TẢN mạn về địa LAN KIẾM cổ TRUYỀN

TẢN MẠN VỀ ĐỊA LAN KIẾM Lan Kiếm (Cymbidium) là một chi trong họ Lan Lan Kiếm có những loài bám trên cây, chúng ta gọi là phong lan Kiếm (Epiphytic Cymbidium) và có những loài mọc trên đất, được gọi là địa lan Kiếm (Terrestrial Cymbidium) Địa lan Kiếm cổ truyền có các đặc điểm sau Bản lá hẹp, dài, lả lướt, đầu nhọn; Ba cánh đài của hoa xoè rộng, hai cánh hoa hơi úp lại, che phía trên của nhuỵ hoa Cánh môi thường cong, có điểm các màu Cành hoa thẳng từ dưới lên, có thể cao hoặc thấp hơn lá; Độ bề.

T N M N V Đ A LAN KI M Ả Ạ Ề Ị Ế

Lan Ki m (Cymbidium) là m t chi trong h Lan Lan Ki m có nh ng loài bám trên cây, chúng ta g i là phong lan Ki mế ộ ọ ế ữ ọ ế (Epiphytic Cymbidium) và có nh ng loài m c trên đ t, đữ ọ ấ ượ ọc g i là đ a lan Ki m (Terrestrial Cymbidium).ị ế

Đ a lan Ki m c truy n có các đ c đi m sau: B n lá h p, dài, l lị ế ổ ề ặ ể ả ẹ ả ướt, đ u nh n; Ba cánh đài c a hoa xoè r ng, hai cánh hoaầ ọ ủ ộ

h i úp l i, che phía trên c a nhu hoa Cánh môi thơ ạ ủ ỵ ường cong, có đi m các màu Cành hoa th ng t dể ẳ ừ ưới lên, có th cao ho c th pể ặ ấ

h n lá; Đ b n c a hoa t 15 đ n 30 ngày; Mùi hơ ộ ề ủ ừ ế ương c a hoa: nhi u loài hoa r t th m nh ng mùi hủ ề ấ ơ ư ương d u r t d ch u.ị ấ ễ ị

Cu n sách v lan đ u tiên c a loài ngố ề ầ ủ ười là cu n Kim Chố ương Lan Ph c a Tri u Th i Khang vi t vào năm 1233 mô t 30ổ ủ ệ ờ ế ả loài đ a lan Ki m, ch y u là M c lan.ị ế ủ ế ặ

Vi t Nam, hi n nay ng i ta th ng bi t đ n các lo i đ a lan ki m nh :

1.Cymbidium

aloifolium * (L.) Sw.

1799: Kiếm lô hội: các

biến thể như: vàng cánh

bầu, vàng cánh chim,

ánh tím thái nguyên,

trắng thái nguyên, trắng

yên bái, trắng hạ long

Vàng cánh chim Vàng cánh b uầ Tr ng tháiắ

nguyên

Ánh tím thái nguyên Tuy t Ng cế ọ

2 Cymbidium

bicolor* Lindl 1833:

Kiếm 2 màu

3 Cymbidium

finlaysonianum* Wall.

ex Lindl 1833: Kiếm

tiên vũ (các biến thể:

phan trí (lá sần, thùy

trơn), xanh huế, vàng

tây ninh, vàng củ

chi….)

Phan Trí lá láng

lá s nầ

4 Cymbidium

dayanum* Rchb f

1869: Bích Ngọc, Tố

Tâm

Bích ng cọ Bích ng c đọ ỏ Bích ng cọ

tr ngắ

5 Cymbidium eburneum Lindl.

1847: Bạch ngọc

5 Cymbidium

ensifolium* [L] Swartz

1799: Thanh ngọc

Đ i thanhạ

Thanh ng cọ

Đ i hoàngạ

Hoàng Vũ

T th iứ ờ

Hoàng đi mể

27 Cymbidium

sinense* [And.] Willd

1805: Mặc lan

19 Cymbidium

kanran Makino 1902

21 Cymbidium

lowianum* (Rchb f.)

