Tính giáo dục trong truyện cổ Phật giáo

Nghiên cứu vấn đề tính giáo dục của truyện cổ Phật giáo mang lại những hiệu quả trong việc giảng dạy lý luận văn học ở nhà trường phổ thông, giúp các em học sinh nắm bắt giá trị giáo dục của văn học, từ đó áp dụng vào quá trình nhận thức và học tập của mình. Đồng thời góp phần tác động đến sự hình thành nhân cách của học sinh, hướng các em đến sự tự giáo dục tự hoàn thiện bản thân.

Khoa Ngữ Văn

Tóm tắt: Văn học có rất nhiều chức năng, trong đó chức năng giáo dục là

một chức năng quan trọng Văn học mang những triết lý sâu sắc, những bài

học nhân sinh đến gần hơn với con người Nó được chuyển tải thông qua con

đường xúc cảm thẩm mĩ, do đó bài học từ các tác phẩm văn học thường rất

nhẹ nhàng, ý nhị, tinh tế Hơn thế, đối với mảng truyện cổ Phật giáo thì giá

trị giáo dục lại càng rõ, càng đậm hơn nữa Gói gọn trong những câu truyện

cổ là những lời giáo huấn mang tính chất đạo đức xã hội và giáo Pháp nhà

Phật Nghiên cứu vấn đề tính giáo dục của truyện cổ Phật giáo mang lại

những hiệu quả trong việc giảng dạy lý luận văn học ở nhà trường phổ

thông, giúp các em học sinh nắm bắt giá trị giáo dục của văn học, từ đó áp

dụng vào quá trình nhận thức và học tập của mình Đồng thời góp phần tác

động đến sự hình thành nhân cách của học sinh, hướng các em đến sự tự

giáo dục tự hoàn thiện bản thân

Từ khóa: giáo dục, truyện cổ Phật giáo, văn học

1 MỞ ĐẦU

Có thể thấy, nghiên cứu về Truyện cổ Phật giáo không phải là một vấn đề quá mới mẻ

Đã có rất nhiều nhà khoa học nghiên cứu về vấn đề này, trong đó có thể kể đến Đặng

Thị Thu Hà với những công trình: Type truyện Nhà sư và cô gái trong truyện cổ Phật giáo Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu Văn học 11/2011, tr 94-107, Khảo sát hệ thống nhân vật tôn giáo trong truyện cổ Phật giáo Việt Nam, Thông báo Văn hóa 2011-2012,

Nhà xuất bản Tri thức, Hà Nội, 2013, tr 13-231 Những công trình này đã mang lại hướng tiếp cận truyện cổ Phật giáo dưới góc nhìn văn hóa, đưa ra kết quả khảo sát về hệ thống nhân vật trong truyện cổ Ngoài ra còn cung cấp những type thường có trong truyện Cổ Phật giáo để bạn đọc dễ tiếp cận và hiểu được giá trị của nó

Đề tài Những yếu tố văn học dân gian trong truyện cổ Phật giáo của Thích Minh Chiếu

(2014) của Đỗ Thị Thúy đã thể hiện được mối quan hệ tác động qua lại giữa truyện cổ Phật giáo với văn học dân gian Đề tài khai thác các yếu tố văn học dân gian qua cốt truyện, nhân vật, motif của truyện cổ Phật giáo từ đó có cái nhìn mới mẻ về truyện cổ Phật giáo

Những công trình trên đều được đầu tư nghiên cứu rất công phu và mang lại những hiệu quả cao khi ứng dụng vào thực tiễn Tuy nhiên, nghiên cứu về tính giáo dục của truyện cổ Phật giáo vẫn còn khá mới mẻ và hầu như chưa được khai thác Do đó, hướng nghiên cứu

về giá trị giáo dục của truyện cổ Phật giáo là một hướng đi mới Đi sâu nghiên cứu vấn đề này đòi hỏi sự kế thừa đối với những công trình nghiên cứu có liên quan trước đó Đồng thời tiếp cận lý luận văn học mà cụ thể là giá trị giáo dục để hoàn thành công trình Đặc

biệt, những đóng góp riêng, mang tính sáng tạo của cá nhân cũng được chú ý quan tâm Việc kế thừa kết hợp với sáng tạo sẽ mang lại hiệu quả trong quá trình nghiên cứu

Một thực tiễn khách quan khiến công trình nghiên cứu: “Tính giáo dục trong truyện cổ Phật giáo” trở nên cấp thiết đó chính là việc cung cấp cho học sinh cái nhìn cụ thể về tính giáo dục của văn học nói chung và truyện cổ Phật giáo nói riêng Nó cung cấp một cách có hệ thống những bài học bổ ích tích hợp những quan niệm đạo đức xã hội như: nhân hậu, hiếu thảo; loại bỏ tham lam, cùng những giáo lý nhà Phật như: Luật nhân quả, sự vô thường của cuộc đời, vòng luân hồi của kiếp người, bố thí, cúng dường, Từ

