vai trò của gia đình trong việc giáo dục thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay

Điều cần khẳngđịnh là, cho dù sự tác động nhiều chiều của cuộc cách mạng khoa học côngnghệ, của sự bùng nổ thông tin, của quá trình toàn cầu hóa, của cơ chế thịtrường, nhưng những giá tr

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài luận án

Gia đình là tế bào của xã hội, nơi con người sinh ra và lớn lên, nơithế hệ trẻ được chăm lo cả về thể chất, trí tuệ, đạo đức và nhân cách để hộinhập vào cuộc sống cộng đồng xã hội

Tuy không phải là thiết chế duy nhất có vai trò, trách nhiệm giáodục đối với trẻ em, nhưng gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và cótầm quan trọng quyết định việc hình thành nhân cách của trẻ Xã hội luônvận động và phát triển không ngừng, song giáo dục gia đình vẫn luôn ảnhhưởng lâu dài và toàn diện đối với mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời Giáodục nhà trường, xã hội là những môi trường giáo dục rất quan trọng, songvai trò của nó chỉ có thể được phát huy một cách có hiệu quả, khi lấy giáodục gia đình làm cơ sở

Hiện nay, nhiều quốc gia trên thế giới sau quá trình thực hiện côngnghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH), đã trở thành những cường quốc vềkinh tế, song cũng không ít quốc gia phải trả giá vì sự đổ vỡ của quan hệgiữa con người với con người Giàu có là điều ai cũng mong ước, dân tộcnào cũng hướng tới, song cuộc sống sẽ trở nên đáng sợ biết bao, nếu nhưmọi người chỉ nghĩ đến đồng tiền mà không quan tâm đến nhau, lòng nhân

ái bị chà đạp Nhiều nước trên thế giới hiện muốn quay trở lại tìm kiếmnhững giá trị nhân văn đích thực, vốn có của gia đình đã bị đánh mất domột thời gian dài xem nhẹ vấn đề gia đình và chính sách xã hội đối với giađình Khi xã hội muốn quay lại dựa vào giáo dục gia đình để chữa chạy chonhững mất mát, hư hỏng do những toan tính thiên về tiền bạc, thì thể chếgia đình đã trở nên hết sức mỏng manh và ở nhiều trường hợp tình hình giađình đã trở nên bi kịch

Ở Việt Nam, một đất nước sau hàng thế kỷ tiến hành chiến tranhgiải phóng và hơn một thập kỷ thực hiện đường lối đổi mới theo địnhhướng xã hội chủ nghĩa (XHCN), với truyền thống giàu lòng nhân ái, thủychung, trọng tình nghĩa, chúng ta luôn đề cao vai trò gia đình trong quan hệnhà - làng - nước Đặc biệt, mặc cho xã hội có nhiều đổi thay, nhưng giáodục gia đình vẫn được các bậc cha mẹ chú ý, quan tâm Điều cần khẳngđịnh là, cho dù sự tác động nhiều chiều của cuộc cách mạng khoa học côngnghệ, của sự bùng nổ thông tin, của quá trình toàn cầu hóa, của cơ chế thịtrường, nhưng những giá trị đạo đức truyền thống của gia đình, của dân tộcvẫn tiếp tục được phát huy; sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước khởisắc, đời sống của phần lớn các gia đình được nâng lên, việc giáo dục thế hệtrẻ có điều kiện thuận lợi; con trẻ có cơ hội vươn lên tự khẳng định mìnhtrong sự phát triển lành mạnh của gia đình và xã hội.

Bên cạnh đó, giáo dục gia đình cũng có những diễn biến tiêu cực,

do chịu tác động của môi trường xã hội, của các loại văn hóa phẩm độc hại,của lối sống thực dụng phương Tây Tất cả những điều đó đang làm bănghoại đạo đức một bộ phận xã hội, lôi cuốn một bộ phận thế hệ trẻ vào vòngtội lỗi Trong khi đó, giáo dục gia đình đối với con trẻ chưa được coi trọng

và đầu tư đúng mức Không ít cha mẹ lo nuôi con nhiều hơn đầu tư choviệc dạy chữ, dạy người; nhiều cha mẹ rất coi trọng đến việc giáo dục concái phát triển toàn diện, song do kiến thức và năng lực hạn chế nên hiệuquả của việc giáo dục còn thấp

Hiện nay, sự nghiệp CNH, HĐH đất nước đã và đang đặt ra nhữngyêu cầu bức thiết đối với sự nghiệp giáo dục nói chung và giáo dục gia đìnhnói riêng nhằm tạo ra lớp người Việt Nam vừa cường tráng về thể chất, phongphú về tinh thần, trong sáng về đạo đức, vừa đạt đến tầm cao về trí tuệ, đủnăng lực đưa nước ta hội nhập với văn minh nhân loại mà bản sắc dân tộc vẫnđược giữ vững Yêu cầu đó đặt ra cho sự nghiệp giáo dục, trong đó có việc

giáo dục gia đình phải không ngừng đổi mới, hoàn thiện theo hướng CNH,HĐH, dân chủ hóa, tri thức hóa, toàn cầu hóa mà vẫn đậm đà bản sắc văn hóaViệt Nam Đã đến lúc chúng ta nên có sự nhìn nhận đầy đủ hơn, khách quanhơn, đúng đắn hơn về vai trò của giáo dục gia đình trong sự nghiệp giáodục để từ đó có chiến lược và kế hoạch đầu tư thỏa đáng cho giáo dục giađình, sao cho gia đình thực sự xứng đáng là trường học đầu tiên của thế hệtrẻ, những nhân cách văn hóa nảy sinh và phát huy có hiệu quả trong côngcuộc kiến tạo đất nước to đẹp hơn, đàng hoàng hơn như Bác Hồ hằng mongước.

Đề tài: "Vai trò của gia đình trong việc giáo dục thế hệ trẻ ở nước

ta hiện nay", là một trong những cố gắng theo hướng chung đó và tác giả

mong muốn góp thêm tiếng nói, một tình cảm, một hành động vào sựnghiệp trồng Người mà khởi nguồn từ giáo dục gia đình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Những năm trước đây đã có nhiều công trình nghiên cứu về giáodục gia đình được công bố Trong các công trình ấy, trước hết phải kể đến:

