng hợp khi phạmtội, ngời cha thành niên đang còn đi học thì cần thu thập kết quả học tập của

họ, xác định thái độ của ngời cha thành niên trong việc học tập thông qua các

đánh giá của nhà trờng, thầy cô giáo và các bạn học của ngời cha thành niên.Khoa học đã chứng minh con ngời chịu sự ảnh hởng tác động qua lại của môitrờng xung quanh, hành vi phạm tội không phải ngẫu nhiên hình thành, nóphát sinh không phải từ chính môi trờng, chính bản thân ngời đó mà là do sựtác động qua lại giữa môi trờng và cá nhân con ngời đó Đối với ngời chathành niên ảnh hởng của môi trờng xung quanh càng thể hiện rõ hơn, đó là:

điều kiện sinh sống của gia đình, thái độ, cách ứng xử của cha mẹ, những ngờithân trong gia đình; điều kiện học tập và sinh hoạt của họ ở nhà trờng, đoànthể, nơi c trú.

Thứ ba, có hay không có ngời thành niên xúi giục; trong thực tế,

chúng ta thờng gặp những ngời cha thành niên phạm tội là do sự xúi giục,khuyến khích của ngời thành niên Do khả năng phân tích, đánh giá vấn đềcòn hạn chế cho nên trẻ em thờng chịu ảnh hởng của các yếu tố ngoại cảnh.Ngời xấu thờng lợi dụng sự bồng bột, nhẹ dạ cả tin, khả năng phân tích tâm

lý kém cùng với sự non yếu về kinh nghiệm sống của ng ời cha thành niên đểlôi kéo họ vào con đờng phạm tội Đôi khi chúng còn đe dọa, khống chếbuộc các em phải làm theo lời sai bảo phạm tội lúc nào không hay Nhữngngời xấu thờng dùng những thủ đoạn rất mu mô xảo quyệt đánh vào điểmyếu của những ngời cha thành niên nh: đe dọa hoặc cỡng bức chi phối về vậtchất hoặc tinh thần để buộc ngời cha thành niên trở thành ngời giúp sức chongời phạm tội Ban đầu, chúng tìm cách tiếp cận tạo niềm tin nơi bọn trẻ, rồidùng lời lẽ ngon ngọt, dùng đồng tiền hoặc vật chất để mua chuộc làm chobọn trẻ mù quáng tin theo, chúng tạo ra những tình huống giả để bọn trẻ gặpnguy hiểm sau đó lại ra tay cứu giúp Nh vậy, trong mắt ngời cha thành niênchúng trở thành thần tợng, thành những hiệp sĩ anh hùng Lúc này, ngời chathành niên trở nên rất dễ sai bảo, nghe lời chúng một cách tuyệt đối, và họphạm tội lúc nào không hay Hiện tợng ngời cha thành niên phạm tội do sựxúi giục của ngời đã thành niên ngày càng phổ biến, nhất là trong việc vậnchuyển, mua bán chất ma túy, trộm cắp, cớp tài sản Trong thực tế ngời xấuthờng lợi dụng sự bồng bột, nhẹ dạ, cả tin và sự non yếu về kinh nghiệmsống của ngời cha thành niên để lôi kéo họ vào con đờng phạm tội Đôi khichúng còn đe dọa hoặc khống chế buộc các em phạm tội Phạm tội bị ng ờikhác đe dọa, cỡng bức là tình tiết giảm nhẹ đợc quy định tại điểm i khoản

1 Điều 46 Bộ luật hình sự Để việc xét xử khách quan, toàn diện và đầy đủ,

đồng thời phát hiện cả những đồng phạm trong vụ án mà bị can, bị cáo là ng

-ời cha thành niên, thì trong khi nghiên cứu hồ sơ vụ án, các thành viên Hội

đồng xét xử cần phải xác định có hay không có ngời thành niên xúi giụchoặc các tình tiết khác có thể là tình tiết giảm nhẹ cho bị cáo là ng ời chathành niên

Thứ t, nguyên nhân và điều kiện phạm tội; trớc hết, môi trờng gia đình,

nhà trờng, xã hội là những nguyên nhân; đặc điểm tâm lý lứa tuổi ngời chathành niên là điều kiện ảnh hởng và tác động lẫn nhau một cách biện chứnglàm phát sinh tội phạm ở ngời cha thành niên

Gia đình là trờng học đầu tiên, từ khi sinh ra cho đến lúc trởng thành,phần lớn thời gian đứa trẻ sống trong gia đình, cho nên gia đình giữ vai tròquan trọng trong việc hình thành nhân cách ngời cha thành niên Theo số liệu

điều tra ở 521 học sinh của 3 cơ sở giáo dục (trờng Giáo dỡng số II-NinhBình; trại giam Thanh Xuân; Trờng Phổ thông Nội trú dạy nghề số 1) năm

2003 thì có 32,6% xuất thân từ gia đình không hoàn thiện (mồ côi, bố mẹ lydị ), 57,8% các em thuộc gia đình đông con, 13,4% có ngời nhà đã và đangcải tạo trong nhà giam (số liệu lấy từ nguồn điều tra xã hội học – xem Báocáo tổng hợp đề tài khoa học "Những giải pháp nâng cao hiệu quả công tác