đó, học sinh có một tài liệu tham khảo để áp dụng vào quá trình học lý luận văn học, lấy

ví dụ cho các bài nghị luận xã hội Hơn thế, các câu truyện cổ Phật giáo góp phần tác động đến nhân cách của học sinh, làm thay đổi cách nhìn, cách suy nghĩ, cách ứng xử của các em trong cuộc sống hằng ngày Vậy, vấn đề cấp thiết đặt ra là đáp ứng cho nhu cầu hiểu rõ về tính giáo dục của Văn học và phát triển nhân cách cho học sinh

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là khảo sát 20 câu truyện trong tập truyện cổ Phật giáo của Yến Ngọc – Thanh Long sưu tầm mang tên: “Một người nghèo lạ” Đây là tập truyện cổ Phật giáo chọn lọc những câu truyện hay, ý nghĩa, thể hiện giá trị giáo dục tốt đẹp Phương pháp chínhđược sử dụng để nghiên cứu về đề tài là: phân tích, tổng hợp, logic Với hệ thống phương pháp và phạm vi nghiên cứu như trên là nền tảng vững chắc

để việc triển khai đề tài được thuận lợi nhất

Bài báo chú trọng đến tính giáo dục trong truyện cổ Phật giáo ở những điểm sau: truyện cổ Phật giáo giáo dục con người cách nhìn, cách nghĩ về cuộc sống; truyện cổ Phật giáo giáo dục con người về mặt đạo đức và lẽ sống và giá trị giáo dục dưới góc nhìn nghệ thuật

2 TRUYỆN CỔ PHẬT GIÁO GIÁO DỤC CON NGƯỜI CÁCH NHÌN, CÁCH NGHĨ

VỀ CUỘC SỐNG

Có thể nói cách nhìn, cách suy nghĩ là một yếu tố lớn góp phần hình thành nhân sinh quan, thế giới quan của con người Văn học nói chung và truyện cổ Phật giáo nói riêng

có khả năng thông qua con đường cảm xúc để giáo dục hướng nhìn rộng mở, bao quát, hướng suy nghĩ sâu sắc, tích cực về cuộc sống khách quan Thông qua các nhân vật, các cốt truyện hấp dẫn, những bài học nhân sinh được chuyển tải một cách mềm mại, ý nhị đến với bạn đọc, khiến họ tự cảm nhận, tự giáo dục bản thân.Truyện cổ Phật giáo tác động đến cách nhìn, cách suy nghĩ về cuộc sống của con người Những giá trị đạo đức thấm nhuần Phật pháp là lẽ công bằng của cuộc sống, sự vô thường của cuộc đời, vòng luân hồi của kiếp người

Lẽ công bằng của cuộc sống là bài học đầu tiên mà truyện cổ Phật giáo gửi đến chúng

ta Không trực tiếp phát biểu khái niệm lẽ công bằng của cuộc sống là gì, cũng không ràng buộc bạn đọc phải tuyệt đối tin vào những điều mà truyện mang lại; nhưng các câu truyện Phật giáo có khả năng thuyết phục cao nhờ những chi tiết đắt giá trong truyện

Để rồi, bạn đọc là người tự đúc kết được: cuộc sống công bằng như thế nào dưới ánh sáng của đạo đức và giáo lý nhà Phật

Truyện cổ Phật giáo có một hệ thống những nhân vật tốt hay còn gọi là nhân vật thiện thường gắn liền với những hành động tốt, có phẩm chất cao quý như: biết giúp đỡ người

khác, hiếu thảo, lương thiện, nhân hậu, Cụ thể là Tu Lại trong Một người nghèo lạ,

bản tính vốn hiền lành, hiếu đạo lại còn chính trực, không tham lam Chàng không bao giờ vì những món lợi mà làm trái lương tâm của mình Dẫu biết, khi săn bắn các con thú rừng sẽ mang lại một số tiền lớn, thế nhưng: “Chẳng những chàng không bắt chúng

mà còn yêu mến chúng nữa, nên lâu ngày chúng quen và thường đến gần chỗ hai mẹ con chàng ở” [4, 6]