"Giáo dục trong gia đình Mác" của Pê-tréc-nhi-cô-va, do Nhà xuất bản Thanh niên phát hành năm 1977; "Giáo dục các con trong gia đình" của Am-bac-đi-an do Nhà xuất bản Kim Đồng phát hành năm 1977; "Giáo dục

thái độ cộng sản đối với lao động" của Xu-khôm-lin-xki, do Nhà xuất bản

Thanh niên phát hành năm 1977; "Nói chuyện về giáo dục gia đình" của

A.Ma-ca-ren-cô, do Nhà xuất bản Kim Đồng phát hành năm 1978 Với tâmhuyết và năng lực vốn có, cùng với kinh nghiệm của một nhà giáo dục Xôviết nổi tiếng, A.Ma-ca-ren-cô đặc biệt quan tâm đến việc giáo dục thế hệtrẻ phải được bắt đầu ngay từ thời thơ ấu Ông cho rằng, điều đó khôngphải là khó như nhiều người lầm tưởng, rằng tất cả các bậc cha mẹ đều cóthể làm được, vả lại đó là một công việc lý thú, mang lại niềm vui và hạnhphúc Nếu tuổi trẻ không được gia đình giáo dục ngay từ đầu, thì công việc

cải tạo sẽ tốn hơn rất nhiều công sức không chỉ của gia đình, mà xã hộiphải quan tâm Kinh nghiệm giáo dục gia đình của A.Ma-ca-ren-cô, cònvẹn nguyên ý nghĩa trong giáo dục thế hệ trẻ ở gia đình hiện nay Tiếp theo

A.Ma-ca-ren-cô, phải kể đến I.A-Pê-sec-ni-cô-va với tác phẩm "Dạy con

yêu lao động" do Nhà xuất bản Phụ nữ phát hành năm 1980 Theo tác giả,

muốn cho con cái của chúng ta lớn lên được mạnh khỏe, vui tươi, yêu đời

và cống hiến được nhiều cho xã hội, thì lúc còn nhỏ phải được giáo dục vềlao động (lao động học tập, lao động gia đình và lao động xã hội ), bởiphẩm chất đạo đức hình thành ở trẻ em, trước hết là trong quá trình lao động

Ở Việt Nam, trong những năm qua đã có khá nhiều công trình, bàiviết của nhiều nhà giáo dục học, tâm lý học được công bố, đề cập khá sâu sắcđến công tác giáo dục gia đình đối với thế hệ trẻ với nhiều góc độ, cấp độ

khác nhau Tiêu biểu là các công trình như: "Khoa học giáo dục con em

trong gia đình" của Ủy ban Thiếu niên nhi đồng Trung ương, xuất bản năm

1979, do Đức Minh chủ biên Cuốn sách này đã giới thiệu một số quan điểm

về giáo dục xã hội chủ nghĩa, nhấn mạnh vai trò, đặc điểm của giáo dục giađình, cung cấp những cơ sở lý luận, những nội dung và yêu cầu của giáo dục

gia đình đối với thế hệ trẻ; "Dạy con nên người" của Hội Liên hiệp Phụ nữ

thành phố Hà Nội, xuất bản năm 1991 Tập thể tác giả đã cung cấp cho cácbậc cha mẹ những hiểu biết cần thiết về gia đình, về trách nhiệm làm cha, làm

mẹ trong việc giáo dục con cái nên người, trên những mặt cơ bản của nộidung giáo dục: Đức, trí, thể, mỹ và lao động, mà các thế hệ làm cha mẹluôn luôn hướng tới

Trong các công trình nghiên cứu, còn có "Gia đình Việt Nam với

chức năng xã hội hóa" của Tiến sĩ Lê Ngọc Văn, Nhà xuất bản Giáo dục,

1996 Đặc biệt gần đây, có đề tài cấp Nhà nước KX-07-09: "Vai trò gia

đình trong sự hình thành và phát triển nhân cách con người Việt Nam", của

Trung tâm Nghiên cứu về gia đình và phụ nữ, mà Giáo sư Lê Thi làm chủ

biên, do Nhà xuất bản Phụ nữ phát hành năm 1997 Tập thể các tác giả chorằng, những thành tựu to lớn của cách mạng khoa học và công nghệ trongnhững năm cuối thế kỷ XX đang đưa lại những khả năng sáng tạo, trí thôngminh tuyệt vời cho con người và hứa hẹn đem lại những tiến bộ vượt bậccho cuộc sống của cá nhân, gia đình, xã hội cả về vật chất và tinh thần Bêncạnh những tiến bộ vượt bậc do con người tạo ra, thì hàng loạt những sailầm, thiếu hụt, những hành động dã man, điên cuồng, những tệ nạn xấu xa,nguy hiểm đang tồn tại trên khắp thế giới cũng lại do con người gây ra.Hậu quả đó đang làm cho hàng triệu gia đình tan tác, chia ly, cùng khổ Tácgiả khẳng định, bàn về sự phát triển ổn định của xã hội, không thể tách rời

sự phát triển của con người và vai trò của gia đình trong việc bồi dưỡng,đào tạo nguồn nhân lực, xây dựng nhân cách con người

Bên cạnh những kết quả đã đạt được về lý luận cũng như thực tiễn,hầu hết các tác giả đều thừa nhận, việc làm đó mới chỉ là kết quả bước đầu,mới chỉ là phát hiện những vấn đề, còn trên những khía cạnh cụ thể cũngcần có sự đầu tư hơn nữa để nghiên cứu một cách tổng thể, khoa học

Luận án "Vai trò của gia đình trong việc giáo dục thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay" hy vọng sẽ là sự đóng góp nhỏ của tác giả vào sự nỗ lực

chung của toàn xã hội

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

- Mục đích:

Trên cơ sở làm rõ vai trò, các yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục giađình và thực trạng của giáo dục gia đình đối với thế hệ trẻ ở nước ta hiệnnay, luận án đề xuất một số phương hướng, giải pháp nhằm nâng cao vaitrò của giáo dục gia đình đối với thế hệ trẻ trong thời kỳ đổi mới

- Nhiệm vụ:

+ Làm rõ các khái niệm "Gia đình"; "Thế hệ trẻ"; "Giáo dục gia đình"

và "Vai trò của giáo dục gia đình" và đặc điểm, nội dung của giáo dục gia

định đối với thế hệ trẻ

+ Xác định những yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục gia đình và đánhgiá thực trạng giáo dục gia đình đối với thế hệ trẻ ở nước ta; phân tích nhữngnguyên nhân cơ bản của thực trạng và những vấn đề đặt ra cần giải quyết

+ Đề xuất một số phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao vai tròcủa giáo dục gia đình đối với thế hệ trẻ ở nước trong thời kỳ đổi mới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

Luận án tập trung nghiên cứu vai trò của giáo dục gia đình đối vớithế hệ trẻ chủ yếu ở lứa tuổi vị thành niên chịu sự nuôi dưỡng, chăm sóc vàgiáo dục của gia đình (giới hạn dưới 18 tuổi)

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối chính sách của Đảng và pháp luật củaNhà nước ta về gia đình và giáo dục gia đình

Luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu, như phântích và tổng hợp, lôgíc và lịch sử, điều tra xã hội học, so sánh, chứng minh,kết hợp các phương pháp của một số ngành khoa học như tâm lý, giáo dục,văn hóa học

6 Đóng góp mới của luận án

- Trên quan niệm mác xít, luận án làm rõ và sâu sắc hơn về vai trò,đặc điểm và nội dung của giáo dục gia đình đối với thế hệ trẻ hiện nay

- Đề xuất một số phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao vai tròcủa giáo dục gia đình đối với thế hệ trẻ ở nước ta trong thời kỳ đổi mới

7 Ý nghĩa của luận án

Kết quả nghiên cứu của luận án có thể góp phần làm sáng tỏ thêm nhữngluận điểm, các vấn đề lý luận và thực tiễn về gia đình và giáo dục gia đình.

