skkn một số phương pháp giải toán có lời văn ở lớp 5

Tuy nhiên trình độ nhận thức của học sinh không đồng đều, yêu cầu đặt rakhi giải các bài toán có lời văn cao hơn những lớp trước, các em phải đọc nhiều,viết nhiều, bài làm phải trả lời c

I PHẦN MỞ ĐẦU :

1 Lí do chọn đề tài:

Chương trình Toán của Tiểu học có vị trí rất quan trọng Toán học gópphần quan trọng trong việc đặt nền móng cho việc hình thành và phát triển nhâncách học sinh Trên cơ sở cung cấp những tri thức khoa học ban đầu về số học,các số tự nhiên, các số thập phân, các đại lượng cơ bản, giải toán có lời văn ứngdụng thiết thực trong đời sống và một số yếu tố hình học đơn giản

Môn toán ở Tiểu học bước đầu hình thành và phát triển năng lực trừutượng hoá, khái quát hoá, kích thích trí tưởng tượng, gây hứng thú học tập toán,phát triển hợp lý khả năng suy luận và biết diễn đạt đúng bằng lời, bằng viết, cácsuy luận đơn giản, góp phần rèn luyện phương pháp học tập và làm việc khoahọc, linh hoạt sáng tạo

Mục tiêu nói trên được thông qua việc dạy học các môn học, đặc biệt làmôn Toán Môn này có tầm quan trọng vì toán học với tư cách là một bộ phậnkhoa học nghiên cứu hệ thống kiến thức cơ bản và sự nhận thức cần thiết trongđời sống sinh hoạt và lao động của con người Môn toán là ''chìa khoá'' mở củacho tất cả các ngành khoa học khác, nó là công cụ cần thiết của người lao độngtrong thời đại mới Vì vậy, môn toán là bộ môn không thể thiếu được trong nhàtrường, nó giúp con người phát triển toàn diện, nó góp phần giáo dục tình cảm,trách nhiệm, niềm tin và sự phồn vinh của quê hương đất nước

Trong dạy - học Toán ở Tiểu học, việc giải toán có lời văn chiếm một vịtrí quan trọng Trong giải toán, học sinh phải tư duy một cách tích cực và linhhoạt, huy động tích cực các kiến thức và khả năng đã có vào tình huống khácnhau, trong nhiều trường hợp phải biết phát hiện những dữ kiện hay điều kiệnchưa được nêu ra một cách tường minh và trong chừng mực nào đó, phải biếtsuy nghĩ năng động, sáng tạo Vì vậy có thể coi giải toán có lời văn là một trongnhững biểu hiện năng động nhất của hoạt động trí tuệ của học sinh

Dạy học giải toán có lời văn ở bậc Tiểu học nhằm mục đích chủ yếusau:

- Giúp học sinh luyện tập, củng cố, vận dụng các kiến thức và thao tácthực hành đã học, rèn luyện kỹ năng tính toán bước tập dượt vận dụng kiến thức

và rèn luyện kỹ năng thực hành vào thực tiễn

- Giúp học sinh từng bước phát triển năng lực tư duy, rèn luyện phươngpháp và kỹ năng suy luận, khêu gợi và tập dượt khả năng quan sát, phỏng đoán,tìm tòi

- Rèn luyện cho học sinh những đặc tính và phong cách làm việc củangười lao động, như: cẩn thận, chu đáo, cụ thể

Ở học sinh lớp 5, kiến thức toán đối với các em không còn mới lạ, khảnăng nhận thức của các em đã được hình thành và phát triển ở các lớp trước, tưduy đã bắt đầu có chiều hướng bền vững và đang ở giai đoạn phát triển Họcsinh đã có vốn sống, vốn hiểu biết thực tế đã bước đầu có những hiểu biết nhấtđịnh Tuy nhiên trình độ nhận thức của học sinh không đồng đều, yêu cầu đặt rakhi giải các bài toán có lời văn cao hơn những lớp trước, các em phải đọc nhiều,viết nhiều, bài làm phải trả lời chính xác với phép tính, với các yêu cầu của bàitoán đưa ra, nên thường vướng mắc về vấn đề trình bày bài giải: sai sót do viếtkhông đúng chính tả hoặc viết thiếu, viết từ thừa Một số sai sót mà học sinhthường mắc là không chú ý phân tích theo các điều kiện của bài toán, nên đã lựachọn sai phép tính