Con sư tử Kiên Thệ trong Con sư tử trong Pháp, một con sư tử thích nghe thuyết pháp,

kính trọng các tăng, rất trân quý và tôn trọng chiếc áo cà sa của vị Sa Môn Khi bị tên thợ săn cài bẫy giết chết nhưng nó vẫn không hề động đến tên thợ ác độc, vì hắn đang khoác lên mình chiếc áo cà sa: “Lúc ấy, con sư tử Kiên Thệ thấy vị Sa Môn, liền vui mừng đến liếm chân quấn quýt một bên để nghe thuyết pháp Người thợ săn dùng tên độc nhắm bắn” [4, 60] Con sư tử đau đớn nhưng không hề vồ chết tên thợ săn, vì tên thợ săn đang khoác lên thân hắn áo của nhà Phật, nếu vồ chết là xúc phạm tam bảo Con

sư tử trong cơn đau đã không sanh ác tâm, không gieo nhân ác

Nhóm nhân vật thiện luôn được trời Phật phò trợ, dù có gặp phải tai họa như thế nào thì cũng được hóa giải Cuộc sống của nhóm nhân vật này sẽ được sự hoan hỉ: nếu còn sống thì phúc đức dồi dào, cuộc sống ấm êm; nếu mất đi thì được sinh vào cõi Niết bàn

vô ưu Tu Lại sau khi trải qua những khó khăn thì được nhà vua trọng dụng, đời sống đủ đầy, hạnh phúc Con sư tử Kiên Thệ sau khi bị giết thì được sinh vào cõi trời

Ngoài nhóm nhân vật thiện, còn có nhóm nhân vật ác với những hành động bất nhân, những cử chỉ, lời nói thâm độc, làm tổn thương người khác Nhân vật người con dâu trong

“Hại người trở lại hại mình” là một ví dụ rất điển hình Ả ta là một dâm phụ, bất hiếu với

mẹ chồng, sinh tâm thâm độc khi lập mưu giết mẹ chồng để thoải mái ngoại tình Với hành động ác nhân đó, ả ta đã bị rơi vào bẫy do chính mình tự bày ra Tâm tà với sự tham lam đã khiến ả chết trong đau đớn, hẳn đó là cái giá mà người con dâu phải trả

Qua đây, bài họcđược đúc kết là: Cuộc đời có sự thưởng phạt rất công minh, ai làm việc tốt, gieo nhân lành hẳn được phúc phần báo đáp Kẻ nào tàn ác,gieo nhân xấu xa ắt hẳn

bị trừng phạt Con người chúng ta, nói như nhà Phật là phàm sinh vào được kiếp con người thì phải sống sao cho trọn Cái nhân quả không thể nào tách rời nhau, chúng luôn

đi kèm, gieo nhân nào ắt gặt quả ấy Muốn đạt quả tốt, sống đời hoan hỷ thì ngay từ những suy nghĩ nhỏ nhất cũng cần hướng thiện Trong hành động cần luôn cân nhắc trước sau, hễ làm một việc gì cũng đặt cái tâm lên đầu, sống với từ bi và trí tuệ

Sự vô thường của cuộc đời là bài học thứ hai mà truyện cổ Phật giáo mang lại Trong cuốn “Nhìn lại bản chất con người” có viết: “Khi nhận thấy bản chất vô thường và

gắn với sự vô thường mang lại ý nghĩa rất lớn cho mỗi chúng ta Biết được vạn vật luôn biến động, con người cũng vậy, chúng ta dễ dàng chấp nhận hiện thực cuộc sống Nó hướng ta đến lối suy nghĩ tích cực, lối hành động đẹp, bởi chúng ta đang sống trong cõi

vô thường Biểu hiện cụ thể như sự thông minh của ông lão trong “Dạy khỉ nói”, ông đã hiểu sự vô thường nên vui vẻ nhận tiền của vua để dạy khỉ nói – khi tất cả mọi người đều run sợ không làm được sẽ bị chém đầu Câu nói của ông lão quả là một triết lý đáng suy ngẫm: “Nghe chi mà nghe lắm thế! Đức Phật dạy đời là vô thường Năm nay tôi đã hơn 70 tuổi, nhà vua cũng vậy, chắc chi vua còn sống được đến 20 năm nữa Mà vua chết, tôi chết thì chuyện chi cũng điều xí xóa cả, có chi mà lo! ” [4, 95] Câu nói đã khiến con người có hướng nhìn về cuộc sống đầy biến động, biết vui với hiện tại và chấp nhận với mọi biến thiên của cuộc đời, bởiđời là cõi tạm, vạn vật vô thường