Luận án góp thêm một tiếng nói, một kinh nghiệm để các bậc cha

mẹ tham khảo, nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục gia đình; đồng thời cungcấp thêm tư liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy bộ môn chủnghĩa xã hội khoa học, môn giáo dục công dân trong các trường học

8 Kết cấu luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận

án được kết cấu thành 3 chương, 6 mục

Chương 1

GIA ĐÌNH VÀ GIÁO DỤC GIA ĐÌNH ĐỐI VỚI THẾ HỆ TRẺ

1.1 GIA ĐÌNH VÀ CHỨC NĂNG CỦA GIA ĐÌNH

1.1.1 Khái niệm gia đình

Là tế bào của xã hội, gia đình - nơi con người sinh ra, lớn lên, từ lâu

đã được nhiều nhà tư tưởng, nhà hoạt động thực tiễn quan tâm, nghiên cứu

Trong tác phẩm "Hệ tư tưởng Đức" (1845), khi luận chứng vềnhững tiền đề, điều kiện cho sự tồn tại của con người, C Mác vàPh.Ăngghen, đã cho rằng: "Hằng ngày tái tạo ra đời sống của bản thânmình, con người còn tạo ra những người khác, sinh sôi nảy nở - đó là quan

hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ và con cái, đó là GIA ĐÌNH" [42, tr 41] Vớiquan điểm này, khái niệm gia đình được nhìn nhận với một số nội dung

sau: Thứ nhất, gia đình ra đời và tồn tại cùng với sự ra đời và tồn tại của xã

hội loài người; con người cùng với quá trình tái tạo ra chính bản thân mình

thì đồng thời cũng tạo ra gia đình Thứ hai, chức năng chính của gia đình là tái tạo ra, sinh sôi nảy nở con người Thứ ba, gia đình được tạo bởi hai mối

quan hệ chủ yếu: quan hệ hôn nhân (chồng - vợ), quan hệ huyết thống (cha

mẹ - con cái)

Tiếp tục công trình nghiên cứu về gia đình, trong tác phẩm "Nguồngốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước" (1884), Ph.Ăngghen

đã chỉ ra vị trí quy định của gia đình đối với các thiết chế xã hội:

Theo quan điểm duy vật, nhân tố quyết định trong lịch

sử, quy cho đến cùng, là sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trựctiếp Nhưng bản thân sự sản xuất đó lại có hai loại Một mặt làsản xuất ra tư liệu sinh hoạt, ra thức ăn, quần áo và nhà ở vànhững công cụ cần thiết để sản xuất ra những thứ đó; mặt khác là

sự sản xuất ra bản thân con người, là sự truyền nòi giống Nhữngthiết chế xã hội, trong đó những con người của một thời đại lịch

sử nhất định và của một nước nhất định đang sống là do hai loạisản xuất đó quyết định: Một mặt là do trình độ phát triển của laođộng và mặt khác là do trình độ phát triển của gia đình [43, tr 44]

Vậy là, theo Ph.Ăngghen, thứ nhất, quá trình sản xuất và tái sản

xuất ra đời sống trực tiếp là nhân tố suy đến cùng quyết định tiến trình phát

triển của lịch sử; thứ hai, cùng với trình độ phát triển của lao động, trình độ phát triển của gia đình quyết định trình độ phát triển của xã hội; thứ ba, đến

lượt mình, trình độ phát triển của gia đình cũng tùy thuộc vào trình độ pháttriển của sản xuất, của lao động và của xã hội

Trong điều kiện hiện nay, hoặc do thế giới quan của các nhà nghiêncứu, hoặc một phần vì thực tiễn vận động và biến đổi quá nhanh chóng và

sâu sắc, thậm chí vượt xa so với dự đoán của các nhà sáng lập chủ nghĩa xã

hội khoa học, nhiều nhà nghiên cứu về gia đình đã không đánh giá đúngquan điểm khoa học của C.Mác, Ph.Ăngghen Bởi vậy, để có thể nhận thứcđúng đắn hơn, hiện đại hơn về vấn đề này, cần tính đến các cách tiếp cậnkhác nhau

Hiện nay, xã hội phương Tây đang lưu hành các lý thuyết: "Thuyếtđạo đức tương đối", "Hôn nhân không con", "Cha mẹ công nghiệp", "Giađình thoáng qua" Tiêu biểu cho các lý thuyết đó là quan điểm của AlvinToffler trong cuốn "Làn sóng thứ ba" Trong tác phẩm này, Alvin Toffler

đã khái quát rằng, đại gia đình gia trưởng là hình thức gia đình của nền vănminh nông nghiệp, gia đình một vợ một chồng với một đến hai con là hìnhthức của gia đình văn minh công nghiệp, còn nền văn minh hậu côngnghiệp sẽ có nhiều hình thức gia đình Alvin Toffler và những người theo

lý thuyết ấy cho rằng, mọi giá trị đã có là chủ quan, cá nhân có quyền lựachọn bình đẳng, trong nền văn minh thứ ba sẽ không có một hình thức gia

đình nào giữ yếu tố chủ đạo, mà sẽ là những hình thức: gia đình đa phụmẫu, gia đình đoàn thể, gia đình nam hoặc nữ thanh niên (gia đình đồngtính luyến ái) [65, tr 104-110] Dự báo này cần phải tỉnh táo để xem xét.

Thực tế cuộc sống cũng cho thấy, gia đình một vợ một chồng đang có

sự rạn nứt, song những cái gọi là hình thức gia đình mới nêu trên, không nhữngkhông phản ánh được sự tiến bộ xã hội đang hiện hữu, mà trái lại, nó thểhiện sự suy đồi và bế tắc của xã hội tư sản phương Tây trong vấn đề gia đình

Từ khi chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, cùngvới những vấn đề mang tính toàn cầu nảy sinh: mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo,chiến tranh cục bộ, sự ô nhiễm môi trường, bùng nổ dân số, nạn thất nghiệptrầm trọng, các tệ nạn xã hội gia tăng, tính bền vững trong gia đình đangđứng trước những đe dọa mới, thách thức mới, nhưng như vậy không cónghĩa là gia đình một vợ một chồng đã bị giải thể

