Kiến thức: - Lập luận là phương thức biểu đạt chính trong văn nghị luận - Biểu cảm là yếu tố hỗ trợ cho lập luận, góp phần tạo nên sức lay động, truyền cảm của bài văn nghị luận 2.. Kĩ
Trang 1Ngày soạn:
Ngày dạy:
Tiết 108: TÌM HIỂU YẾU TỐ BIỂU CẢM TRONG VĂN NGHỊ
LUẬN
I – MỨC ĐỘ CẦN ĐẠT
1 Kiến thức:
- Lập luận là phương thức biểu đạt chính trong văn nghị luận
- Biểu cảm là yếu tố hỗ trợ cho lập luận, góp phần tạo nên sức lay động, truyền cảm của bài văn nghị luận
2 Kĩ năng
- Nhận biết yếu tố biểu cảm và tác dụng của nó trong bài văn nghị luận
- Đưa yếu tố biểu cảm vào bài văn nghị luận hợp lí, có hiệu quả, phù hợp với lô-gíc lập luận của bài văn nghị luận
3 Thái độ
Thấy được tầm quan trọng của yếu tố biểu cảm trong văn nghị luận.
4 Kiến thức tích hợp
- Tích hợp phần Văn: Các đoạn văn , bài văn nghị luận
- Tích hợp KNS,, dân số, môi trường
5 Định hướng phát triển năng lực:
- Năng lực chung: Tư duy, giải quyết vấn đề, hợp tác
- Năng lực chuyên biệt: giao tiếp, sáng tạo
III – CHUẨN BỊ CỦA THẦY VÀ TRÒ
1 Chuẩn bị của thầy Bảng phụ, máy chiếu.
2 Chuẩn bị của trò: Đọc bài, trả lời các câu hỏi và bài tập
IV – TIẾN TRÌNH DẠY HỌC
* Bước 1: Ổn định tổ chức (1')
* Bước 2: Kiểm tra bài cũ (3-5')
? Em hãy kể tên những kiểu văn bản mà em đã được học?
( Gợi ý trả lời:
+ Các kiểu văn bản: miêu tả, tự sự, biểu cảm, nghị luận, hành chính công vụ.)
* Bước 3: Dạy - học bài mới:
Hoạt động 1: Khởi động
- PPDH: Tạo tình huống
- Thời gian: 1- 3'
Hình thành năng lực: Tư duy, giao tiếp
* Gới thiệu( 1’): Mỗi kiểu văn bản nói trên đều sử dụng một phương thức biểu đạt đặc trưng của kiểu bài VD: văn bản miêu tả sử dụng phương thức biểu đạt chủ yếu là miêu tả, văn bản tự sự sử dụng phương thức biểu đạt chủ yếu là tự sự… tuy nhiên, để bài viết được hay hơn, thông thường
Trang 2người viết sẽ sử dụng kết hợp nhiều yếu tố trong một kiểu văn bản: trong văn biểu cảm lại có cả yếu tố nghị luận Và ngược lại, văn nghị luận cũng sử dụng yếu tố biểu cảm Vậy yếu tố biểu cảm có vai trò gì trong văn nghị luận,
sử dụng yếu tố biểu cảm như thế nào cho phù hợp, đó là nội dung kiến thức
mà chúng ta sẽ cùng tìm hiểu trong bài học ngày hôm nay
Hoạt động 2: Hình thành kiến thức (Tri giác, phân tích, đánh giá khái quát)
- PPDH: thảo luận, vấn đáp, phân tích, thuyết trình
- Kĩ thuật: Động não, trình bày 1 phút, KTB
- Thời gian: 12-15’
Hình thành năng lực: Năng lực giao tiếp: nghe, đọc, hợp tác, làm việc
nhóm
Hoạt động của thầy và trò Nội dung kiến thức
Gv chiếu trên máy phần ví dụ
? Đọc văn bản: “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến
(SGK/95, 96)
? Văn bản trên thuộc kiểu văn bản gì? HCM viết
văn bản trên nhằm mục đích gì?