Rchb f 1879: Hoàng

lan (Trần Mộng)

Một số loại địa lan lai

khác như: Địa rủ, địa

lan Sato …

Đ a lan Ki m s ng các th m r ng núi ch y u là 16 t nh mi n Trung và Nam Trung Qu c, vô cùng phong phú Các nhàị ế ố ở ả ừ ủ ế ở ỉ ề ố khoa h c phân lo i thành 28 loài trong đó ch có 11 là các loài lan Ki m m c trên đ t (đ a lan Ki m) Tuy v y ch có 6 loài đọ ạ ỉ ế ọ ấ ị ế ậ ỉ ược tôn vinh và chăm sóc nh Qu c hoa: Cymbidium Goeringii, Cym Longibracteatum; Cym Ensifolium, Cym Sinense, Cym Karan.ư ố

Đi u đáng chú ý nh t là các sách báo Trung Qu c vi t v lan, ch chú tr ng đ n đ a lan Ki m, r t ít sách nói đ n các loài lanề ấ ố ế ề ỉ ọ ế ị ế ấ ế khác Trong mười năm g n đây m i có sách vi t v các gi ng phong lan lai đã nuôi tr ng công nghi p hoá nh : H đi p, Hoàngầ ớ ế ề ố ồ ệ ư ồ ệ

th o, Cát lan.ả

Các loài đ a lan Ki m m c trong r ng sâu, đị ế ọ ừ ược tuy n l a đ a v các vể ự ư ề ườn Thưởng uy n do các “Lan quan” chăm sóc Sauể

đ n dinh các v quan l i, các m nh vế ị ạ ả ườn c a các nhà văn hoá l n, các nhà giàu có, d n d n thành m t ngành tr ng tr t trong dân,ủ ớ ầ ầ ộ ồ ọ bên c nh m t ngành săn lùng lan trong r ng sâu, núi cao.ạ ộ ừ

Sách hướng d n nuôi tr ng, phân lo i, săn tìm và thẫ ồ ạ ưởng th c đ a lan Ki m đứ ị ế ược vi t liên ti p t đ i này sang đ i khác vàế ế ừ ờ ờ

được b sung không ng ng Ngày nay không k các sách vi t v lan Trung ổ ừ ể ế ề ở ương mà các đ a phị ương cũng vi t r t nhi u sách vế ấ ề ề

đ a lan Ki m Ngh thu t ch p nh hoa lan đ t t i trình đ cao nên nh trong sách r t đ p.ị ế ệ ậ ụ ả ạ ớ ộ ả ấ ẹ

N n giáo d c c x a c a Trung Qu c và các nề ụ ổ ư ủ ố ước Đông Á nh : Nh t B n, Tri u Tiên, Vi t Nam thư ậ ả ề ệ ường uyên thâm, tr uừ

tượng, liên tưởng sâu s c t m t s ki n c th , nh nhoi nh ng bao gi cũng đi t i nh ng hi n tắ ừ ộ ự ệ ụ ể ỏ ư ờ ớ ữ ệ ượng to l n h n nhi u:ớ ơ ề

(M t chi c lá ngô đ ng r i, c thiên h đ u c m th y mùa thu).ộ ế ồ ơ ả ạ ề ả ấ

Do đó các sách vi t v đ a lan Ki m đ u khá chú ý đ n hế ề ị ế ề ế ướng d n chiêm ngẫ ưỡng lan và gi i thi u các l i nói c a các v hi nớ ệ ờ ủ ị ề tri t cùng v i các bài th hay nh t nói v lan c a các nhà văn hoá n i ti ng.ế ớ ơ ấ ề ủ ổ ế

Người ta phân bi t rõ hai ho t đ ng: chăm sóc lan là các ho t đ ng lí trí mang tính khoa h c kỹ thu t, nh ng thệ ạ ộ ạ ộ ọ ậ ư ưởng th cứ lan là ho t đ ng mang tính ngh thu t, th m mỹ, tình c m Thạ ộ ệ ậ ẩ ả ường người ta hi u thể ưởng th c đ a lan Ki m trong 4 ch :ứ ị ế ữ

- Hương lan Ki m đế ược tôn là Vương gi chi hả ương, thiên h đ nh t hạ ệ ấ ương, hương thanh, không h c, nh ng đ m đà, khó quên,ắ ư ậ

- M u s c c a hoa lan là m u s c c a 3 cánh đài, c a 2 cánh hoa, c a cánh môi, c a h ng hoa, c a lá Thiên nhiên đã vô cùng t mầ ắ ủ ầ ắ ủ ủ ủ ủ ọ ủ ỉ ỉ tuy n l a m u, tô vẽ cho các ph n c a hoa r t phong phú, nh ng thanh nhã không quá s c s ể ự ầ ầ ủ ấ ư ặ ỡ