Vòng luân hồi của kiếp người biểu hiện qua một loạt các chi tiết: đó là sự đầu thai của người mẹ thành con chó canh nhà cho người con trai Đế Đô trong “Người mẹ”; đó là sự đầu thai của người cha thành con heo trong nhà vì tham tiếc của cải, người mẹ làm người yêu của cháu trai vì quá yêu thương cháu mình trong “Duyên xưa nghiệp cũ” Ngoài ra, vòng luân hồi còn được biểu hiện qua sự đầu thai vào cõi Niết bàn vô ưu của một bà lão nghèo khổ biết cải tạo vận Nghiệp, bằng cách chuyên tâm niệm Phật, cúng dường tam bảo Bài học rút ra là: Con người ta được sinh ra không phải một lần mà là

vô số lần, cuộc đời con người là một cuộc hành trình khép kín “Sinh – Lão – Bệnh – Tử”, chết đi không phải kết thúc mà là điểm khởi đầu của một hành trình mới Trong cuộc sống, ta thường đặt ra một câu hỏi: “Liệu có kiếp sau hay không?”, câu hỏi này xuất phát từ chính tâm lý của con người, ai không ngẫm được sự phủ định biện chứng của cái chết, thì khó mà sống tốt Trong kinh Phật, kiếp sau là có thật, kiếp sau con người lại được sinh ra trong một hình hài mới, hoàn cảnh mới và lại tiếp tục làm chủ cái nghiệp của mình

Từ những câu chuyện giàu ý nghĩa trên, con người cần nhìn cuộc sống với con mắt bao quát và có chiều sâu, đặt nó trong một vòng khép kín có tinh quy luật (Sinh – Lão – Bệnh – Tử) Ngoài ra phải biết rằng mọi việc chúng ta làm điều có sự ảnh hưởng của luật nhân quả, gieo nhân lành thì gặt quả tốt tươi, gieo nhân xấu thì nhận quả báo Mọi việc làm dù nhỏ nhất cũng phải là việc làm tốt, chỉ khi đó, ta mới sống trọn vẹn nhất

3 TRUYỆN CỔ PHẬT GIÁO GIÁO DỤC CON NGƯỜI VỀ MẶT ĐẠO ĐỨC VÀ LẼ SỐNG Con người sống cần có đạo đức, đạo đức khiến con người ta có phẩm giá để hòa nhập vào cộng đồng và nhận được sự tôn trọng của người khác Đi kèm với đó là lẽ sống, chính là mục tiêu, phương hướng, kim chỉ nam cho hành động của con người trong cuộc đời Phẩm chất đạo đức, lẽ sống đầu tiên là lòng nhân hậu Trong văn học, lòng nhân hậu được chú ý chuyển tải như một thông điệp đẹp gởi đến bạn đọc Với truyện cổ Phật giáo thì bài học về lòng nhân hậu được gói ghém kỹ trong những câu truyện rất ngắn nhưng đậm đà dư vị Lòng nhân hậu được biểu hiện qua những hành động của những nhân vật

là con người và nhân vật là con vật Những bài học đó nhẹ nhàng thấm sâu vào lòng người, đáng để suy ngẫm trong cuộc sống

Lòng nhân hậu, sự bao dung, vị tha của con vượn chúa trong Chiếc cầu muôn thuở là đã

lấy thân mình ra để làm chiếc cầu cho cả đàn qua sông thoát nạn Đặc biệt, vượn chúa rất cao thượng khi không nề hà cứu giúp kẻ luôn thù ghét mình, vẫn cho kẻ đó cơ hội sống sót: “Vượn chúa tưởng chừng như dập cả buồng gan, nhưng vẫn cố ráng sức nắm chặc thân cây để nó sang sông được an toàn Rồi vượn chúa mệt lả đi” [4, 77] Kẻ đó là con vượn Devadatta – một con vượn luôn tỏ ra ganh ghét với vượn chúa và tìm cách ám hại, khi thấy vượn chúa lấy thân mình làm cầu, nó xem đây là cơ hội để để giết vượn chúa Hành động của vượn chúa, tấm lòng của vượn chúa đã khiến con vượn Devadatta cảm động và khâm phục vô cùng

Qua nhân vật vượn chúa, bài học về tấm lòng nhân hậu đã được gởi gắm rất tinh tế Những hành động đẹp xuất phát từ tấm lòng nhân hậu luôn khiến cho con người ta có khả năng chinh phục tất cả mọi người Con người sống trong xã hội phát triển không ngừng như ngày nay lại càng phải trau dồi lòng nhân hậu từ chính cách con người quan tâm nhau mỗi ngày, biết tha thứ cho lỗi lầm của nhau, biết hy sinh vì người khác để lòng nhân hậu

đã được tỏa sáng, mang lại hạnh phúc cho xã hội, sự bình yên cho con người

Phẩm chất đạo đức, lẽ sống thứ hai là chữ hiếu Từ ngàn đời xưa ông bà ta có dạy rằng:

“Công cha như núi Thái Sơn/Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra/Một lòng thờ mẹ kính cha/Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con” Vậy, hiếu đạo là một phẩm chất đạo đức cao đẹp mà con người phải trau dồi Hiếu ở đây là vâng lời, quan tâm, chăm sóc cha mẹ; phụng dưỡng đấng sinh thành lúc tuổi già sức yếu Trong các câu truyện Phật giáo có hai biểu hiện lớn của chữ hiếu

Thứ nhất là báo hiếu khi cha mẹ còn trên cõi đời trần tục Khi cha mẹ còn hiện diện trên cõi đời, phận làm con phải làm tròn bổn phận chăm sóc, phụng dưỡng bằng tình yêu thương Hãy lấy cái tâm của mình để đáp đền công lao mà cha mẹ dành cho ta, phải nhớ rằng: Công lao của cha mẹ, suốt một đời ta không thể nào đáp đền cho vẹn toàn Thế nên, khi còn có thể hãy luôn đối xử thật tốt với cha mẹ của ta, bởi: “Đi khắp thế gian không ai tốt bằng mẹ/Gánh nặng cuộc đời không ai khổ bằng cha” Lấy ví dụ như Tu

Lại trong Một người nghèo lạ dù có nghèo đến mấy thì khi đi chợ cũng mua cho mẹ ít

thịt ăn cho bổ, còn mình thì ăn cơm trắng; luôn nghe lời mẹ mình; yêu thương mẹ và không muốn lấy vợ vì sợ mẹ mình bị chia sớt bớt tình thương

Thứ hai là báo hiếu khi cha mẹ đã qua đời, một số người vẫn nghĩ, chỉ khi cha mẹ còn sống trên đời thì mới có thể báo hiếu, nó không sai, nhưng không hoàn toàn chính xác

Lý do bởi cuộc đời là một vòng luân hồi, khi cha mẹ ta mất đi, họ kết thúc cuộc sống hiện tại và bước vào cuộc sống mới Hiếu đạo là khi biết tụng kinh niệm Phật, cúng dường Tam Bảo để linh hồn cha mẹ được siêu thoát, nếu có đầu thai thì được làm người, sống đời bình an hoặc được siêu sinh đến cõi niết bàn vô ưu Những người con

trong các câu truyện cổ đã làm được điều này Đế Đô trong Người mẹ đã cầu nguyện

Qua đây, truyện cổ Phật giáo muốn mạnh rằng: Nếu muốn sau này con cái yêu thương, muốn con cái kính trọng chúng ta thì ngay hôm nay ta phải có hiếu với cha mẹ, bởi đời này có luật nhân quả Không một ai bất hiếu với cha mẹ mà lại có những đứa con hiếu đạo, bởi lưới trời lồng lộng, nhân quả là tất yếu.Ngộ ra điều này mong mọi người tự tu dưỡng bản thân Hiếu đạo là bổn phận, trách nhiệm và cũng là một đặc ân của phận làm con, thật may mắn khi ai có được đặc ân này: “Còn cha còn mẹ, còn tất cả”

Phẩm chất đạo đức, lẽ sống thứ ba là nghệ thuật cho và nhận (cúng dường, bố thí) Đó là nghệ thuật mà con người thực hành để cho đi những gì mình có dù đó là những thứ vật chất cao sang, hay là những nắm cơm nhỏ bé Khi cho đi, đồng thời con người ta cũng nhận lại từ đó những niềm vui, sự hoan hỷ,

Phật dạy rằng: “Đời này ưa thích bố thí thực phẩm cho mọi người thì đời sau sanh ở chỗ nào, thực phẩm tự đến, sức khỏe và sắc đẹp hoàn hảo, thông minh biện tài, tuổi thọ dài lâu Nếu bố thí cho súc sinh thì phước báo gấp trăm lần Bố thí cho Nhất xiển đề thì phước báo gấp trăm ngàn lần Bố thí cho Pháp sư giảng pháp Đại thừa, trình bày những trạng bí mật của Như Lai, giúp đại chúng phát khởi trí tuệ thì hưởng được phước báo vô lượng Bố thí cho Đức Phật, Bồ - tát thì hưởng phước báo vô tận Lại nữa, bố thí cho ba đối tượng này cũng hưởng được phước báo vô tận; đó là: thứ nhất, chư Phật; thứ hai, cha mẹ; thứ ba, người bệnh Chỉ cần bố thí một bữa ăn, phước báo đã vô lượng rồi, huống gì thường xuyên bố thí thì phước báo làm sao cùng tận được.” [2, 30]