Hướng tới việc xây dựng gia đình bền vững, tổ chức UNESCO củaLiên Hiệp Quốc đã quyết định lấy năm 1994 là năm Quốc tế gia đình vàthống nhất khẳng định: gia đình là một yếu tố tự nhiên và cơ bản, một đơn

vị kinh tế của xã hội Gia đình được coi như một giá trị vô cùng quý báu

của nhân loại, cần được gìn giữ và phát huy Trên tinh thần đó, UNESCO

đã đưa ra định nghĩa về gia đình: "Gia đình là một nhóm người có quan hệ

họ hàng, cùng sống chung và có ngân sách chung" [60, tr 269] Quan hệ họhàng, trước hết là nói đến quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống Ngoàinhững thành viên tạo nên quan hệ họ hàng, gia đình còn bao gồm một sốthành viên khác cùng chung sống Các thành viên gắn bó với nhau về tráchnhiệm và quyền lợi về mọi mặt Đây là một khái niệm rộng, nội hàm củakhái niệm phức tạp và đa dạng

Gần với quan niệm UNESCO, có một số quan niệm khác cũng đángquan tâm Trong cuốn "Vai trò gia đình trong việc xây dựng nhân cách conngười Việt Nam", Giáo sư Lê Thi đã nêu ra quan niệm của Levystrauss về

gia đình:

Gia đình là một nhóm xã hội được quy định bởi ba đặcđiểm trong quan sát thường thấy nhiều nhất:

a- Nó bắt nguồn từ hôn nhân

b- Nó bao gồm vợ - chồng - con cái đã phát sinh từ sựhôn phối của đôi nam nữ, tuy rằng có thể có mặt trong gia đìnhnhững họ hàng bà con, con nuôi, người ở, bạn bè

c- Các thành viên của gia đình được gắn liền với nhaubởi các ràng buộc pháp lý, bởi các nghĩa vụ và quyền lợi có tínhchất kinh tế, tôn giáo hay cái khác; bởi các quan hệ nhất định vềquyền và sự cấm đoán tình dục giữa các thành viên; bởi một tổnghợp có tính chất thay đổi về tình cảm, tâm lý như tình yêu, tìnhthương, sự kính trọng, sự sợ hãi [60, tr 268-269]

Quan niệm này khá hợp lý, song chưa phản ánh hết thực tế sinhđộng của thực tại Trên thực tế, hiện đang tồn tại những đôi nam nữ chungsống nhưng không cưới nhau, ở với con cái họ sinh ra; những người đànông và đàn bà góa, hay ly dị sống với con cái họ

Gia đình hôn phối (hay gia đình hạt nhân) gồm bố, mẹ, con cái sốngchung một nhà là hình thức chiếm số đông hiện nay Gia đình hôn phốiđược lập nên bằng hôn nhân và được giải thể cùng với sự giải thể của hônnhân (ly dị)

Theo Giáo sư Lê Thi:

Khái niệm gia đình được sử dụng để chỉ một nhóm xã hộihình thành trên cơ sở quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thốngnảy sinh từ quan hệ hôn nhân đó và cùng chung sống (cha, mẹ,con cái, ông bà, họ hàng, nội ngoại) Đồng thời, trong gia đìnhcũng có thể bao gồm một số người được gia đình nuôi dưỡng, tuy

không có quan hệ huyết thống Các thành viên gia đình gắn bóvới nhau về trách nhiệm và quyền lợi (kinh tế, văn hóa, tìnhcảm), giữa họ có những điều ràng buộc có tính pháp lý, được nhànước thừa nhận và bảo vệ (được ghi rõ trong Luật hôn nhân vàgia đình của nước ta) Đồng thời, gia đình cũng có những quyếtđịnh rõ ràng về quyền được phép và những cấm đoán trong quan

hệ tình dục giữa các thành viên [60, tr 20-21]

Định nghĩa này hợp lý về cả khoa học và đạo lý Việt Nam, songmột lần nữa vẫn chưa giải thích được sự xuất hiện loại gia đình cũ tồn tại ởViệt Nam, gia đình không có trách nhiệm pháp lý

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Hồ Ngọc Đại, "Gia đình là một khái niệmmới, được hình thành từ ba thành phần, gồm những "đại lượng khác tên" là

bố, mẹ và con cái" [36, tr 57] Theo ông, sự hình thành ban đầu là mộthành vi giản đơn kết hợp hai cá nhân (nam và nữ), mãi sau này khi đạt đếnhình thái chính thức, gia đình mới - có cấu trúc hoàn chỉnh ba thành phần:

bố, mẹ, con cái Khi cậu con trai hay con gái đi lấy vợ hay lấy chồng, giữa

họ lại có sự kết hợp mới và khi đạt đến hoàn chỉnh lại cho ra đời một phạmtrù mới - Gia đình Với quan niệm này, tác giả chú ý nhấn mạnh đến hai

mối quan hệ cơ bản để hình thành nên một gia đình mới, đó là quan hệ hôn

nhân (giữa chồng và vợ) và quan hệ huyết thống (giữa cha mẹ và con cái).

Nhóm nghiên cứu gồm nhiều tác giả của Hội liên hiệp phụ nữ ViệtNam - Thành phố Hà Nội do Lê Tiến Hùng (chủ biên), cho rằng:

Gia đình là một tế bào của xã hội, là một trong những hìnhthức của đời sống nhân loại Nó là một lĩnh vực của đời sống đạođức, nó là sự liên hiệp tự giác giữa người nam và người nữ bằngmối quan hệ hôn nhân với mục đích tổ chức cuộc sống hạnh phúcchung và nuôi dạy con cái Các thành viên trong gia đình có quan

hệ huyết thống với nhau hoặc quan hệ đỡ đầu, nuôi dưỡng Họ gắn

bó chặt chẽ với nhau về mặt kinh tế, tình cảm, tâm lý, đạo đức,đời sống văn hóa Họ được pháp luật công nhận và bảo hộ [25, tr.5].

Theo Từ điển Văn hóa gia đình của nhóm tác giả Phạm Thị Dung,Nguyễn Thu Hà, Phạm Minh Thảo, Từ Thu Hằng, Phạm Thị Hảo biênsoạn, khái niệm gia đình được định nghĩa:

Gia đình là thiết chế xã hội dựa trên cơ sở sự kết hợp củanhững thành viên khác giới, thông qua hôn nhân để thực hiệnđược các chức năng sinh học (sinh đẻ), kinh tế, văn hóa, xãhội Khi gia đình đã có con, các thành viên được liên kết vớinhau vừa bằng quan hệ hôn nhân vừa bằng quan hệ huyết thống.Gia đình là một phạm trù lịch sử, thay đổi cùng với sự thay đổicủa xã hội [13, tr 27-28]