- T là dáng v c a cây đ a lan Ki m đư ẻ ủ ị ế ược đánh giá thanh cao c t cách, phong đ hiên ngang, nh ng v n rung rinh trố ộ ư ẫ ước gió, hài

- V n là ch ý v c a đ a lan Ki m, đây là đi u t hào nh t c a t t c các dân t c Đông Á – Chiêm ngậ ỉ ị ủ ị ế ề ự ấ ủ ấ ả ộ ưỡng lan d n d n sẽ t th y cóầ ầ ự ấ

s th ng nh t cái đ p bên ngoài c a cây lan v i “cái th n” th m sâu bên trong, hình thành s liên tự ố ấ ẹ ủ ớ ầ ẳ ự ưởng ch t chẽ sâu s c, c a sặ ắ ử ổ trí tu văn hoá nh đệ ư ược m r ng, kh i thông th gi i tinh th n, hở ộ ơ ế ớ ầ ướng t i Chân-Thi n-Mỹ.ớ ệ

Đ a lan Ki m đã chi m v trí đ c tôn hàng nghìn năm trong văn hoá c a ngị ế ế ị ộ ủ ười Đông Á, nh t là Trung Qu c, nên s tuy nấ ở ố ự ể

l a và chăm sóc r t tinh vi đã hình thành các quan đi m, các h c thuy t v th m đ nh lan.ự ấ ể ọ ế ề ẩ ị

Quan đi m đ a lan Ki m là “Bách hoa chi anh” nên ph i có s k t h p c a hoa lan v i nhi u loài hoa quý khác B ng các sể ị ế ả ự ế ợ ủ ớ ề ằ ự tuy n l a chăm sóc đ c bi t nên hình thành rõ r t b n ch ng lan có các cánh đài t hình lá trúc t i hình cánh hoa sen, cánh hoaể ự ặ ệ ệ ố ủ ừ ớ thu tiên và cánh hoa mai (Hình 1)ỷ

Quan đi m v t dĩ hy vi quý (v t hi m để ậ ậ ế ược quý tr ng) các gi ng lan có bi n d đọ ố ế ị ược quý h n vì hi m có.ơ ế

- Bi n d v v trí cánh đài hai bên đế ị ề ị ở ượ ọc g i là vai (Hình 2)

- Bi n d v lá, lá ng n đi, có vi n mép đ u lá, có vi n mép t g c t i đ u, lá có các đ m – thế ị ề ắ ề ở ầ ề ở ừ ố ớ ầ ố ường là vi n có m u tr ngề ấ ắ

ho c ngà (Hình 3).ặ

- Bi n dế ị về hoa, hoa có nhi u cánh, hoa có 3 cánh môi.ề

- Quan đi m v th m đ nh m u s c.ể ề ẩ ị ầ ắ

Lu n vậ ề ý nghĩa m u s c c a hoa lan đầ ắ ủ ược ghi rõ như sau:

M uầ h ngồ đ :ỏ huy hoàng, hào hoa.

Pha lê trên cánh hoa (và trên lá): Kỳ di u, lung linh, cao quý, trong sáng, ng c ngà.ệ ọ

B ng phân lo i lan theo các quan đi m trên.ả ạ ể

G n đây nhi u nhà nghiên c u v th m đ nh lan đ a ra vi c g n sao cho các gi ng lan – t 1 sao đ n 5 sao, t lầ ề ứ ề ẩ ị ư ệ ắ ố ừ ế ừ ương ph mẩ (lo i thạ ường) đ n giai ph m, quý ph m – cao quý ph m cu i cùng là c c ph m (tinh ph m).ế ẩ ẩ ẩ ố ự ẩ ẩ

Các lo i đạ ượ ếc x p c c ph m thự ẩ ường có nhi u bi n d v hoa và v lá và đề ế ị ề ề ượ ọc g i là lan ngh thu t.ệ ậ

Nhi u sách c a Trung Qu c cũng gi i thi u và đánh giá khá chi ti t v các gi ng lan Đài Loan, Nh t B n và Tri u Tiên.ề ủ ố ớ ệ ế ề ố ở ậ ả ề

Có 4 dòng Xuân lan n i ti ng c a Trung Qu c và ngổ ế ủ ố ười Nh t cũng ca ng i các loài này là T đ i Thiên Vậ ợ ứ ạ ương c a Qu c hoaủ ố

