Đề tài vai trò của nền sản xuất hàng hóa trong sự tăng trưởng kinh tế và phát triển đồng bộ các loại thị trường

TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘIKHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ **************** TIỂU LUẬN MÔN HỌC KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC-LÊNIN Đề tài:Vai trò của nền sản xuất hàng hóa trong sự tăng trưởng kinh tế

TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI

KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

****************

TIỂU LUẬN MÔN HỌC KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC-LÊNIN

Đề tài:Vai trò của nền sản xuất hàng hóa trong sự tăng trưởng kinh tế và phát

triển đồng bộ các loại thị trường

Giảng viên hướng dẫn: Trần Thị Lan Hương

Mã lớp: 123805

Hà Nội, tháng 05 năm 2021

Trần Minh Công 20205563

Nguyễn Duy Quân 20205992 Nguyễn Thành Long 20205742 Nguyễn Đức Trường 20193943

Phân công nhiệm vụ:

Soạn thảo word: Trần Minh Công

Tìm hiểu:

-Phần mở đầu: Nguyễn Đức Trường

-Phần nội dung:

-Phần 1: Nguyễn Duy Quân

-Phần 2: Nguyễn Thành Long

-Phần 3 - Kết luận: Lê Ngọc Hải

Phần Mở Đầu

1 Lý do chọn đề tài và sự cần thiết của đề tài

Vào giai đoạn đầu của xã hội loài người, do sự lạc hậu của lực lượng sản xuất nên nền kinh tế mang tính tự cung tự cấp khiến nhu cầu của con người bị bỏ hẹp trong một phạm vi, giới hạn nhất định Khi lực lượng sản xuất phát triển và có nhiều thành tựu mới, con người dần thoát khỏi nền kinh tế tự nhiên và chuyển sang nền kinh tế hàng hóa Nền kinh tế hàng hóa phát triển càng mạnh mẽ và đến đỉnh cao của nó chính là nền kinh tế thị trường

Sản xuất hàng hóa là một bộ phận của kinh tế quốc tế, là tổng thể các quan hệ kinh tế, khoa học, kỹ thuật, công nghệ được thực hiện dưới nhiểu hình thức, hình thành và phát triển trên cơ sở phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động quốc tế Trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nước, sản xuất hàng hoá được ví như một mắt xích quan trọng trong guồng máy của nền kinh tế, đóng vai trò quan trọng, nhất là trong xu thể hội nhập và phát triển hiện nay, không những góp phần đác lực vào quá trình thúc đẩy toàn bộ nền kinh tế phát triển mà còn mở rộng quan hệ giao lưu, hợp tác quốc tế cả về các lĩnh vực khác

Sản xuất hàng hóa là một quả trình tạo ra sản phẩm hàng hoá nhằm đáp ứng và làm thỏa mãn nhu cầu nào đó của con người Trong thời đại nền kinh tế mở và cạnh tranh nhưng hiện nay, mỗi quốc gia phải nghiên cứu tìm ra hướng đi đúng đắn cho nến kinh tế, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh đất nước, phù hợp với khu vực thế giới và thời đại

Chính vì vậy việc nghiên cứu về điều kiện ra đời, đặc trưng, ưu thế của sản xuất hàng hóa là vô cùng quan trọng, từ đó ta có thể liên hệ với nước ta và làm cho quá trình sản xuất hàng hóa của nước ta ngày càng phát triển với chất lượng cao hơn Trong nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung trước đây chúng ta đã không có được

sự nhận thức đúng đắn về quy luật của sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất Cơ chế quan liêu, bao cấp đã bóp méo các yếu tố của quan hệ sản xuất, kim hãm lực lượng sản xuất, kết quả của sự không phù hợp giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất đã làm cho mâu thuẫn giữa chúng trở nên gay gắt Điều

đó khiến cho nền kinh tế Việt Nam phải ở trong tình trạng khủng hoảng, trì trệ một thời gian dài

Với mong muốn tìm hiểu sự thật có một cách hiểu đúng nhất về vai trò của nền

sản xuất hàng hóa, chúng em sẽ phân tích để tài “Vai trò của nền sản xuất hàng hóa trong sự tăng trưởng kinh tế và phát triển đồng bộ các loại thị trường".