Với những lý do đó, học sinh Tiểu học nói chung và học sinh lớp 5 nóiriêng, việc học toán và giải toán có lời văn là rất quan trọng và rất cần thiết Đểthực hiện tốt mục tiêu đó, giáo viên cần phải nghiên cứu, tìm biện pháp giảngdạy thích hợp, giúp các em giải bài toán một cách vững vàng, hiểu sâu được bảnchất của vấn đề cần tìm, mặt khác giúp các em có phương pháp suy luận toánlôgic thông qua cách trình bày, lời giải đúng, ngắn gọn, sáng tạo trong cách thựchiện Từ đó giúp các em hứng thú, say mê học toán Từ những căn cứ đó tôi đã

lựa và thực hiện sáng kiến "Một số phương pháp giải toán có lời văn ở lớp 5”

Ở học kì I lớp 5A4 trường Tiểu học, năm học 2019- 2020

2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài:

Từ thực trạng trên đề tài tìm ra những kỹ năng cơ bản cần trang bị đểphục vụ việc giải toán có lời văn cho học sinh lớp 5 Hướng dẫn học sinh giải cụthể một số bài toán, một số dạng toán có lời văn ở lớp 5, từ đó đúc rút kinhnghiệm, đề xuất một số ý kiến góp phần nâng cao chất lượng dạy - học giải toán

có lời văn

3 Đối tượng nghiên cứu:

- Chuẩn kiến thức kĩ năng lớp 5

- Sách giáo khoa Toán 5 Nhà xuất bản Giáo Dục năm 2010

- Đối tượng học sinh lớp 5a4 trường Tiểu học, học kì I năm học 2019- 2020

4 Giới hạn của đề tài:

Trong những năm gần đây, ngành giáo dục đang tập trung đổi mới phươngpháp giáo dục ở tất cả các môn học, làm sao cho học sinh nắm được mục tiêubài học một cách nhanh và chính xác nhất Qua trao đổi thảo luận cùng đồngnghiệp, được sự chỉ đạo sâu sát của ban giám hiệu nhà trường, bản thân tôi càng

ý thức sâu sắc hơn tầm quan trọng của việc đổi mới và vận dụng một số phươngpháp giải toán có lời văn sao cho phù hợp để nâng cao chất lượng giáo dục toàndiện cho học sinh ở lớp 5 Vì vậy đề tài tập trung nghiên cứu các dạng toán, cáccách giải để đạt được hiệu quả cao nhất trong việc thực hiện giải toán có lời văn

ở lớp 5

5 Phương pháp nghiên cứu:

Để thực hiện được mục đích của đề tài đặt ra, tôi mạnh dạn nghiên cứu,học hỏi tìm tòi, áp dụng những phương pháp sau:

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp tổng hợp, rút kinh nghiệm

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực hành

II PHẦN NỘI DUNG :

1 Cơ sở lý luận :

Giải toán là một phần quan trọng trong chương trình giảng dạy môn toán

ở bậc Tiểu học Nội dung của việc giải toán gắn chặt một cách hữu cơ với nộidung của số học, số tự nhiên, phân số, các số thập phân, các đại lượng cơ bản,các yếu tố đại số và hình học có trong chương trình

Vì vậy, việc giải toán có lời văn có một vị trí quan trọng thể hiện ở cácvấn đề sau:

Các khái niệm và các quy tắc trong sách giáo khoa nói chung đều được giảngdạy thông qua việc giải toán Việc giải toán giúp học sinh củng cố, vận dụng cáckiến thức, rèn luyện kỹ năng tính toán Đồng thời qua việc giải toán của học sinh

mà giáo viên có thể dễ dàng phát hiện những ưu điểm hoặc thiếu sót của các em

về kiến thức, kỹ năng và tư duy để giúp các em phát huy hoặc khắc phục

Việc kết hợp học và hành, kết hợp giảng dạy với đời sống được thực hiệnthông qua việc cho học sinh giải toán, các bài toán liên hệ với cuộc sống mộtcách thích hợp giúp học sinh hình thành và rèn luyện những kỹ năng thực hànhcần thiết trong đời sống hàng ngày, giúp các em biết vận dụng những kỹ năng đótrong cuộc sống