- Văn bản trên thuộc kiểu văn bản nghị luận
-> HCM viết bài văn trên để kêu gọi toàn thể nhân
dân VN đứng lên chống thực dân Pháp để giành nền
độc lập dân tộc
Gv: Sau CMT8, miền Bắc được hoàn toàn độc lập
nhưng chưa được bao lâu, thực dân Pháp đã quay
trở lại xâm lược nước ta Bác đã viết lời kêu gọi
toàn quốc kháng chiến vào ngày 19.12 1946
Thảo luận nhóm bàn (3’)
? Hãy tìm những từ ngữ biểu lộ tình cảm mãnh liệt
của tác giả và những câu có tác dụng biểu cảm
trong văn bản trên?
Dự kiến trả lời:
- Những từ ngữ biểu lộ tình cảm mãnh liệt: thà hi
sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất
định không chịu làm nô lệ,
- Những câu biểu cảm:
+ Hỡi đồng bào toàn quốc!
+ Hỡi đồng bào!
+ Hỡi các em binh sĩ, tự vệ, dân quân!
? Về mặt sử dụng từ ngữ và đặt câu có tính chất
I Yếu tố biểu cảm trong văn nghị luận (20’)
1 Ví dụ:
Trang 3biểu cảm Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Hồ
Chí Minh có giống với Hịch tướng sĩ của Trần
Quốc Tuấn không?
- Hịch tướng sĩ và Lời kêu gọi toàn quốc kháng
chiến giống nhau ở chỗ có sử dụng từ ngữ và nhiều
câu văn có giá trị biểu cảm
(Hịch tướng sĩ: ta thường…ruột đau như cắt, nước
mắt đầm đìa, chỉ căm tức…)
GV lưu ý: Câu có tác dụng biểu cảm không nhất
thiết phải là câu cảm thán
? Mặc dù có yếu tố biểu cảm nhưng 2 văn bản trên
vẫn được coi là những văn bản nghị luận chứ không
phải là văn bản biểu cảm vì sao?
- Các tác phẩm ấy viết ra chủ yếu không nhằm mục
đích biểu cảm (bộc lộ tình cảm) mà nhằm mục đích
nghị luận (nêu quan điểm ý kiến về một vấn đề nào
đó)
GV:
+ HTS: tg phân tích tìn hình, chỉ ra cái đúng- sai để
từ đó khích lệ tíng sÜ học tập binh thư yếu lược
+ Lời…: Kêu gọi đồng bào cả nớc đứmg lên đánh
giặc
( Dùng phơng thức NL là chủ yếu để thuyết phục
ngời đọc, ngời nghe)
_Biểu cảm không hề đóng vai trò chủ đạo mà chỉ là
một yếu tố phụ trợ cho quá trình nghị luận mà thôi
? Vì sao những câu ở cột (2) hay hơn những câu ở
cột (1)?
Hs đọc bảng so sánh đối chiếu SGK
- Vì có những từ ngữ và câu văn biểu cảm
? Từ đó em hãy cho biết vai trò của yếu tố biểu cảm
trong văn nghị luận?
- Làm cho bài văn nghị luận có sức thuyết phục
hơn
GV: Mục đích của một văn bản nghị luận là dùng kí
lẽ, lập luận để bàn bạc, giải quyết, làm sáng tỏ một
vấn đề nào đó nhằm thuyết phục người đọc, người
nghe Tuy nhiên, trong mỗi con người, lí trí thường
có một mối quan hệ chặt chẽ với tình cảm: lí trí có
vai trò định hướng cho tình cảm thêm bền vững, sâu
2 Nhận xét:
- Yếu tố biểu cảm giúp cho văn nghị luận có hiệu quả thuyết phục lớn hơn Vì nó tác động mạnh mẽ tới tình cảm người đọc (người nghe)
Trang 4sắc; còn tình cảm lại góp phần giúp cho tiếng nói
của lí trí có sức cảm hoá, dễ đi vào lòng người hơn
Do đó, một bài văn nghị luận hay luôn là bài văn
được viết(nói) ra không chỉ bằng sự sáng suốt,
mạch lạc, chặt chẽ của trí tuệ, mà còn bằng tất cả sự
nhiệt tình, tha thiết của tâm hồn; và một bài nghị
luận hay không chỉ làm cho người đọc hiểu, mà còn
làm trái tim người đọc rung động Đây là lí do vì
sao trong văn nghị luận rất cần có yếu tố biểu cảm
Và trong thực tế, chính những tác phẩm nghị luận
nổi tiếng nhất lại là những tác phẩm có sử dụng yếu
tố biểu cảm một cách phong phú, sinh động Ta có
thể dẫn ra những tác phẩm như: Chiếu dời đô- Lí
Công Uẩn, Hịch tướng sĩ- Trần Quốc Tuấn, Bình
Ngô đại cáo- Nguyễn Trãi, Tuyên ngôn độc lập và
Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Hồ Chí
Minh
? Thiếu yếu tố biểu cảm, sức thuyết phục của văn
nghị luận nhất định sẽ giảm sút Nhưng có phải cứ
có yếu tố biểu cảm- bất kể yếu tố đó thế nào- là sức
thuyết phục của một văn bản nghị luận sẽ mạnh mẽ
lên không? Làm thế nào để phát huy hết tác dụng
của yếu tố biểu cảm trong văn nghị luận?