2 Tổng quan đề tài

Sản xuất hàng hoá là hình thức tổ chức sản xuất mà sản phẩm làm ra dùng để bán hoặc trao đổi trên thị trường Đây cũng là hình thức tổ chức sản xuất phổ biển trên thế giới và là cơ sở cho tồn tại và phát triển của xã hội loài người

Sản xuất hàng hoá đã từng tồn tại trong nhiều hình thái kinh tế - xã hội Trong các hình thái xã hội trước Chủ nghĩa tư bản, sản xuất hàng hoá chưa phát triển Đầu tiên nền kinh tế tự cung tự cấp xuất hiện, gắn liền với nền kinh tế tự nhiên sau

đó xuất hiện sự chuyên môn hóa Đến thời kỳ Tư bản chủ nghĩa, nó đã phát triển tới đỉnh cao nhất, trở thành quan hệ thống trị, phố biển trong xã hội Cho đến xã hội xã hội chủ nghĩa, sản xuất hàng hoá vẫn còn quy luật giá trị - quy luật kinh tế của sản xuất hàng hoá vẫn còn hoạt động, mặc dù mục đích của sản xuất xã hội chủ nghĩa là nhằm thoả mãn nhu cầu vật chất và văn hoá của mọi thành viên trong xã hội, chứ không phải để buôn bán nhằm thu lợi nhuận

3 Phạm vi nghiên cứu đề tài

Phạm vi nghiên cửu có hạn cho một bài luận nhỏ, bài này chỉ nêu được những vấn đề như sự biển đổi và hình thành nền kinh tế hàng hóa, vai trò, nội dung và ý nghĩa của quá trình hình thành nền kinh tế hàng hóa ngày nay

Do những hạn chế cả về mặt kiến thức và mặt thời gian bài tiểu luận này sẽ không tránh khỏi những thiểu sót, em rất mong nhận được sự góp ý của cô giáo

4 Phương pháp nghiên cứu đề tài

Bài tiểu luận của em sẽ trình bày những lý luận của Mác-Lenin về sản xuất hàng hóa, được nghiên cứu bằng phương pháp đánh giá sự vật hiện tượng trong mối liên hệ và phát triển không ngừng (dựa trên quan điểm duy vật biện chứng) - phương pháp trừu tượng hóa khoa học đặc thù của kinh tế chính trị Chính sách của Đảng CSVN là cơ sở phương pháp luận định hướng nghiên cứu

5 Giới thiệu nội dung nghiên cứu

Phần nghiên cứu của chúng em sẽ được phân ra làm 3 phần chính:

1 Khái quát lý luận về nền sản xuất hàng hóa và thị trường

Đưa ra các khái niệm cơ bản về:

+ Nền sản xuất hàng hóa

+ Thị trường

+ Cơ chể thị trường

2 Vai trò và tác dụng của tiến trình đổi mới sang nền sản xuất hàng hỏa

Phân tích nền sản xuất hàng hóa ở 2 giai doạn:

+ Giai đoạn trước đổi mới 1986

+ Giai đoạn đổi mới sang nền sản xuất hàng hoá, từ 1986 về sau

3 Mục tiêu và một số khuyến nghị nhằm phát huy vai trò của nền sản xuất hàng hóa

+ Mục tiêu

+ Một số khuyến nghị

Danh mục tài liệu tham khảo

Phần nội dung

1 Khái quát lý luận về nền sản xuất hàng hoá và thị trường

1.1 Nền sản xuất hàng hoá

Khái niệm: Sản xuất hàng hoá là kiểu tổ chức sản xuất mà trong đó sản phẩm làm ra không phải để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của chính người sản xuất ra mà là

để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của người khác, thông qua việc trao đổi mua bán Khi bắt đầu nghiên cứu nền kinh tế, có một câu hỏi được đặt ra đó là: “Mô hình

tổ chức sản xuất kinh tế của xã hội loài người là như thế nào?” Và câu trả lời rằng:

“Lịch sử nhân loại trải qua hai mô hình tổ chức sản xuất kinh tế cơ bản là sản xuất

tự cung tự cấp và sản xuất hàng hoá” Theo quan điểm của Karl Marx, sản xuất tự cung tự cấp là sản xuất ra sản phẩm chỉ để tiêu dùng chứ không phải để đem bán, chỉ có trong nền kinh tế tự nhiên nhằm thoả mãn nhu cầu kinh tế nội bộ Nền kinh

tế sản xuất tự cung tự cấp bộc lộ nhiều hạn chế trên mọi khía cạnh, vì vậy người ta

đã tìm đến mô hình sản xuất kinh tế cao hơn, hiệu quả hơn đó là sản xuất hàng hoá Vậy nền sản xuất hàng hoá là gì?

Như vậy, sản xuất hàng hoá ra đời đã phá vỡ đi sự bảo thủ, trì trệ, khép kín của hoạt động kinh tế; tạo điều kiện xây dựng nền sản xuất lớn, vì mở ra sản lượng lớn Khác với sản xuất tự cung tự cấp, người tiêu dùng là người sản xuất và quá trình kinh tế bị đóng khung khép kín thì ở nền sản xuất hàng hoá, người tiêu dùng hoàn tách biệt với người sản xuất và quá trình kinh tế được xã họi hoá chứ không còn như trước

Muốn có được nền sản xuất hàng hoá thì phải có hai điều kiện tồn tại và phát triển nền sản xuất hàng hoá:

Thứ nhất: Phân công lao động xã hội đạt trình độ nhất định (tức là điều kiện về

kinh tế - kỹ thuật) Phân công lao động được hiểu là sự phân chia nguồn lực lao động sản xuất của xã họi vào các ngành kinh tế theo hướng chuyên môn hoá tuân theo các quy luật khách quan Do sự phân công lao động xã hội nên việc trao đổi sản phẩm trở thành tất yếu Khi có phân công lao động xã hội, mỗi người chỉ sản xuất một hoặc một vài thứ sản phẩm nhất định, nhưng nhu cầu của cuộc sống đòi hỏi họ phải có nhiều loại sản phẩm khác nhau, do đó, họ cần đến sản phẩm của nhau, buộc phải trao đổi với nhau Phân công lao động xã hội, chuyên môn hoá sản xuất đồng thời làm cho năng suất lao động tăng lên, sản phẩm thặng dư ngày càng nhiều, thúc đẩy sự trao đổi sản phẩm

Thứ hai: Tồn tại sự tách biệt tương đối về kinh tế giữa những nhà sản xuất (tức

là điều kiện về kinh tế - xã hội) Đó là sự độc lập về sở hữu, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của người sản xuất kinh doanh Sự tách biệt vê kinh tế giữa những nhà sản xuất đã tạo nên sự sòng phẳng, minh bạch trong hoạt động kinh tế dẫn đến thị trường mua bán, trao đổi mới tồn tại và phát triển

Thứ ba: Trong nền sản xuất hàng hóa, sự tác động của qui luật vốn có của sản xuất và trao đổi hàng hóa là qui luật giá trị, cung - cầu, cạnh tranh Buộc người sản xuất hàng hóa phải luôn luôn năng động, nhạy bén, biết tính toán, cải tiến kĩ thuật, hợp lí hoá sản xuất, nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế, cải tiến hình thức, qui cách và chủng loại hàng hóa, làm cho chi phí sản xuất hạ xuống đáp ứng nhu cầu, thị hiếu của người tiêu dùng ngày càng cao hơn

Thứ tu: Trong nền sản xuất hàng hóa, sự phát triển của sản xuất, sự mở rộng và

giao lưu kinh tế giữa các cá nhân, giữa các vùng, giữa các nước không chỉ làm cho đời sống vật chất mà cả đời sống văn hóa, tinh thần cũng được nâng cao hơn, phong phú hơn, đa dạng hơn