Dĩ nhiên, khi nêu khái niệm gia đình, các nhà nghiên cứu cố gắngđưa ra một khái niệm bao quát nhất, nhằm phản ánh một cách đầy đủ nộihàm của một phạm trù tương đối rộng này Nhưng trong đời sống hàngngày, khi nói đến gia đình, thì điều đầu tiên và chủ yếu là nói đến một tậphợp người, cùng sống chung dưới một mái nhà và giữa họ có mối liên hệ

với nhau, bởi: Thứ nhất, quan hệ hôn nhân giữa vợ và chồng; thứ hai, quan

hệ huyết thống giữa cha mẹ và con cái, giữa anh chị em ruột, giữa ông bà

với các cháu; thứ ba, một số người được gia đình nuôi dưỡng, gắn bó với

nhau về trách nhiệm, nghĩa vụ và quyền lợi, được họ hàng làng xóm ủng

hộ, được luật pháp thừa nhận và bảo vệ

Có thể còn nhiều vấn đề cần phải tìm hiểu và nghiên cứu thêm, nhưngcăn cứ vào tình hình chung của hôn nhân và gia đình ở nước ta, kế thừa những

cách tiếp cận hợp lý khác nhau như trên, theo chúng tôi, có thể đưa ra một khái niệm về gia đình như sau: Gia đình là một phạm trù dùng để chỉ một tập

hợp người, hình thành trên cơ sở các mối quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống, quan hệ nuôi dưỡng Các thành viên gia đình gắn bó với nhau bởi trách nhiệm, nghĩa vụ, quyền lợi về kinh tế, văn hóa, tình cảm và theo những chuẩn giá trị nhất định, được dư luận xã hội ủng hộ, được nhà nước thừa nhận và bảo vệ.

Quan niệm trên cho chúng ta thấy:

Thứ nhất, gia đình là một thiết chế xã hội được hình thành trước

hết trên cơ sở của quan hệ hôn nhân Quan hệ hôn nhân là sự liên kết giữahai cá nhân (nam - nữ) theo qui định của pháp luật hay nhà thờ, nhằm đểchung sống với nhau và xây dựng gia đình hạnh phúc Quan hệ hôn nhânđược biểu hiện là một loại quan hệ xã hội gắn liền với thân nhân, đó làquan hệ vợ - chồng mà thực chất là sự kết hợp với nhau để sinh sản và cùngnuôi dạy con cái Trong các xã hội còn giai cấp, quan hệ hôn nhân là mộthiện tượng xã hội mang tính giai cấp Mỗi hình thái kinh tế - xã hội có cáchình thái hôn nhân đặc trưng và giai cấp thống trị dùng pháp luật để điềuchỉnh các quan hệ hôn nhân cho phù hợp với ý chí và lợi ích của giai cấpmình

Thứ hai, quan hệ huyết thống là quan hệ giữa cha mẹ và con cái.

Quan hệ huyết thống là sự tiếp tục và là hệ quả tất yếu của quan hệ hônnhân Nó chỉ phát triển tốt đẹp dựa trên cơ sở quan hệ tình yêu và hôn nhânchính đáng, hợp pháp Bàn về vấn đề này, Ph.Ăngghen nhận xét: "Nếu trongthời cổ, người ta thấy có đôi chút tình yêu giữa vợ chồng, thì tình yêu đókhông phải là sở thích chủ quan, mà là một nghĩa vụ khách quan, không phải

là nguyên nhân của hôn nhân mà là cái bổ sung cho hôn nhân"[43, tr.119]

Thứ ba, quan hệ nuôi dưỡng là loại quan hệ hình thành giữa chủ thể

với đối tượng được nuôi dưỡng, họ gắn bó với nhau bởi những quyền lợi,nghĩa vụ và được dư luận xã hội ủng hộ

Vậy là, dù không có một định nghĩa duy nhất về gia đình cho mọi

nền văn hóa [5, tr.13], song với quan niệm như trên, chúng ta cũng có thểthống nhất về cơ bản: gia đình là một cộng đồng người trên cơ sở hai mốiquan hệ cơ bản hôn nhân và huyết thống, được xã hội thừa nhận.

1.1.2 Chức năng của gia đình

Là một tập hợp người, được hình thành trên cơ sở hai mối quan hệ

cơ bản: hôn nhân và huyết thống gia đình có sứ mệnh đảm đương nhữngchức năng đặc biệt mà ngoài nó ra không có một thiết chế xã hội nào có thểthay thế được Có thể nêu một số chức năng chủ yếu của gia đình như sau:

Thứ nhất: Tái sản xuất ra con người.

Một trong hai loại sản xuất quyết định sự tồn tại và phát triển của

xã hội loài người, đó là tái sản xuất ra con người Đây là chức năng cơ bản,

tự nhiên của gia đình, nhằm cung cấp nguồn lao động mới cho xã hội, mặtkhác, để đáp ứng và thỏa mãn nhu cầu cuộc sống của đôi vợ chồng và cácthành viên

Đối với gia đình Việt Nam truyền thống, chức năng này được đặcbiệt đề cao bởi tính quy định của nền văn minh nông nghiệp Trong quátrình sản xuất nông nghiệp đòi hỏi phải có nhiều lao động, nhất là lao độngcủa người đàn ông Gia đình càng đông con, nhất là đông con trai, thì lựclượng lao động càng lớn và có ảnh hưởng trực tiếp đến việc sản xuất, đến cácmối quan hệ trong họ, trong làng Ngoài ra, xét về mặt văn hóa truyền thống,người con trai luôn được đề cao Bởi gia đình Việt Nam truyền thống cóphong tục thờ cúng tổ tiên, ông bà Việc thờ cúng được thực hiện chủ yếubởi người con trai cả và nhằm vào tổ tiên trực tiếp mang tộc danh người bố(bên nội) Những người con trai thứ khi ra ở riêng, cũng được lập bàn thờ,nhưng tổ chức đơn giản hơn theo kiểu "Thờ vọng", thờ từ xa [9, tr 57-58].Với quan niệm như vậy, lôgíc tất yếu của gia đình truyền thống Việt Nam

là gia đình nào sinh đẻ ít, không có con trai là bất hạnh, bất hiếu với ông

bà, tổ tiên; gia đình nào đông con (con đàn, cháu đống) và nhiều con trai làgia đình có phúc đức, có hiếu Vì vậy, trong hôn nhân, người ta đặc biệtchú ý đến việc kén tông, xem họ, "Lấy vợ kén tông, lấy chồng kén họ".

Trong 15 năm đổi mới vừa qua, nhờ những nỗ lực của Đảng và Nhànước trong công tác giáo dục, tuyên truyền, thuyết phục nên đã làm thayđổi nhận thức của xã hội về vấn đề gia đình, dân số và phát triển Tỷ lệ sinh