Phẩm chất đạo đức, lẽ sống thứ tư làbuông bỏ là tự giải thoát.Phật dạy rằng: Đời là bể khổ, muốn thoát khỏi bể khổ chỉ có một phương pháp là buông bỏ “Nhưng theo Đức Phật, buông bỏ thực sự là quyết tâm thoát khỏi luân hồi: đó là buông bỏ khổ, những hoàn cảnh không tốt đẹp, và những nguyên nhân của chúng.” [1, 17]

Cái con người cần buông bỏ chính là: Tham, Sân, Si, Ái dục Chính những thứ đó là nguyên nhân khiến con người suốt đời khổ đau Lúc nào thân ta không còn bị cái của cải, cái sắc đẹp, cái tính hiếu chiến, chi phối thì con người ta có được tâm thanh tịnh, bình an

Cái tham thể hiện ở sự ham muốn không có điểm dừng đối với các món hời, các của cải, danh tiếng trước mắt Vì tham lam mà làm nên những điều trái lương tâm như tên học

nghề búng sạn trong Nên cẩn trọng lời nói vì ham nổi tiếng để mọi người biết đến, nhà

Vua trọng dụng mà đã búng sạn vào tai Đức Phật, khiến Ngài nhập diệt Chỉ vì lòng tham mà giết chết Đức Phật – Một hành động bất nhân, hắn đáng bị trừng phạt

Sân chính là là nóng giận, khi con người ta không được thỏa mãn một ham muốn gì đó thì sân nỗi dậy Sân là ngọn lửa lớn có khả năng thiêu đốt nhân tâm.Si chính là si mê,

mê muội Không phân biệt thật giả, không nhận ra sai đúng, phải trái, không nhận ra đâu là chánh, đâu là tà Si cũng chính là cái gốc của tội lỗi Nó làm chúng sanh đắm chìm trong bể khổ, muôn đời khó thoát ra Hành động nóng giận, gây xích mích, không

chịu lắng nghe của sư A Nan trong Không đau ruột bằng là một biểu hiện của Sân, nó

khiến tình đồng môn của sư A Nan và A Thù rơi vào cảnh chia cắt, đáng buồn

Ái dục chính là mê đắm nhan sắc, thích cái đẹp, thích sự thỏa mãn khoái lạc Vì ái dục

mà bỏ qua luân lý, bỏ mặc giáo điều Ái dục làm con người ta mất đi lý trí, vương vào

vòng nghiệp ác khó dứt Đó là sự mê đắm của công chúa Vô Song trong Người đẹp gieo cầu trước một vị Sa Môn: “Công chúa như người trong mê, nàng còn biết nói sao khi

lòng mình đã vướng một mối tình bâng quơ Nàng nghe danh Thái tử đã lâu, không ngờ hôm nay nàng được gặp và nàng đã yêu nhưng nay nàng mới biết nàng yêu như thể chỉ

tự mình đem muôn mối tơ thương, quấn bậy giữa hư không, hư không đâu có dính mắc?” [4, 53] Dẫu biết là không thể nhưng lửa ái dục khôngtàn, khiến Vô Song lún càng sâu vào những hành động oan trái Đó là những lần trêu đùa, chọc ghẹo đàn bà, con gái đẹp của Ca Lưu Đà Di – mặc dầu đã đi tu nhưng ái dục thấm vào con người của

sư như một thói quen, thấy người đẹp là buông lời tán tỉnh, tâm không tĩnh, ý không dứt

ân ái phàm trần: “Sư khó lòng tự chủ khi thấy bóng mỹ nhân.” [4, 120] Trên đây là những biểu hiện của ái dục trong các câu truyện cổ Phật giáo, nó đã cung cấp cho ta cái nhìn khái quát về ái dục

Vậy, khi vất bỏ Tham, Sân, Si, Ái dục con người ta nhận được gì, điều ta nhận được là niềm vui, sự hạnh phúc Khi A Nan bỏ sân, tình cảm giữa hai đồng môn A Thù và A Nan tốt hơn Khi bỏ Ái dục, công chúa Vô song giác ngộ được nhiều thứ, hoan hỉ với cuộc sống, còn Ca Lưu Đà Di thì vãng sanh vào cõi Niết bàn vô ưu

Muốn vật bỏ Tham – Sân – Si – Ái thì con người cần rèn luyện chánh tâm, luôn luôn

kiên nhẫn, không hề nà khó khăn, tránh xa mọi cám dỗ Truyện Lỗi không phải tại thầy thuốc vị thầy thuốc đã nói với người bệnh nhân rằng: “Sỡ dĩ bệnh của anh không lành

không phải lỗi do tôi, cũng không phải tại thuốc không hay, mà lỗi tại anh Vì bệnh của anh là trọng bệnh cần phải ăn nhiều chim trĩ mới lành, chứ mới ăn một con mà mong lành bệnh sao được ” [4, 73] Câu nói của thầy thuốc cho thấy con người muốn thoát khỏi khổ đau phải kiên trì, đừng thấy khó mà nản lòng như câu: “Chớ thấy sóng cả mà ngả tay chèo”