Nền sản xuất hàng hoá cũng có mâu thuẫn cơ bản là vừa tồn tại tính chất xã hội, vừa tồn tại tính chất tư nhân, còn được gọi là mâu thuẫn giữa lao động xã hội với lao động cá biệt Sở dĩ, nền sản xuất hàng hoá có tính chất xã hội vì sản phẩm được sản xuất ra để đáp ứng nhu cầu của xã hội và quá trình sản xuất một sản phẩm luôn

là sự liên kết nhiều nhà sản xuất chứ không riêng nhà sản xuất nào Bên cạnh đó, nền sản xuất hàng hoá có chất tư nhân, cá biệt bởi vì mỗi chủ thể sản xuất kinh doanh là độc lập tự chủ nên ý chí chủ quan của các nhà đầu tư, chủ doanh

nghiệp… sẽ chi phối các quá trình kinh tế, chi phối thị trường Mâu thuẫn giữa lao động xã hội và lao động cá biệt đã tạo nên động lực thúc đẩy nền kinh tế hàng hoá phát triển, vì mỗi nhà đầu tư, chủ doanh nghiệp đều phải cố gắng tạo ra sản phẩm phù hợp với nhu cầu xã hội Hơn nữa, nó còn tạo nên rủi ro khủng hoảng kinh tế, khi ý chí chủ quan của các nhà đầu tư sản xuất kinh doanh không phù hợp xu thế của thị trường trong xã hội

Mâu thuẫn là thế nhưng nền sản xuất hàng hoá cũng có nhiều ưu thế Trước tiên

nó thúc đẩy phân công lao động xã hội, sản xuát chuyên môn hoá sâu dẫn đến năng suất lao động ngày càng cao, lực lượng sản xuất phát triển Nền sản xuất hàng hoá dựa trên tính cạnh tranh nên tạo động lực thúc đẩy mọi doanh nghiệp đổi mới công nghệ và phương pháp quản lý, từ đó phát huy sự năng động, sáng tạo của nguồn nhân lực Và quan trọng hơn, nền sản xuất hàng hoá thúc đẩy các quốc gia hội nhập thị trường thế giới, hợp tác kinh tế giữa các quốc gia tạo nên sự giao lưu các

nền văn hoá, xu thế toàn cầu hoá, tạo điều kiện phát huy lợi thế, tiếp thu các giá trị văn minh nhân loại của từng quốc gia

1.2 Thị trường

Khái niệm: Thị trường là nơi thực hiện các giao dịch mua bán, chuyển nhượng,

trao đổi các loại hàng hoá, dịch vụ, vốn, sức lao động và các nguồn lực khác trong nền kinh tế "Nơi" ở đây được hiểu là bất kì khung cảnh nào trong đó diễn ra việc mua bán, trao đổi hàng hoá, dịch vụ mà không nhất thiết gắn với một địa điểm hay thực thể vật chất Ví dụ: thị trường có thể là mạng lưới viễn thông toàn cầu, thông qua đó việc mua bán hàng hoá được thực hiện

Lịch sử nhân loại đã tải qua hai mô hình tổ chức sản xuất kinh tế cơ bản là sản xuất tự cung tự cấp và sản xuất hàng hoá, nói cách khác, từ nền kinh tế tự nhiên chuyển sang nền kinh tế hàng hoá, rồi phát triển cao thành nền kinh tế thị trường Vậy thị trường là gì? Xét về hình thức, theo nghĩa hẹp, thì thị trường là nơi diễn ra hành vi mua bán, trao đổi, ví dụ như chợ, cửa hàng, website…, thị trường mang ý nghĩa là sự kết nối giữa bên mua và bên bán Còn hiểu theo nghĩa rộng, xét về nội dung, thị tường là tổng hoà các mối quan hệ liên quan đến lĩnh vực mua bán, trao đổi được hình thành trong điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị xã hội nhất định, bao hàm các quan hệ cung – cầu, cạnh tranh, hàng hoá – tiền tệ, giá cả – giá trị… Thị trường bao quát là thế, người ta phân loại thị trường phải dựa theo một căn