( Thảo luận nhóm)
- Nhóm 1: Người làm văn chỉ cần suy nghĩ về luận
điểm hay còn phải thật sự xúc động trước những
điều mà mình đang nói tới?
TL: Người làm văn ko phải chỉ cần suy nghĩ về
luận điểm và lập luận hay mà còn phải thật sự xúc
động trước từng điều mình đang nói tới Đó là
t/cảm chân thành sâu sắc xuất phát từ trái tim người
viết
- Nhóm 2: Chỉ có rung cảm không thôi đã đủ chưa?
Để viết được những câu văn đi vào lòng người,
người viết cần phải có thêm phẩm chất gì?
TL: Chỉ có rung cảm không thôi chưa đủ Không
phải chỉ cần có lòng yêu nước và căm thù giặc là có
thể viết được những câu văn như: “ ngó thấy sứ
giặc…”, “ không! Chúng ta thà hi sinh tất cả…”
Người viết phải có năng lực văn chương, biết cách
- Người làm văn phải thật sự có cảm xúc trước những điều mình viết (nói)
- Phải biết diễn tả cảm xúc bằng những từ ngữ, những câu văn có sức biểu cảm
Trang 5truyền cảm hứng của mình sang người đọc qua câu
chữ
- Nhóm 3: Có bạn cho rằng: Càng dùng nhiều từ
ngữ biểu cảm, càng đặt nhiều câu cảm thán thì giá
trị biểu cảm trong văn nghị luận càng tăng Ý kiến
ấy có đúng không? Vì sao?
TL: Không đúng vì để biểu cảm, cảm xúc phải
chân thực; từ ngữ trong văn nghị luận phải hay, phải
độc đáo và được dùng linh hoạt, đúng lúc, đúng
chỗ, lột tả được thần thái của sự vật, sự việc Đôi
khi, yếu tố biểu cảm không chỉ thể hiện qua câu
chữ, giọng điệu mà còn nằm ngay trong nội dung
Vì vậy tránh đưa những câu văn sáo rỗng vào bài
Nhóm 4: Để làm được một bài văn nghị luận hấp
dẫn, thuyết phục người đọc, mỗi học sinh cần có
thêm phẩm chất gì?
TL: Chăm chỉ, trau dồi kiến thức văn chương bằng
cách đọc nhiều, viết nhiều
GV chốt:
GV Lưu ý: Cần thiết phải sử dụng yếu tố biểu cảm
trong văn nghị luận nhưng phải lưu ý mức độ,
không được để yếu tố biểu cảm lấn át vai trò chủ
đạo của yếu tố nghị luận hoặc phá vỡ mạch lạc nghị
luận của văn bản Nếu xác định giới hạn này không
rõ ràng thì rất dễ bị lạc thể loại trong quá trình làm
bài
? Đọc ghi nhớ/ SGK?( 2 hs)
- Sự diễn tả cảm xúc phải chân thực và không được phá vỡ mạch lạc nghị luận của bài văn
* Ghi nhớ (SGK 97)
Hoạt động 3: Luyện tập.
- PPDH: Tái hiện thông tin, phân tích, giải thích, so sánh.
- KTDHTC: Kĩ thuật động não, trình bày 1phút.