đấu tranh phòng chống tội phạm cha thành niên trên địa bàn thành phố HàNội", Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội) Theo số liệu của Bộ Công an thì

tỷ lệ tội phạm trong số ngời cha thành niên chủ yếu là do thiếu sự chăm sóccủa bố mẹ và sự giáo dục không đầy đủ của gia đình Nghiên cứu của BộCông an năm 2003 cũng chỉ ra nguyên nhân về gia đình: có tới 30% trẻ emphạm pháp có bố hoặc mẹ hoặc cả bố, mẹ nghiện hút, 28% trẻ em phạm pháp

có gia đình tham gia vào các hoạt động phạm pháp, gần 8% trẻ em phạm pháp

do bố mẹ ly hôn, 49% phàn nàn về cách đối xử của bố mẹ không đáp ứng đợcnhu cầu của bản thân Ngời cha thành niên đã chịu ảnh hởng của nhiều gơngxấu từ bố mẹ hoặc ngời lớn trong gia đình Cũng theo số liệu điều tra 624 họcsinh ở 3 trờng giáo dỡng thì có đến 30% ngời cha thành niên phạm tội đã sống

và lớn lên trong gia đình thiếu gơng mẫu về đạo đức, quy tắc sống hỗn loạn,

21% sống trong gia đình chuyên làm ăn bất hợp pháp Ngời cha thành niênkhi sống trong điều kiện này trở nên thực dụng chạy theo khoái cảm vật chất,nếu không xoay xở đợc tiền thì trộm cắp, cớp giật để kiếm tiền.

Những cảnh sống không hòa thuận thờng xảy ra mâu thuẫn, xung độttrong gia đình Ngoài ra còn phải kể đến phơng pháp giáo dục trong gia đìnhkhông đúng đắn, đó là sự buông lỏng trong việc quản lý, không nghiêm khắccủa ngời lớn trong gia đình đối với trẻ em Chính những hành vi này của cha

mẹ khiếu cho nhiều trẻ mất đi sự dạy bảo mỗi khi có hành vi sai trái Điều đódẫn đến việc các em dần dần hình thành thói quen né tránh, giấu giếm lỗi lầmcủa mình dẫn tới tình trạng nhiều trẻ em h hỏng có "thâm niên" mà gia đìnhkhông biết Đôi khi ngời lớn trong gia đình lại thể hiện thái độ thực dụng chạytheo đồng tiền, cần tiền hơn cần chữ, khiến con cái bị sai lệch trong định hớngphấn đấu, sớm bỏ học để lao vào con đờng kiếm tiền với nhiều mánh khóe làmbăng hoại tâm hồn trẻ thơ và từ đó nảy sinh t tởng bất chấp thủ đoạn để kiếmtiền Có nhiều bố mẹ khi thấy con mình phạm tội đã ra sức chạy chọt, lo lót để

đợc tha bổng hoặc giảm nhẹ tội Chính những việc làm đó đã tiếp tay cho concái họ coi thờng pháp luật và tiếp tục trợt dài trên con đờng phạm pháp

Hiện nay các quan hệ gia đình truyền thống tốt đẹp của dân tộc đang

có xu hớng bị xói mòn nghiêm trọng theo vòng xoáy của cơ chế thị trờng

Điều này đợc thể hiện rõ qua việc ly hôn ngày càng gia tăng Sự phá vỡ hạnhphúc gia đình do bố mẹ ly hôn đã cớp mất của trẻ em điểm tựa về tinh thần,nơi gửi gắm tình thơng yêu đồng thời là nền tảng của sự chăm sóc, giáo dụctrẻ em Thay vì không khí gia đình ấm cúng, các em phải sống trong lạnhlùng, buồn trẻ, nhiều em mang tâm lý đau khổ dồn nén, thậm chí chán đời,hận thù dẫn đến buông thả bản thân và lao vào cờ bạc, rợu chè, nghiện hút

và cuối cùng là phạm tội

Môi trờng nhà trờng còn cha hoàn thiện, chất lợng giáo dục bị xuốngcấp ở các nhà trờng, thiếu sự quan tâm, chăm sóc của thầy cô giáo đã dẫn đến

tình trạng học sinh bỏ học, vi phạm pháp luật ngày càng nhiều Theo số liệuthống kê cha đầy đủ của Bộ Giáo dục và Đào tạo thì ở nớc ta có hơn 4 triệu trẻ

em thất học, 6 triệu em bỏ học Đây là một thiệt thòi lớn cho các em, gia đình

và xã hội cũng là những tiền đề dẫn tới những hành vi tiêu cực

Ngoài sự giáo dục của gia đình, nhà trờng thì giáo dục còn là cả mộtquá trình mang tính xã hội Nền kinh tế mở với cơ chế thị trờng hiện nay đãtạo ra nhiều yếu tố tích cực, nhng bên cạnh đó những yếu tố tiêu cực lôi kéocon ngời chạy theo vòng quay của đồng tiền, tạo ra một quan niệm sống cánhân, ích kỷ, phi đạo đức Chính vì vậy, một bộ phận thanh thiếu niên bị lôikéo và trở thành hàng hóa hoặc bị lợi dụng để kiếm lời cho một số kẻ bất lơng.Nhà nớc và các tổ chức đoàn thể cha thật sự quan tâm và đầu t điều kiện vật chất