Việc giải toán góp phần quan trọng trong việc xây dựng cho học sinh những

cơ sở ban đầu của lòng yêu nước, tinh thần quốc tế vô sản, thế giới quan duy vậtbiện chứng: việc giải toán với những nội dung thích hợp, có thể giới thiệu chocác em những thành tựu trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta

và các nước anh em, trong công cuộc bảo vệ hoà bình của nhân dân thế giới, gópphần giáo dục các em ý thức bảo vệ môi trường, phát triển dân số có kế hoạch.Việc giải toán có thể giúp các em thấy được nhiều khái niệm toán học, ví dụ: các

số, các phép tính, các đại lượng đều có nguồn gốc trong cuộc sống hiện thực,trong thực tiễn hoạt động của con người, thấy được các mối quan hệ biện chứnggiữa các dữ kiện, giữa cái đã cho và cái phải tìm

Việc giải toán góp phần quan trọng vào việc rèn luyện cho học sinh năng lực

tư duy và những phẩm chất tốt của con người lao động mới

Khi giải một bài toán, tư duy của học sinh phải hoạt động một cách tích cực

vì các em cần phân biệt cái gì đã cho và cái gì cần tìm, thiết lập các mối liên hệgiữa các dữ kiện giữa cái đã cho và cái phải tìm Suy luận, nêu lên những phánđoán, rút ra những kết luận, thực hiện những phép tính cần thiết để giải quyếtvấn đề đặt ra Hoạt động trí tuệ có trong việc giải toán góp phần giáo dục chocác em ý chí vượt khó, tính cẩn thận, chu đáo làm việc có kế hoạch, thói quenxem xét có căn cứ, thói quen tự kiểm tra kết quả công việc mình làm, óc độc lậpsuy nghĩ, óc sáng tạo

2 Thực trạng của vấn đề:

Bậc Tiểu học là bậc đặt nền móng cho việc hình thành nhân cách ở họcsinh Đây là bậc cung cấp những tri thức ban đầu về tự nhiên, xã hội, trang bịnhững phương pháp kỹ năng ban đầu về hoạt động nhận thức và hoạt động thựctiễn bồi dưỡng tình cảm thói quen và đức tính tốt đẹp của con người Việt Nam.Trong các môn học ở Tiểu học đều có mối quan hệ với nhau, hỗ trợ cho nhau.Cùng với những môn học khác môn Toán có vị trí rất quan trọng Môn Toángiúp học sinh Tiểu học phát triển tư duy lô gíc, bồi dưỡng và phát triển nhữngthao tác tư duy trí tuệ cần thiết để nhận thức thế giới như: khái quát hoá, trừutượng hoá Nó rèn luyện phương pháp suy nghĩ, phương pháp suy luận, phươngpháp giải quyết vấn đề, giúp học sinh phát triển trí thông minh, tư duy học tập,linh hoạt, sáng tạo Đặc biệt toán có lời văn có một vị trí rất quan trọng trongchương trình toán phổ thông Ở Tiểu học, học sinh được làm quen với toán cólời văn ngay từ lớp 1 và liên tục những năm học tiếp theo, đến hết lớp 5 Lời vănthực chất là những câu văn nói về quan hệ tương phản và phụ thuộc, có liênquan đến cuộc sống thường xảy ra hằng ngày Cái khó của toán có lời văn là chỉ

ra mối quan hệ giữa các yếu tố toán học chứa trong bài toán và nêu ra phép tínhthích hợp để từ đó tìm được ra đáp số của bài toán

Qua thực tế giảng dạy tôi thấy: Hướng dẫn học sinh giải toán đã khónhưng hướng dẫn học sinh giải một bài toán có lời văn lại càng khó hơn Mặtkhác do kĩ năng đọc của các em còn yếu nên kĩ năng đọc- hiểu lại càng khó khănhơn