Nh t Ngậ ười ta cũng so sánh th y Xuân lan c a Trung Qu c th m h n Xuân lan Nh t B n, nh ng màu s c Xuân lan c a Nh t B nấ ủ ố ơ ơ ậ ả ư ắ ủ ậ ả

l i phong phú h n, có gi ng m u vàng, màu tím, m u đ , màu tr ng ho c đa s c.ạ ơ ố ầ ầ ỏ ắ ặ ắ

Cho đ n nay hàng ngàn gi ng đ a lan Ki m c a Trung Qu c, Đài Loan, Nh t B n, Hàn Qu c đã đế ố ị ế ủ ố ậ ả ố ược đ t tên trên c s : loàiặ ơ ở lan, cánh đài gi ng hoa sen, hoa mai, hay hoa thu tiên, m u s c, đ a phố ỷ ầ ắ ị ương đ c bi t có loài hoa đó, ho c m t đ c đi m riêng Huặ ệ ặ ộ ặ ể ệ

lan hoàng thu tiên, (Hu lan cánh hoa thu tiên m u vàng) Liên bi n lan Vân Long Hoàng Hà – (Lan cánh sen vàng, r ng v nỷ ệ ỷ ầ ệ ồ ầ mây)

Đ a lan Ki m, có cành hoa th ng, lá lan dài l lị ế ẳ ả ướ ất r t thích h p v i nét vẽ m c mài bút lông nên các ho sỹ Đông Á tha hợ ớ ự ạ ồ múa bút đ bi u đ t lý tể ể ạ ưởng và tình t , hình dáng và tinh th n g n li n nhau, ý nghĩa r t sâu s c.ứ ầ ắ ề ấ ắ

Trong nhóm Bát quái Dương Châu (Trung Qu c) đ c bi t là Tr nh Nhi p (t là B n Ki u) đã dành 50 năm c a cu c đ i đố ặ ệ ị ế ự ả ề ủ ộ ờ ể

vẽ v đ a lan Ki m (và tre trúc) đ l i cho đ i nh ng tác ph m r t quí giá.ề ị ế ể ạ ờ ữ ẩ ấ

Đ a lan Ki m phát tri n t t nhi t đ t 10°C đ n 30°C Đ c bi t chúng c n đêm l nh xu ng dị ế ể ố ở ệ ộ ừ ế ặ ệ ầ ạ ố ưới 15°C và ban ngày trên 25°C đ hình thành m m hoa Do đó ch phía B c c a Vi t Nam m i có thú ch i đ a lan Ki m.ể ầ ỉ ở ắ ủ ệ ớ ơ ị ế

Ngườ ổi n i danh nh t trong gi i ch i lan c a Vi t Nam là vua Tr n Anh Tông (th k XIII) có Ngũ Bách Lan Viên “Vấ ớ ơ ủ ệ ầ ế ỷ ườn 500

ch u lan” Các loài đ a lan Ki m t n t i trong các th m r ng Vi t Nam t i ngày nay ch có 5 loài, có tên khoa h c: Cymbidiumậ ị ế ồ ạ ả ừ ở ệ ớ ỉ ọ Cyperifolium, Cym Ensifolium, Cym Insigne, Cym Lancifolium và Cym Sinense Chúng bao g m các gi ng lan có m u tím s m, màuồ ố ầ ẫ

l c, m u tr ng, m u vàng v.v… nh : Đ i M c, Hoàng Vũ, Thanh Trụ ầ ắ ầ ư ạ ặ ường, B ch Ng c v.v…ạ ọ

Đ a lan Ki m hoa nh và không r c r , hị ế ỏ ự ỡ ương th m d u nên ch a th c h p d n nhi u ngơ ị ư ự ấ ẫ ề ười dân Vi t Nam nh hoa h ng,ệ ư ồ hoa sen, hoa hu , hoa cúc Vì v y các tao nhân m c khách yêu lan thệ ậ ặ ường t hào v i nhau v câu nói c x a:ự ớ ề ổ ư