đầy đủ cho các em vui chơi một cách lành mạnh Sự buông lỏng kỷ cơng tronglĩnh vực văn hóa đã làm cho các em bị lôi cuốn vào những phim ảnh, văn hóaphẩm đồi trụy, độc hại, các tệ nạn xã hội nh tiêm chích, mại dâm đã ăn vàotiềm thức các em khiến cho các em phạm tội lúc nào không hay

Tình trạng bất cập trong tổ chức cộng đồng, trong quản lý xã hội đãtác động sâu xa đến ngời cha thành niên phạm tội Việc tổ chức vui chơi, giảitrí, xây dựng các công trình văn hóa cho ngời cha thành niên cha đợc quantâm thích đáng Do đó, các em hay tụ tập lang thang ngoài đờng phố dẫn đếnnhững hành vi tiêu cực và tình trạng không có những cơ sở vui chơi lành mạnhnên ngời cha thành niên rất dễ bị kẻ xấu lợi dụng lôi kéo, xúi giục phạm tội

Việc giáo dục pháp luật của chúng ta vẫn cha đợc chú ý thờng xuyên,

ch-a đợc chính thức đch-a vào giảng dạy trong các trờng trung học cũng là một trongnhững nguyên nhân dẫn tới những hành vi phạm tội của ngời cha thành niên Đi

đôi với việc giáo dục pháp luật cha tốt là việc thực thi pháp luật của chúng ta

ch-a nghiêm Có những trờng hợp phạm tội nghiêm trọng nhng việc xét xử củch-aTòa án cha thật sự nghiêm khắc, đúng mức Có những trờng hợp tính chất,mức độ phạm tội tơng tự nh nhau, nhng xét xử thiếu thống nhất, hình phạt rất

khác nhau Vì vậy, không đợc d luận nhân dân đồng tình ủng hộ và tính chấtrăn đe, ngăn ngừa tội phạm không cao.

Chính sách của Nhà nớc đối với ngời cha thành niên hiện nay vẫn cònnhiều bất cập, các tổ chức đoàn thể xã hội cha có sự phối hợp đồng bộ và quantâm đúng mức, còn không ít vấn đề đa ra nhng cha thực hiện đợc, cha tổ chứcnhịp nhàng và có hiệu quả một số nội dung và biện pháp đào tạo, giáo dục ngờicha thành niên đã đợc đề ra trong các nghị quyết của Đảng Sự thiếu gơng mẫutrong một bộ phận cán bộ, đảng viên và ngời lớn tuổi làm suy giảm lòng tin củacác em, dẫn đến những hành vi thiếu đạo đức Các điều kiện vật chất của xã hộidành cho sự nghiệp đào tạo, giáo dục thế hệ trẻ còn quá ít ỏi

Ngoài ra còn phải kể đến những yếu tố khách quan do nền kinh tế thị ờng mang lại, cơn lốc di c từ nông thôn ra thành thị đã gây ảnh hởng lớn đến tìnhhình trật tự và an toàn đô thị, trong đó có vấn đề phạm tội Quá trình công nghiệphóa, đô thị hóa ở nớc ta trong những năm đổi mới làm cho đời sống xã hội cónhiều thay đổi đa dạng và phức tạp hơn, đã xuất hiện một tỷ lệ đáng kể số ngờithất nghiệp tập trung ở các thành phố Đi đôi với vấn đề thất nghiệp là sự phânhóa giàu nghèo ngày càng sâu sắc Đó cũng là một yếu tố tác động tới các em cóhoàn cảnh khó khăn để đi vào con đờng thực hiện tội phạm

tr-Ngoài những nguyên nhân tác động từ môi trờng dẫn đến các em đếnhành vi phạm tội còn phải kể đến những nguyên nhân chủ quan về mặt tâmsinh lý của ngời cha thành niên

Trớc hết, phải kể đến các em phạm tội thờng có trình độ học vấn thấp.Qua khảo sát 329 em ở trờng giáo dỡng số II Ninh Bình cho thấy từ lớp 1 đếnlớp 4 có 44%, lớp 5 - 6 có 48,3%, không biết đọc, biết viết là 5,4%, số nhiềulần bị cảnh cáo hoặc đuổi học là 40,7% (nguồn điều tra xã hội học) Do trình

độ nhận thức thấp dẫn đến thực trạng hiểu biết về pháp luật của các em cònnhiều hạn chế Hiện tợng ấu trĩ về pháp luật thể hiện rõ ở ngời cha thành niênphạm tội có trên 60% các em bị bắt giữ cha có hiểu biết tối thiểu về pháp luật