Những bài học đạo đức đã được rút ra và bằng cảm nhận của riêng mình, mỗi người sẽ

tự đưa ra những kinh nghiệm sống Đây là điểm tựa cho suy nghĩ và hành động để con người sống tốt, sống đẹp và sống xứng đáng

4 GIÁ TRỊ GIÁO DỤC DƯỚI GÓC NHÌN NGHỆ THUẬT

Nghệ thuật đầu tiên đáng lưu ý là xây dựng tuyến nhân vật tương phản Trong các tác phẩm văn học, xây dựng nhân vật chính là một điều rất quan trọng Thông qua nhân vật, những tư tưởng tình cảm sẽ được thể hiện Với truyện cổ Phật giáo, tuyến nhân vật được xây dựng mang tính tương phản rất cao Có tuyến nhân vật thiện, có tuyến nhân vật ác Tuyến nhân vật thiện luôn được miêu tả với ngoại hình đoan chính, tính tình hiền lành,

cử chỉ, hành động luôn hướng đến sự tốt đẹp, phẩm giá cao quý: nhân hậu, hiếu thảo, tu

những nhân vật thiện thì luôn gặp những may mắn, đời sống có hướng phát triển tốt, Những nhân vật ác thì gặp phải quả báo, trời đất không dung tha,

Từ đó, người đọc cảm thấy mến yêu các nhân vật thiện hướng hành động của bản thân theo cái đẹp, cái thiện Trái lại, thấy khinh ghét những kẻ xấu xa, biết lên án, phê phán

và tránh xa những điều đó

Nghệ thuật thứ hai là tạo xung đột truyện lôi cuốn, hấp dẫn Trong Từ điển thuật ngữ Văn học thì: “Thuật ngữ xung đột thường được dùng khi nói đến tác phẩm kịch và tự sự tức là những nghệ thuật tạo hình năng động Là cơ sở và lực thúc đẩy của hành động, xung đột quy định những giai đoạn chính của sự phát triển cốt truyện, trình bày, khai đoạn, thắt nút, phát triển, đỉnh điểm(cao trào), kết thúc(mở nút) Các xung đột thường xuất hiện dưới dạng những va chạm, tức là những đụng độ trực tiếp, sự chống đối giữa các thế lực hoạt động được mô tả trong tác phẩm” [6, 297]

Trong truyện cổ Phật giáo, xung đột truyện được xây dựng vô cùng hấp dẫn, nó khiến các câu truyện Phật giáo được đẩy lên đến cao trào Đó là sự xung đột giữa hoàn cảnh cách xử lý của con người: Tu Lại vốn nghèo khó nhưng khi nhìn thấy của cải vẫn không sinh lòng tham, mặc dầu đứng trước sự bạo tàn của vua, ý muốn giết mình nhưng Tu Lại không những không oán trách mà còn lo lắng cho nghiệt báo của vua Con vượn đầu đàn dẫu biết con vượn Devadatta muốn giết mình nhưng vẫn giúp nó qua sông an toàn

Xung đột còn xảy ra trong cảnh con dâu muốn giết mẹ chồng trong Hại người trở lại hại mình đó là xung đột giữa cái thiện với cái ác Xung đột giữa hiện tại và quá khứ là

cảnh người mẹ kiếp trước là một mệnh phụ, kiếp này là một con chó giữ nhà, suốt ngày chăm chăm giữ của,

Thông qua các xung đột truyện, những câu truyện cổ Phật giáo tạo ra hiệu ứng hấp dẫn cho bạn đọc, làm bạn đọc đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác Những mâu thuẫn, xung đột được giải quyết một cách tài tình, mang giá trị giáo dục rất cao Đó là gợi cho cho người

ta cái nhìn bao dung, thông thái trước tất cả mọi hoàn cảnh Hướng con người đến các giá trị đạo đức, lấy giá trị đạo đức để đối nhân xử thế Hơn thế, xung đột truyện hấp dẫn đã khiến bạn đọc có những giây phút suy đoán, phán xét, tự nhận thức và tự giáo dục

Nghệ thuật xuyên không gian, thời gian được sử dụng nhiều trong truyển cổ Phật giáo