đã giảm xuống còn 1,58% năm 1999 [2, tr 38] Việc sinh con trai hay congái không còn là sức ép tâm lý đối với nhiều cặp vợ chồng Do vậy đờisống vật chất và tinh thần của nhiều gia đình đã được cải thiện rõ rệt Trênbình diện xã hội, việc thực hiện chức năng tái sản xuất ra con người đang

diễn ra theo chiều hướng khác nhau Một là, nhiều gia đình đã nhận thức

được sự cần thiết phải thực hiện kế hoạch hóa gia đình, chỉ nên có một đếnhai con, vừa đảm bảo sức khỏe sinh sản, vừa có cơ hội để nuôi dưỡng vàgiáo dục con cái Vợ chồng có điều kiện nghỉ ngơi và giải trí, tham gia các

hoạt động văn hóa và xã hội, học tập để nâng cao trình độ Hai là, hiện nay

vẫn còn một bộ phận các gia đình chịu ảnh hưởng của phong tục, tập quán

cũ, với quan niệm "trời sinh voi, sinh cỏ", phải sinh cho được con trai, nên

đã đẩy tỷ lệ sinh cao hơn mức giới hạn Thuộc diện loại này thường là

những gia đình ở nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa - nơi mà trình độ

dân trí còn thấp kém Tỷ lệ tăng dân số ở nước ta trong những năm qua,

mặc dù đã giảm rất nhiều, song vẫn còn ở mức cao (đến năm 1999 là1,58%) so với yêu cầu chung, đây là một trong những nguyên nhân của tìnhtrạng đói nghèo, (hiện cả nước vẫn còn trên 1.700 xã nghèo), tình trạng suydinh dưỡng và thất học ở trẻ em thuộc khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xavẫn đang có chiều hướng gia tăng

Thứ hai: Chức năng kinh tế của gia đình.

Theo quan điểm duy vật lịch sử, xã hội loài người tồn tại và pháttriển là do hai loại sản xuất quyết định:sản xuất ra con người và sản xuất ra

của cải vật chất Bởi vậy, hoạt động kinh tế là chức năng tự nhiên của mọigia đình, trong mọi thời đại; tất nhiên với mức độ không giống nhau.

Việc thực hiện chức năng kinh tế của gia đình nhằm tạo điều kiệnvật chất, đảm bảo sự tồn tại và nâng cao chất lượng sống cho các thànhviên trong gia đình, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội Về vấn đềnày, C.Mác viết: "Tiền đề đầu tiên của mọi sự tồn tại của con người, và do

đó là tiền đề của mọi lịch sử, đó là: Người ta phải có khả năng sống đã rồimới có thể "làm ra lịch sử" Nhưng muốn sống được thì trước hết cần phải

có thức ăn, thức uống, nhà ở, quần áo và một vài thứ khác nữa" [42, tr 40]

39-Trong tiến trình phát triển của xã hội, gia đình thường được xem làmột đơn vị kinh tế, vừa với tư cách là đơn vị sản xuất, vừa với tư cách làđơn vị tiêu dùng

Trong xã hội Việt Nam truyền thống, các triều đại phong kiến chủtrương "trọng nông, ức thương", nên hầu như toàn bộ cư dân là nông dân(trên 90%) sống chủ yếu bằng nghề trồng lúa nước, với phương thức tựcung, tự cấp là chủ yếu "Trước khi thực dân Pháp xâm chiếm nước ta, chưa

có một triều đại nào cho phép thương nhân trong nước ra nước ngoài buônbán, quá lắm là mở cửa biển cho tàu buôn nước ngoài đến" [9, tr.58] Cóthể nói, kinh tế của gia đình truyền thống lấy nông nghiệp làm chính, sứclao động chủ yếu là hai vợ chồng; các em gái cũng phải lao động từ rấtsớm Với phương thức tự cung, tự cấp, kinh tế gia đình chỉ đủ bảo đảmcuộc sống tối thiểu để tồn tại, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển xã hội,chức năng kinh tế nếu có, cũng chỉ ở mức độ rất hạn chế

Trong điều kiện hiện nay ở nước ta, gia đình không chỉ là đơn vị tựchủ trong sản xuất, mà còn là đơn vị dịch vụ, tiêu thụ, trong đó các thànhviên gia đình có thể đảm đương nhiều vị trí sản xuất và kinh doanh khác

nhau, với những phương thức hoạt động và quan hệ rộng mở, đa dạng vàphong phú Hơn nữa, Đảng và Nhà nước rất quan tâm đến kinh tế hộ giađình và khuyến khích mô hình kinh tế trang trại, coi đó là đơn vị kinh tế có

vị trí quan trọng và tồn tại lâu dài Với chính sách phát triển kinh tế hộ giađình, kinh tế trang trại của Nhà nước, nhiều gia đình đã hăng hái lao độngsản xuất, kinh doanh và vươn lên làm giàu chính đáng, theo quan điểm

"dân giàu thì nước mạnh" Chính nhờ vậy không chỉ đời sống gia đìnhđược cải thiện, con người có điều kiện phát triển về trí tuệ, thể lực, nhâncách mà bộ mặt xã hội không ngừng được đổi thay

Thứ ba: Chức năng tổ chức đời sống gia đình

Không những là tế bào xã hội, gia đình còn là "tổ ấm tình thương",

nơi mà mỗi thành viên của gia đình được chăm lo về đời sống vật chất, tinhthần và tình cảm Chính trong gia đình, con người mới thể hiện một cáchđầy đủ nhất những nhu cầu khát vọng và những tâm tư sâu kín, nhất là đốivới thế hệ trẻ đang tràn đầy sức sống, luôn hướng tới tương lai Đời sốnggia đình được tổ chức tốt, cuộc sống của mỗi thành viên được đảm bảo vàhạnh phúc, là điều kiện rất quan trọng để mỗi người trong gia đình yên tâm,phấn khởi, tích cực tham gia lao động, công tác và học tập; người già đượcchăm sóc, con trẻ có cơ hội được nuôi dưỡng, rèn luyện, vui chơi giải trí vàphát triển năng lực toàn diện

Trong gia đình truyền thống, chức năng tổ chức cuộc sống còn bịhạn chế, trước hết bởi trình độ sản xuất còn thấp kém, con người chưa đượccoi là mục đích của phát triển kinh tế Hơn nữa, với chế độ phụ quyền vànhững ảnh hưởng tiêu cực của tư tưởng Nho giáo, người phụ nữ phải chịunhiều thiệt thòi hơn cả, thậm chí chỉ là người phục vụ trong gia đình, phục

vụ chồng con một cách đơn thuần, một chiều Tuy nhiên, với truyền thống

"Đói cho sạch, rách cho thơm", đề cao tình nghĩa vợ chồng, tôn trọng người

già, yêu thương và hết lòng vì con trẻ, nên mặc dù ngoài xã hội, con gáicòn bị xem thường và khinh rẻ, nhưng trong gia đình họ vẫn có vị trí và vaitrò xứng đáng xây đắp nên "Tổ ấm tình thương", như người xưa vẫnthường nói: "Đàn ông xây nhà, đàn bà xây tổ ấm" Trong gia đình hiện nay,với kết quả của sự nghiệp đổi mới, cùng với sự phát triển của nền kinh tếthị trường, kinh tế mở cửa, kinh tế gia đình đã có nhiều đổi thay theohướng tích cực Đời sống vật chất được cải thiện đáng kể, gia đình có điềukiện nuôi dưỡng, chăm lo ngày càng tốt hơn cho các thành viên, đặc biệt lànhững nhu cầu về ăn, mặc, học tập, vui chơi giải trí cho thế hệ trẻ Một khicuộc sống đã được đảm bảo, thì các thành viên trong gia đình cũng có điềukiện để quan tâm đến nhau đến hạnh phúc chung của gia đình nhiều hơn.