Chính vì vậy môn Toán ở Tiểu học nói chung, phần toán có lời văn ở lớp

5 nói riêng sẽ đóng góp một phần không nhỏ vào việc giáo dục toàn diện và giúphọc sinh học tốt ở các lớp trên

Kết quả khảo nghiệm đầu năm của lớp tôi, cụ thể như sau:

3 Nội dung và hình thức của giải pháp :

Xuất phát từ tình hình thực tế nêu trên, tôi tự lên kế hoạch cụ thể cho mình

để từng bước thực hiện và đánh giá kết quả như sau:

a Mục tiêu của giải pháp :

Đổi mới phương pháp dạy toán là một điều rất cần thiết, xuất phát từnhững tư tưởng chỉ đạo của Đảng về công tác giáo dục, trong thời kỳ côngnghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước thể hiện qua Nghị quyết XII của Đảng về đổimới căn bản Giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hộihoá, dân chủ hoá và hội nhập quốc tế Qua đó tôi thấy được đổi mới phươngpháp dạy học là đổi mới từ cách nghĩ, cách soạn và giảng bài Nhưng đổi mớiphương pháp dạy học không có nghĩa là loại bỏ những phương pháp dạy họctruyền thống mà trên cơ sở đó chúng ta sử dụng những phương pháp dạy họctích cực, linh hoạt phù hợp với đặc trưng tiết dạy, thừa kế, phát huy những ưuđiểm của phương pháp dạy học truyền thống

b Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp:

b1 Xây dựng các bước cơ bản khi dạy 1 bài toán có lời văn ở lớp 5

Bước 1: Tìm hiểu đề

Đây là bước rất quan trọng nó giúp học sinh nắm được các dữ liệu của bàitoán đã cho yếu tố bài toán yêu cầu giải đáp Do đó, khi đọc đề toán tôi hướngdẫn học sinh đọc kỹ đề bài để nắm được các dữ liệu đã cho và yếu tố bài toányêu cầu tìm.

Dựa vào đề bài tóm tắt bài toán bằng lời ngắn gọn, hoặc sơ đồ đoạn thẳng.Tóm tắt đủ ý, chính xác, ngắn gọn và cô đọng

Bước 2: Lập kế hoạch giải

Dựa vào phần tóm tắt, tôi lựa chọn câu hỏi thích hợp để giúp học sinhxác định đầy đủ Bài toán cho biết gì? Bài toán hỏi gì?( Yêu cầu cần tìm)

Bằng phương pháp gợi mở, tôi dẫn dắt học sinh bằng cách đưa ra nhữngtình huống gợi mở để học sinh tìm ra cách giải bài toán: Làm thế nào? Tại sao?

Bước 3: Giải bài toán

Đây là bước rất quan trọng bởi khi học sinh đã tìm ra được phép tính đúngnhưng khi trình bày bài giải lại chưa hoàn chỉnh( câu trả lời chưa đúng) Vì vậykhi hướng dẫn học sinh trình bày bài giải tôi đã hướng dẫn học sinh cần lưu ýdựa vào phần tóm tắt bài toán để tìm ra câu trả lời đúng và ghi đúng danh số(dựa vào đề bài)

Bước 4: Thử lại

Sau khi giải bài toán xong, tôi hướng dẫn học sinh thử lại

b 2 Hướng dẫn học sinh thực hiện các bước giải một bài toán có lời văn.

* Dạy bài toán tìm số trung bình cộng

Đối với dạng toán này tôi hướng dẫn học sinh giải bài toán theo các bước:

- Tìm tổng

- Chia tổng đó cho số các số hạng

Ví dụ: Một vòi nước chảy vào bể Giờ đầu chảy được 2

15 bể, giờ thứ hai

chảy vào được 1

5 bể Hỏi trung bình mỗi giờ vòi nước đó chảy vào được baonhiêu phần bể?( Bài 3 trang 32- SGK toán 5)

Bước1: Tìm hiểu đề

- Cho học sinh tự đọc đề bài.