Bi t thì quý nh báu v t – không bi t thì coi nh cây c ế ư ậ ế ư ỏ

Cũng lý do đó đ a lan Ki m không ph i là loài cây hoa mang tính hàng hoá nh : cúc, sen, h ng, hu v v… M i gia đình yêu lanị ế ả ư ồ ệ ỗ

ch tr ng đ 5, 10 ch u, s m chi u nâng niu chăm sóc Khi có hoa n l i t h p, trà quý, rỉ ồ ộ ậ ớ ề ở ạ ụ ọ ượu ngon, nh ng bài th hay đữ ơ ược mang

ra bình ph m thâu đêm Đ a lan Ki m là v t bi u, quà t ng r t quý giá.ẩ ị ế ậ ế ặ ấ

Các bài t p văn, tuỳ bút c a Ph m Đình H , c a Nguy n Tuân còn nói rõ thú ch i lan r t trang nhã c a các nho sỹ Vi t Namạ ủ ạ ổ ủ ễ ơ ấ ủ ệ

th i x a.ờ ư

Tâm lý thích truy n th ng, không ca ng i bi n d nên có lẽ các gi ng đ a lan Vi t Nam còn gi nguyên g c t nhiên nh cánhề ố ợ ế ị ố ị ệ ữ ố ự ư hoa lá trúc, lá m t màu l c bi c – Vài gi ng có bi n d v lá nh M c biên (có vi n lá) không quý b ng Đ i m c ho c Ngân biên,ộ ụ ế ố ế ị ề ư ặ ề ở ằ ạ ặ ặ Kim biên có vi n tr ng, vi n vàng mép lá, không quý b ng B ch Ng c Đ i Ki u v.v…ề ắ ề ở ằ ạ ọ ạ ề

Tuy v y có m t s ngậ ộ ố ười ch u nh hị ả ưởng c a các lan h u Trung Qu c nh ca ng i Vai b ng, Vai bay h n vai xuôi.ủ ữ ố ư ợ ằ ơ

Nh ng s bi n d v hoa nh c 3 cánh hoa đ u bi n thành cánh môi, ho c hoa có r t nhi u cánh thì hoàn toàn không đư ự ế ị ề ư ả ề ế ặ ấ ề ược

ch p nh n Ph i chăng vì n i đau c a c dân t c Vi t Nam ch u đ ng s hu ho i c a ch t đ c da cam làm bi n d ng con ngấ ậ ả ỗ ủ ả ộ ệ ị ự ử ỷ ạ ủ ấ ộ ế ạ ười

và cây c nên không a các hoa lan bi n d đỏ ư ế ị ược coi là quái g ở

Ki n lan (Cym Emsifilium) đế ược đ a sang Châu Âu vào đ u th k 18 Ngư ầ ế ỷ ười ch i lan Châu Âu không a đ a lan Ki m, chê làơ ư ị ế hoa nh , màu x n, hỏ ỉ ương th m gia v Thái đ này khác h n v i s n ng nhi t đón ti p các gi ng Cát lan t Nam Mỹ t i ho c lanơ ị ộ ẳ ớ ự ồ ệ ế ố ừ ớ ặ Hài h ng (Paphiopedilum Delenatii) đ a t Vi t Nam sang.ồ ư ừ ệ

Nh ng các nhà th c v t l i đánh giá cao đ a lan Ki m Vì có kho ng nhi t đ s ng khá r ng (5°C-37°C) ít sâu b nh và d laiư ự ậ ạ ị ế ả ệ ộ ố ộ ệ ễ

t o Chính vì v y ngạ ậ ười ta đã lai t o ra các gi ng đ a lan Ki m lai, cây to hoa l n, m u s c s c s , r t h p v i s thích ngạ ố ị ế ớ ầ ắ ặ ỡ ấ ợ ớ ở ười Châu

Âu, thích hoa đượ ắc c t cành Người Đông Á không đón nh n các gi ng hoa lan l c ng c này.ậ ố ộ ộ

M t khác, ngặ ười Đông Á không bao gi c t cành hoa đ a lan Ki m đ c m l V i quan đi m 11 tháng ch i lá, 1 tháng ch iờ ắ ị ế ể ắ ọ ớ ể ơ ơ hoa nên ch u đ a lan Ki m không có hoa v n là m t v t trang trí l ch s trong các phòng khách.ậ ị ế ẫ ộ ậ ị ự