Vấn đề dân chủ hóa đời sống xã hội được coi trọng đã có ảnhhưởng tích cực đến việc mở rộng sự bình đẳng và dân chủ trong các mốiquan hệ gia đình, như quan hệ vợ - chồng, quan hệ cha mẹ và con cái Giađình ngày càng chú ý nhiều hơn đến cuộc sống riêng của mỗi người Tự do

cá nhân vì thế cũng được tôn trọng Sự cân bằng tâm lý, tình cảm của cácthành viên trở nên quan trọng và là cội nguồn của hạnh phúc gia đình

Bên cạnh những chuyển biến tích cực, trong xã hội một số gia đìnhtuy đời sống đã được nâng cao, cuộc sống giàu sang khá giả nhưng hạnhphúc gia đình không được đảm bảo, bởi ở những gia đình đó, quan hệ kinh

tế đã chi phối, lấn át các mối quan hệ khác, do vậy hậu quả tất yếu là ông

bà, cha mẹ bị con cái bỏ rơi, tình trạng bạo lực, trẻ em phạm tội, vợ chồng

ly tán và ngoại tình tăng lên, đạo lý gia đình bị chà đạp Cuộc sống gia đìnhhiện nay là muôn hình, muôn vẻ, nhu cầu, nguyện vọng và lợi ích của cánhân ngày càng đa dạng Song để xây dựng và tổ chức tốt cuộc sống củagia đình, đòi hỏi phải loại trừ những hành vi bạo lực, nạn độc đoán giatrưởng trong gia đình, và thay vào đó là sự bình đẳng, quan tâm chăm sóc

lẫn nhau Hơn thế nữa ở tầm vĩ mô, chính sách kinh tế - xã hội của Nhànước đóng vai trò to lớn, góp phần điều chỉnh, tạo điều kiện cho việc nângcao đời sống vật chất và tinh thần của mọi gia đình Cương lĩnh xây dựngđất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội đã khẳng định:

Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi thân yêu nuôidưỡng cả đời người, là môi trường quan trọng giáo dục nếp sống

và hình thành nhân cách Các chính sách của Nhà nước phải chú

ý tới xây dựng gia đình ấm no, hòa thuận, tiến bộ Nâng cao ýthức về nghĩa vụ gia đình đối với mọi lớp người [14, tr 15]

Thứ tư: Chức năng giáo dục của gia đình.

Đồng thời với chức năng tái sản xuất ra con người, gia đình còn cóchức năng giáo dục thế hệ trẻ Đây là chức năng rất quan trọng trong việchình thành nhân cách của con người C Mác đã từng khẳng định rằng, conngười là một động vật - xã hội Sau khi lọt lòng mẹ, nếu đứa trẻ khôngđược sống trong môi trường xã hội, không được hưởng chế độ giáo dục củagia đình, của xã hội, đứa trẻ sẽ không trở thành một con người Khoa học

đã chứng minh có sức thuyết phục điều này Bởi vậy, có thể khẳng địnhrằng, quá trình chuyển biến đứa trẻ từ một thực thể sinh học thành một conngười, được diễn ra trong môi trường xã hội, trước hết là nhờ quá trình giáodục, trong đó đặc biệt là giáo dục gia đình Sabran, nhà xã hội học ngườiPháp đã có lý khi nhận xét rằng: "Xã hội như một con tàu, cá nhân phảibước lên con tàu xã hội thì mới trở thành người xã hội, nếu không thì phảiđứng mãi ở bến tàu" [26, tr 7] Có thể nói, những mầm mống ban đầu củanhân cách, những sở thích, những suy nghĩ về cuộc sống của mỗi conngười đều được hình thành ngay từ trong gia đình Giáo dục gia đình tốt sẽgóp phần tạo ra những công dân tốt, làm cho xã hội tốt đẹp

Trong gia đình truyền thống, sự giáo dục (gia giáo) chủ yếu thiên về

giáo dục đạo đức, giáo dục phẩm hạnh, giáo dục đối nhân xử thế giữa cácthành viên trong gia đình và với họ hàng, làng xóm; có sự phân biệt giữanam và nữ, mà người có vai trò ảnh hưởng lớn nhất trong giáo dục là ngườicha Đối với con trai, các gia đình thường quan tâm tới việc giáo dục đạo lýtheo khuôn mẫu Nho giáo Luân cương có ngũ luân, đó là năm mối quan hệ(vua-tôi, cha-con, chồng-vợ, anh-em, bạn-bè), trong đó nhấn mạnh ba mốiquan hệ cơ bản nhất (tam cương) là vua-tôi, cha-con, chồng-vợ Vua thay trời

để cai trị muôn dân, là cha mẹ của muôn dân, cho nên từ quan đến dân đốivới vua đều phải hết dạ trung thành, hết lòng cung kính Quan hệ cha-controng gia đình, là quan hệ trên bảo, dưới nghe, con cái phải noi gương chaông, phải tuân thủ nghiêm ngặt những quy tắc chuẩn mực của gia giáo Trongquan hệ vợ-chồng, cư xử với nhau trọng nhất là hai chữ hòa thuận [6, tr 48],

"thuận vợ, thuận chồng, tát bể đông cũng cạn", chồng phải giữ nghĩa với

vợ, vợ phải giữ tiết với chồng Đối với người con gái, gia giáo đặc biệt chú

ý giáo dục đạo lý "tam tòng" và "tứ đức" Đạo tam tòng quy định lúc ở nhàphải theo cha, lấy chồng phải theo chồng, chồng chết thì phải theo con Bởithế, dâu mới coi là con, và người con gái khi đi lấy chồng, phải hết lòngphục vụ nhà chồng Tứ đức gồm công, dung, ngôn, hạnh, là đòi hỏi ngườiphụ nữ trước hết phải biết nữ công gia chánh, phải khéo léo chân tay, dángdấp phải khoan thai, hòa nhã, gọn gàng và sạch sẽ; ăn nói phải dịu dàng,lịch thiệp, phải rèn dũa nết na, phải trên kính dưới nhường, chiều chồng,thương con, nhu mì chín chắn Trong gia đình, ngoài phần chức phận theogiới (nam, nữ), còn phân quan hệ trên - dưới; danh nghĩa gia trưởng làthuộc về: cha của con, chồng của vợ, anh của em, bởi vậy gia giáo là côngviệc của người trên đối với người dưới (theo quan hệ chiều dọc) trên cơ sởtôn trọng "khoan dung"

Là chức năng cơ bản của gia đình, trong gia đình truyền thống, việcgiáo dục con cái được ghi thành gia huấn, lưu truyền từ đời này sang đời

khác, chẳng hạn như "Bảo kính cảnh giới" của Nguyễn Trãi, "Huấn đồngthi tập" của Phùng Khắc Khoan,"Minh đạo gia huấn" của Trình Minh Đạo,