- Thời gian: 13-15 phút
Hình thành năng lực: Tư duy, sáng tạo, hợp tác
Hoạt động của thầy và trò Nội dung kiến thức
? Chỉ ra các yếu tố biểu cảm trong phần I - Chiến
tranh và người bản xứ và cho biết tác giả đã sử
II Luyện tập (15’)
Bài tập 1 Các yếu tố BC trong
phần I- Chiến tranh
Trang 6dụng những biện pháp gì để biểu cảm, tác dụng
biểu cảm đó là gì?
Một là:
- Dùng từ ngữ biểu cảm: Nhại các từ như tên da
đen bẩn thỉu, An-man-mí bẩn thỉu, con yêu, bạn
hiền, chiến sĩ bảo vệ công lí và tự do
( Cách xưng hô của bọn thực dân trước và sau
chiến tranh)
_Tác dụng: Phơi bày giọng điệu dối trá của bọn
thực dân tạo hiệu quả mỉa mai
Hai là :
- Câu văn có chứa những hình ảnh biểu cảm: VD:
Những người bản xứ đã phóng ngư lôi… Những
ngôn từ mĩ miều không thể che đậy được thực tế
phũ phàng Lời mỉa mai đã thể hiện thái độ khinh bỉ
sâu sắc
→Yếu tố biểu cảm tạo nên hiệu quả về tiếng cười
châm biếm sâu cay
? Những cảm xúc gì đã được biểu hiện qua đoạn
văn? Tác giả đã làm thế nào để những đoạn văn đó
không chỉ có sức thuyết phục lí trí mà còn gợi cảm?
+ Những xúc cảm đã được biểu hiện qua ĐV: Nối
khổ tâm của ngời dạy tiếng mẹ đẻ, nỗi buồn khi
thấy HS có quan niệm học " tủ".
+ Khi trình bày lập luận, tác giả đã giãi bày lòng
mình cùng với các bạn HS trong một quan hệ thân
tình, bình đẳng Vì thế đoạn văn không lên giọng kẻ
cả, dạy đời, tác giả nh cùng bàn bạc với các bạn
HS, nên dễ đi vào lòng ngời và có sức thuyết phục
cao
->Trong đoạn văn không chỉ phân tích điều hơn lẽ
thiệt cho học trò để họ thấy tác hại của việc học tủ
và học vẹt Người thầy ấy còn bộc bạch nỗi buồn và
sự xuống cấp trong lối học văn và làm văn của
những Hs mà ông thật lòng quý mến
Dễ dàng thấy được rằng những tình cảm ấy trong
nhiều đoạn văn đã được biểu hiện rõ ở cả 3 mặt: từ
ngữ, câu văn và giọng điệu của lời văn
GV: hướng dẫn: Có thể tham khảo đ/văn của
và " ngời bản xứ":
Bài tập 2
Bài tập 3 (BTVN)
Trang 7Nghiêm Toản Cần bày tỏ t/cảm cho lối học vô bổ.
Hoạt động 4: vận dụng.5’
* Mục tiêu:
- Học sinh liên hệ thực tiễn, tìm tòi mở rộng kiến thức
- Định hướng phát triển năng lực tự học, sáng tạo
* Phương pháp:
* Kỹ thuật: Viết tích cực
* Thời gian: 5 phút
Hoạt động của thầy và trò Nội dung kiến thức
Viết đoạn văn nghị luận có sử dụng yếu tố biểu cảm
- Chỉ ra cách trình bày LĐ và yếu tố biểu cảm
trong đoạn văn em viết
- Lắng nghe, tìm hiểu, nghiên cứu, trao đổi, làm bài tập,trình bày
- Thực hiện trên lớp
Hoạt động 5: Tìm tòi, mở rộng
* Mục tiêu:
- Học sinh liên hệ thực tiễn, tìm tòi mở rộng kiến thức
- Định hướng phát triển năng lực tự học, sáng tạo
* Phương pháp: Dự án
* Kỹ thuật: Giao việc
* Thời gian: 2 phút
a Bài cũ: Nắm vững vai trò, tác dụng của yếu tố BC trong văn NL
Hoàn thành các bài tập
b Bài mới: Chuẩn bị bài: Đi bộ ngao du
- Đọc kĩ đề bài, lập dàn ý các luận điểm và luận cứ
- Viết đoạn văn triển khai 1 luận điểm có sử dụng yếu tố biểu cảm