- Hướng dẫn học sinh nắm các dữ liệu bài toán

+Bài toán cho biết gì?( Giờ đầu chảy 2

15 bể, giờ thứ hai chảy được 1

5 bể.)+ Bài toán yêu cầu tìm gì?( Trung bình mỗi giờ vòi nước đó chảy vàođược bao nhiêu phần bể?)

- Tóm tắt:

Giờ đầu: 2

15bể Giờ hai: 1

5bể

TB 1 giờ: phần bể?

Bước 2: Lập kế hoạch giải

Muốn tìm trung bình mỗi giờ vòi nước chảy được bao nhiêu phần bể talàm thế nào?( Ta lấy giờ đầu cộng giờ hai rồi chia cho 2)

Bước 3: Giải bài toán

Bài giảiTrung bình mỗi giờ vòi nước chảy được là:

( ) : 2

15 5 6 ( bể nước)Đáp số: 1

6 bểBước 4: Thử lại

Muốn thử lại bài toán ta làm thế nào?

Lấy 1

6 nhân với 2 rồi trừ 2

15 bằng 1

5

* Dạy bài toán tìm hai số khi biết tổng và tỉ số của hai số đó

Đối với bài toán này tôi đã hướng dẫn học sinh giải bài toán theo cácbước giải

- Xác định tổng của hai số cần tìm

- Xác định tỉ số của hai số phải tìm

- Vẽ sơ đồ

- Tìm tổng số phần bằng nhau

- Tìm giá trị 1 phần

- Tìm mỗi số phải tìm theo số phần được biểu thị

Ví dụ: Tổng của hai số là 80 Số thứ nhất bằng 7

9 số thứ hai Tìm 2 số đó.( BT1/a - trang 18 - SGK toán 5)

+ Bài toán yêu cầu tìm gì? ( Tìm 2 số đó)

- Tóm tắt bài toán

Hãy nêu cách vẽ sơ đồ bài toán?( Dựa vào tỉ số của hai số, ta có thể vẽ sơ

đồ bài toán Tỉ số của số thứ nhất và số thứ hai là 7

9 , nếu số thứ nhất là 7 phầnthì số thứ hai sẽ là 9 phần như thế)

Bước 2: Lập kế hoạch giải

- Làm thế nào để tìm được hai số đó?( Tính tổng số phần bằng nhau, sau

?

Tổng số thứ nhất và số thứ hai là: 35 + 45 = 80

Tỷ số giữa số thứ nhất và số thứ hai là: 35 7

459

* Dạy bài toán tìm hai số khi biết hiệu và tỉ số của hai số đó

Đối với dạy toán này tôi cũng hướng dẫn các em làm bài toán theobước:

- Xác định hiệu của 2 số

80

?

?

- Xác định tỉ số của hai số

- Tìm hiệu số phần bằng nhau

- Tìm giá trị 1 phần

- Tìm mỗi số theo số phần biểu thị

Ví dụ: Hiệu của hai số là 55 Số thứ nhất bằng 9

4 số thứ hai Tìm hai sốđó.( Bài 1/b - trang 18- SGK toán 5)

+ Bài toán yêu cầu tìm gì?( Tìm 2 số đó)

- Tóm tắt bài toán

Hãy nêu cách vẽ sơ đồ bài toán?( Dựa vào tỉ số của hai số, ta có thể vẽ sơ

đồ bài toán Tỉ số của số thứ nhất và số thứ hai là 9

4, nếu số thứ nhất là 9 phầnthì số thứ hai sẽ là 4 phần như thế)

Bước 2: Lập kế hoạch giải

- Làm thế nào để tìm được hai số đó?( Tính hiệu số phần bằng nhau, sau

đó tìm số thứ nhất số thứ hai)

- Làm thế nào để tìm được số thứ hai?( Em hãy đi tìm giá trị của 1 phầnrồi nhân với số phần biểu thị)

- Em tìm giá trị 1 phần bằng cách nào?( Lấy hiệu chia cho hiệu số phần)

- Tìm được số thứ hai, muốn tìm số thứ nhất em phải làm thế nào?

Lấy số bé cộng với hiệu

- Bài nào có thể có mấy cách giải?( 2 cách giải)

Bước 3: Giải bài toán

Cách 1:

1155

?