Trong các bài th v lan c a Trung Qu c cũng nh Vi t Nam, x a và nay có hai đi u đáng nói: không có bài th não nùng aiơ ề ủ ố ư ệ ư ề ơ oán vì liên tưởng hoa th m chóng tàn, ngơ ườ ẹi đ p thì “b c m nh” Ch c vì hoa lan ki m khá b n M t khác cũng không ai bu n vìạ ệ ắ ế ề ặ ồ hoa lan bi t nói Nhà th đ i Đế ơ ờ ường, L u Vũ Tích đã lo l ng h các c già, không còn đư ắ ộ ụ ược hưởng nh ng cái đ p trên đ i, ch cònữ ẹ ờ ỉ

có hoa và n u hoa bi t nóiế ế

(T n Đà d ch)ả ị

Th c ra chiêm ngự ưỡng hoa đ a lan Ki m c n có tâm h n th thái, bình tĩnh, ng i lâu th m thía d n d n: s c nhã, hị ế ầ ồ ư ồ ấ ầ ầ ắ ương d u,ị dáng thanh Đi u này r t thích h p v i ngề ấ ợ ớ ười cao tu i, nhàn nhã – nh v y đ a lan Ki m đã n hoa ph c v các v lão thành r i,ổ ư ậ ị ế ở ụ ụ ị ồ can chi ph i lo l ng hoa lan n cho ai!ả ắ ở

Người Vi tệ Nam cũng yêu quý lan l mắ ch :ứ

Ch m t l n ng m, tr n đ i ng n ng ỉ ộ ầ ắ ọ ờ ẩ ơ

Yêu lan l m, quý lan nhi u nên ngắ ề ười ta cũng trách lan như trách người yêu:

Ch t có r i không đ n ng ngàng!ợ ồ ế ỡ

G n đây có m t nh n xét khá hay, ngầ ộ ậ ười nào có thú ch i lan cũng trơ ẻ h n lên:ơ

V nào cũng tr , ng mị ẻ ỡ ười ba

Hương ngát quanh năm, mãi ch ng già.ẳ

V m t tâm lý, ngề ặ ười cao tu i ch i lan luôn luôn th y nh ng bông hoa lan này đang r c r , nh ng l i có các n lan kia s pổ ơ ấ ữ ự ỡ ư ạ ụ ắ

n – và r i ngở ồ ười ta mong đ i ngày mai, không s ngày mai, không còn th y nh ng chu i ngày dài lê thê bu n, vì luôn luôn có lanợ ợ ấ ữ ỗ ồ

n và lan s p n bên mình.ở ắ ở

Cho đ n nay Hà N i, đ a lan Ki m ch chi m ch ng 10% trong các vế ở ộ ị ế ỉ ế ừ ườn lan (30% là phong lan r ng, 60% là phong lan laiừ

đã được nuôi tr ng công nghi p hoá) Vi c nghiên c u nhân gi ng và nuôi tr ng công nghi p hoá đ a lan Ki m còn quá ch m nênồ ệ ệ ứ ố ồ ệ ị ế ậ các loài hoa này r t đ t M t ch u Thanh Ng c (5 thân, 3 giò hoa) đ t b ng 100 ch u phong lan Hoàng Th o lai, ho c 50 ch uấ ắ ộ ậ ọ ắ ằ ậ ả ặ ậ phong lan H Đi p lai.ồ ệ

Chúng ta mong r ng các nhà th c v t nghiên c u v lan nhanh chóng làm cho m i ngằ ự ậ ứ ề ọ ười Vi t Nam đ u có th chiêmệ ề ể

ngưỡng t t c cái đ p, cái quý c a đ a lan Ki m truy n th ng Vi t Nam nh : Thanh Ng c, Hoàng Vũ, Thanh Trấ ả ẹ ủ ị ế ề ố ệ ư ọ ường, Đ i M c,ạ ặ

Tr n M ng, T Th i hay B ch Ng c đ i Ki u, Ti u Ki u v.v…ầ ộ ứ ờ ạ ọ ạ ề ể ề

(Hoa màu h ng)ồ

(Liên bi n lan nh ý mai – Lan cánh sen đóa hoa mai nh ý)ệ ư ư

(Lan cánh sen màu l c có pha lê)ụ

(H i túy hà lan – Lan cánh sen h i t cái đ p)ộ ộ ụ ẹ

(M c lan cánh hoa mai)ặ

(Lan đa s c)ắ

(Đ i tuy t t – Đ i t tâm)ạ ế ố ạ ố

(Xuân ki m c ba cánh hoa thành cánh môi – bi n d v cánh hoa)ế ả ế ị ề

Theo Dương Xuân Trinh – hoalanvietnam