cứ nào đó để dễ phân chia Xét theo đối tượng hàng hoá, thị trường được chia thành thị trường Tư liệu sản xuất và Tư liệu tiêu dùng, còn xét theo phạm vi địa lý thì thị trường bao gồm Thị trường địa phương, Thị trường quốc gia và Thị trường quốc tế Có nhiều thị trường chuyên biệt riêng từng loại sản phẩm, đứng trên phương diện cách thức giao dịch thì thị trường có hai loại là Thị trường giao dịch trực tuyến và Thị trường giao dịch trực tiếp, còn Thị trường tự do, Thị trường có Nhà nước điều tiết, Thị trường cạnh tranh hoàn hảo, Thị trường độc quyền là khi ta xét chúng theo cơ chế vận hành

Để tạo nên thị trường thì không thể thiếu các chủ thể tham gia Trước tiên đó là nhà sản xuất và người tiêu dùng Nếu như không có các nhà sản xuất tạo ra sản phẩm để bán và các nhà tiêu dùng thu mua sản phẩm thì sẽ không có được thị trường Bên cạnh đó cũng không thể không kể đến các chủ thế trung gian và Nhà nước Nhà nước có vai trò kiến tạo môi trường vĩ môi (như luật pháp, chính sách

an sinh xã hội) chứ không trực tiếp sản xuất kinh doanh Nếu Nhà nước chiếm lĩnh hoạt động sản xuất hàng hoá thì Nhà nước đồng thời là nhà sản xuất, còn nếu Nhà nước chiếm lĩnh hoạt động sản xuất và phân hoá hàng hoá thì khi đó Nhà nước

đồng thời là Nhà sản xuất và chủ thể trung gian Mỗi chủ thể tham gia thị trường đều có vai trò riêng, cùng tạo ra thị trường, khó có thể tách rời hay thiếu một chủ thể nào cả

1.3 Cơ chế thị trường và Kinh tế thị trường

Cơ chế thị trường là hệ thống tự điều tiết các quan hệ kinh tế và cân đối kinh tế thông qua các quy luật khách quan của thị trường với các đặc trưng cơ bản như thị trường tự điều tiết giá cả hàng hoá, thị trường tự điều tiết sự phân bố nguồn lực đầu

tư và thị trường tự điều tiết sản lượng sản xuất, hệ thống phân phối sản phẩm Còn kinh tế thị trường là nền kinh tế hàng hoá vận hành theo cơ chế thị trường, phát triển tới trình độ cao trong mọi quan hệ sản xuất và và trao đổi đều thông qua thị trường mua bán, trao đổi và chịu sự điều tiết bởi các quy luật khách quan của thị trường Nền kinh tế thị trường có nhiều thành phần kinh tế, nhiều hình thức sở hũu (như công hữu, tư hữu, hỗn hợp), nhiều loại thị trường khác nhau và sự phân bố nguồn lụt giữa các thị trường là do các quy luật của thị trường điều tiết Trong nền kinh tế thị trường, sự cạnh tranh lợi ích kinh tế là động lực quan trọng nhất và giá

cả được hình thành do quy luật của thị trường (quy luật giá trị, cung-cầu…) Khác với nền kinh tế tự cung tự cấp khép kín thì kinh tế thi trường là nên kinh tế mở, hội nhập với nhiều quốc gia trền toàn thế giới

Nền kinh tế với cơ chế thị trường tự điều tiết cũng có những hạn chế nhất định,

đó là xu thế thiếu hụt sản phẩm công cộng cho xã hội, xu thế khai thác tài nguyên

và chất thải gây ô nhiễm nặng nề ngoài tầm kiểm soát Bên cạnh đó còn có cả xu thế độc quyền hóa, lũng đoạn thị trường, xu thế đầu cơ và đầu tư nóng, phá vỡ cân đối vĩ mô, gây ra khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng Nếu như John Maynard Keynes cho rằng cần sự điều tiết của nhà nước như là một “bàn tay hữu hình” thì Adam Smith lại cho rằng cần sự tự điều tiết của thị trường như là “bàn tay vô hình” Dù vô hình hay hữu hình đi chằng nữa thì chúng ta “Không thể vỗ tay chỉ bằng một bàn tay” như Paul Samuelson đã từng nói mà để có tiếng vỗ tay cất cánh của nền kinh tế, cần kết hợp cẩ bàn tay vô hình-thị trường tự điều tiết và bàn tay hữu hình-điều tiết bởi nhà nước Do vậy, nền kinh tế thị trường dựa trên nhiều thành phần kinh tế cần cả sự điều tiết của nhà nước và sự tự điều tiết của thị