Thời gian trong Truyện cổ Phật giáo thường không phải đơn giản một chiều mà đa

chiều và mở rộng Thời gian kéo dài từ quá khứ đến hiện tại và tương lai: tiền kiếp, hiện tại, kiếp sau Không gian thì có trên trời, trần gian, âm phủ Những nét nghệ thuật này góp phần tạo nên sự kỳ ảo cho câu truyện, tác động đến sự cảm nhận của bạn đọc Khiến không gian trở nên rộng lớn, thời gian kéo dài vô hạn từ đó con người cảm nhận thấy sự vô thường của đời người, sự luân hồi, luật nhân quả, rồi tự răn mình tu thân Khi không gian được mở rộng ở cả ba cõi: trời, trần gian, địa ngục; thời gian kéo dài từ quá khứ, hiện tại đến tương lai thì các câu truyện Phật giáo được khoác lên mình một chiếc áo nhiệm màu, kỳ thú Nó như một cuộc du hành của kiếp người, có liên quan đến nhân quả luân hồi Cõi trời là nơi mà mọi muộn phiền, âu lo, toan tính đều bị loại bỏ, chỉ còn lại những niềm vui, hạnh phúc Mặt đất là nơi mà niềm vui cũng hiển diện, nỗi

đau cũng tồn tại song song Địa ngục là nơi tối tăm, u uẩn, đầy tiếng khóc than Con người nếu biết tu thân, tích đức, cúng dường tam bảo, quy y Phật pháp thì được sinh vào cõi trời hoan hỷ, vô ưu Con người nếu còn mang nghiệp, còn nợ với đời, với người thì sanh vào cõi trần gian Còn nếu con người sống mà gây nhiều tội ác,không chịu tu tính thì khi chết đi bị đày vào cõi địa ngục với những đòn roi đau đớn, có kẻ vì tội nghiệp nặng nề mà muôn vạn kiếp sau không được siêu sinh

Lấy ví dụ như bà lão trong Bán nghèo, vì biết cúng dường tam bảo, tẩy rửa bụi trần,

thành kính niệm Phật mà khi mất đi được siêu sinh vào cõi trời Tên học nghề búng sạn

vì tội giết Phật mà bị đọa vào địa ngục A Tì,

Kết thúc truyện có hậu là nét nghệ thuật thứ tư Câu truyện cổ Phật giáo đều có một cái kết rất đẹp, rất có hậu Người tốt thì được bình an, đời sống như ý, kẻ ác thì gặp quả

báo Người đọc thích thú khi con vượn chúa anh hùng, nhân hậu trong Chiếc cầu muôn thuở được nhà vua chăm sóc đến khi lành bệnh, đứa con dâu ác độc mưu đồ giết mẹ

chồng bị lửa thiêu đốt, chết trong đau đớn, Kết truyện là một thông điệp nhân sinh mà tất cả mọi người đọc truyện cổ Phật giáo cảm nhận được, người đọc có cảm giác thỏa mãn sau khi truyện kết thúc, nhờ đó khả năng giáo dục càng tăng lên

4 KẾT LUẬN

Có thể nói rằng: truyện cổ Phật giáo mang giá trị giáo dục vô cùng cao cả Nó chuyển tải những bài học có giá trị đến với mỗi một bạn đọc qua con đường cảm xúc thẩm mỹ Tính giáo dục không những được chuyển tải qua nội dung mà còn qua giá trị nghệ thuật Những bài học ảnh hưởng đến nhân cách của con người trong truyện cổ Phật giáo thật

ấn tượng Nội dung đơn giản được đẩy lên cao trào bằng những xung đột hấp dẫn, thủ pháp nghệ thuật đặc sắc, ý nghĩa Những bài học về: nhân quả, luân hồi, buông bỏ tham sân, hiếu đạo, cúng dường, trở nên thật mềm mại và ý nhị qua lớp ngôn ngữ được chọn lựa kỹ càng, nghệ thuật trần thuật hấp dẫn, cao trào xung đột tuyệt vời và kết thúc

có hậu Chính giá trị nội dung và nghệ thuật đó đã khiến truyện cổ Phật giáo vươn cành bén rễ trong tâm hồn muôn người, trở thành những bài học luân lí bất tử

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Thubeten Chodron (2014) Đừng quá tin mọi điều bạn nghĩ - sống với từ bi và trí tuệ,

NXB Thanh Hóa, TP Hồ Chí Minh

[2] Thích Giác Quả (2011) Kinh nhân quả luân hồi, NXB Thuận Hóa, Huế

[3] Phương Lựu (2005) Tuyển tập, tập 1, Lí luận văn học cổ điển Phương Đông, NXB

Giáo dục

[4] Yến Ngọc – Thanh Long (2008) Một người nghèo lạ, NXB Văn hóa thông tin

[5] Hoang Phong (2012) Nhìn lại bản chất con người, NXB Phương Đông, TP Hồ Chí Minh

[6] Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi (1992) Từ điển thuật ngữ Văn học,

NXB Giáo dục, Hà Nội