trường

2 Vai trò và tác dụng của tiến trình đổi mới sang nền sản xuất hàng hóa

2.1 Giai đoạn trước đổi mới 1986

- Đặc điểm mô hình tổ chức kinh tế:

Cơ chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung với những đặc trưng cho phép tập trung tối đa nguồn lực kinh tế vào các mục tiêu chủ yếu, đáp ứng nhu cầu của thời chiến Tuy nhiên đây là nền kinh tế khép kín và lực lượng sản xuất: không thừa nhận sự tồn tại nền kinh tế nhiều thành phần, kinh tế tư nhân đồng thời Nhà Nước đóng vai trò quyết định và nắm giữ mọi cơ sở kinh tế

+ Nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung chỉ có 2 thành phần sở hữu về tư liệu sản xuất là sở hữu Nhà Nước và sở hữu tập thể, được thể hiện dưới dạng quốc doanh

và hợp tác xã Trong đó Nhà Nước quản lý nền kinh tế chủ yếu bằng mệnh lệnh hành chính dựa trên hệ thống chỉ tiêu pháp lệnh chi tiết áp đặt từ trên xuống dưới Các doanh nghiệp hoạt động trên cơ sở quyết định của Nhà Nước, tất cả phương hướng sản xuất, vật tư, vốn, nhân sự, tiền lương, đều do Nhà Nước quyết định

và gánh chịu

+ Nền kinh tế 2 thành phần trên chịu sự quản lý tập trung của Nhà Nước thông qua

kế hoạch hóa là khâu trung tâm Các cơ quan can thiệp sâu vào hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp nhưng, lại không chịu trách nhiệm gì về vật chất và pháp lý đối với quyết định của mình Các doanh nghiệp không được quyền tự chủ trong sản xuất kinh doanh, ngoài ra cũng không bị ràng buộc trách nhiệm về kết quả sản xuất kinh doanh

+ Trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan hệ hiện vật là chủ yếu Còn quan

hệ hàng hóa - tiền tệ không được coi trọng, quản lý kinh tế thông qua chế độ “cấp phát - giao nộp” Vì vậy, sức lao động hay văn bằng phát minh, sáng chế, tư liệu sản xuất không được coi là hàng hóa về mặt pháp lý

+ Bộ máy quản lý nhà cồng kềnh, nhiều cấp trung gian, kém năng động

- Kết quả hạn chế của kinh tế: thiểu động lực, trì trệ, năng suất thấp, kim hùm sự phát triển của tiền sản xuất hàng hóa

+ Cụ thể:

Về hiệu quả sản xuất, mức tích luỹ trên 1 đồng vốn tài sản cố định của công nghiệp trung ương là 0,25 đồng, hệ số tích luỹ của 100 đồng với vốn sản xuất là 33%, song chưa đạt mức ổn định của thời kỳ 1964-1965 của miền Bắc và năm

1970 của miền Nam Tình trạng không sử dụng hết công suất xảy ra phổ biến ở nhiều nơi, công nghiệp quốc doanh chỉ đạt 62% Trình độ khoa học kĩ thuật còn yếu kém, nguồn nguyên liệu chủ yếu phụ thuộc vào nước ngoài cung cấp với các ngành lệ thuộc hoàn toàn là cơ khí, hóa chất, dệt

Kết quả sản xuất công nghiệp năm 1976 đạt giá trị tổng sản lượng tương đương

48 tỷ đồng (theo giá cố định năm 1982), trong đó Công nghiệp nhóm A chiếm 34,1% và nhóm B chiếm 65,9%; quốc doanh chiếm 62.7%, tiểu thủ công nghiệp