"Ngũ huấn tự quốc âm" của Hoàng Tông Khuê [20, tr 18] Gia huấn lànhững lời khuyên bảo, xuất phát từ tình cảm ruột thịt giữa cha với con, anhvới em về cách suy nghĩ, kinh nghiệm riêng và những tấm gương của ôngcha, tổ tiên, nhắc nhở con cháu cố gắng giữ nếp nhà Gia huấn còn nóinhiều đến kinh nghiệm đối nhân xử thế trong gia đình, gia tộc, làng xã.Sách còn dạy về nhiệm vụ hiếu thảo, lòng kính trọng của con cái đối vớicha mẹ, về sự hòa thuận vợ chồng, anh em, bạn bè, nhắc nhở mọi ngườiphải thực hiện việc trung, việc hiếu, việc thiện, tránh xa điều ác, điều tà Sách còn khuyên bảo và nhắc nhở con trai, phải có trách nhiệm học tập, đểlàm rạng danh gia đình, để nối dõi tông đường; nhắc nhở con gái, phải họcviệc tề gia nội trợ, siêng năng, chăm chỉ, dâu hiền, con thảo

Trong gia đình hiện nay, chức năng giáo dục được chia sẻ cùng vớinhà trường và xã hội, tuy nhiên để tạo ra một lớp người phát triển toàndiện, để nâng cao chất lượng của nguồn lực con người đáp ứng yêu cầungày càng cao của công cuộc đổi mới đất nước thì chức năng giáo dục giađình ngày càng được coi trọng Việc xây dựng nhân cách con người phảicăn cứ vào yêu cầu của xã hội, vào hệ thống giá trị thay đổi tùy theo mỗigiai đoạn lịch sử Gia đình tác động đến sự hình thành tình cảm, tâm lý,hành vi ứng xử văn hóa đến tư cách, phẩm chất của con người Thế giớiquan, nhân sinh quan của cá nhân chủ yếu được định hình sau này trongquá trình tiếp xúc với môi trường và cộng đồng xã hội, song nó cũng chịu

sự tác động quan trọng của gia đình, của các thành viên với nhau

Ngày nay, cùng với sự cần thiết phát huy tính năng động, sáng tạo,tích cực của trẻ, cha mẹ cần tôn trọng ý kiến con cái, không nên áp đặt mộtchiều Đặc biệt trong thời đại ngày nay, trình độ, phạm vi xã hội hóa của trẻ

em phát triển rất nhanh Để thực hiện tốt chức năng giáo dục, các bậc cha

mẹ phải không ngừng học tập, nâng cao trình độ văn hóa, và kỹ năng giáodục Với sự chuyển đổi cơ cấu kinh tế, cơ chế quản lý và sự phát triển nhanhchóng của khoa học công nghệ, vai trò của giáo dục gia đình cũng có sự thayđổi Không ít cha mẹ có lúc cảm thấy lúng túng, đôi khi bất lực trong việcgiáo dục con cái Tuy nhiên, yếu tố tích cực vẫn là cơ bản, bởi nền kinh tếđất nước cũng như đời sống từng gia đình đã có bước phát triển đáng kể,tạo ra những điều kiện hiện thực để trẻ em được nuôi dưỡng và phát triển

về thể chất, đạo đức, trí tuệ và tinh thần, hướng tới sự phát triển toàn diện

Về vấn đề này, Đảng ta đã chỉ rõ: "Mục tiêu chủ yếu là thực hiện giáo dụctoàn diện đức dục, trí dục, thể dục, mỹ dục ở tất cả các bậc học Hết sức coitrọng giáo dục chính trị, tư tưởng, nhân cách, khả năng tư duy sáng tạo vànăng lực thực hành" [16, tr 33] Đề cập đến trách nhiệm của gia đình,

"Luật bảo vệ chăm sóc giáo dục trẻ em" của nước ta đã quy định: "Cha mẹhoặc người đỡ đầu là người trước tiên chịu trách nhiệm về việc bảo vệ,chăm sóc và nuôi dạy trẻ em, dành điều kiện tốt nhất cho sự phát triển củatrẻ em" [56, tr 8]

Là một trong những thiết chế cơ bản của xã hội, gia đình có chứcnăng khá toàn diện, một trong những cơ sở khách quan khẳng định tính tấtyếu về sự hiện diện của gia đình đối với lịch sử và đối với mọi chế độ xãhội Tuy nhiên, mức độ thực hiện chức năng còn tùy thuộc vào điều kiệnchính trị, kinh tế, văn hóa của từng giai đoạn phát triển xã hội, của từngquốc gia dân tộc và tùy thuộc vào ý chí của giai cấp cầm quyền Ở Việt Nam,gia đình luôn được đặt trong cơ cấu: Nhà - làng - nước Bởi vậy, gia đìnhluôn là nhân tố quan trọng của sự phát triển xã hội, trong đó với chức nănggiáo dục, đã đưa gia đình trở thành mắt khâu quan trọng của hệ thống giáodục xã hội, đã trở thành một nhân tố chủ yếu của công tác giáo dục toàndiện cho thế hệ trẻ - tương lai của đất nước, nguồn lực của mọi nguồn lực

1.2 GIÁO DỤC GIA ĐÌNH ĐỐI VỚI THẾ HỆ TRẺ

Giáo dục là một trong những chức năng cơ bản của gia đình, sẽ tồntại cùng với sự tồn tại của gia đình Giáo dục gia đình là một nhân tố khôngthể thiếu được trong hệ thống giáo dục xã hội, tác động một cách tự giác và

có mục đích đến sự phát triển toàn diện của thế hệ trẻ Trước khi luận giải

về nội dung của giáo dục gia đình, cần thống nhất một số khái niệm:

Thế hệ trẻ: Khi nói về thế hệ trẻ, V.I Lê-nin cho rằng, họ là nguồn

lực lượng hậu bị mà Đảng và Nhà nước có thể khai thác lâu dài Ngườivạch rõ, thế hệ trẻ có một khát vọng hăng say không gì ngăn cản nổi, đó lànhiệm vụ mà Đảng mà Nhà nước, cũng như các đoàn thể phải huấn luyện,giáo dục, dạy dỗ tất cả thế hệ trẻ

Một số nhà nghiên cứu trên thế giới cho rằng, khái niệm thế hệ trẻchỉ mang tính "ước lệ", tức là tính từ lúc con người sinh ra cho đến tuổi 35

Ở Việt Nam, trong báo cáo đề tài "Đảng lãnh đạo công tác Thanhniên" do đồng chí Lê Thanh Đạo chủ biên, đã cho rằng: Thế hệ trẻ đượcxác định trong độ tuổi nhất định, từ khi sinh ra cho đến 30 tuổi, luôn đượcĐảng và Bác Hồ chăm lo giáo dục và bồi dưỡng để trở thành lớp người kếcận cho sự nghiệp đấu tranh cách mạng của Đảng và của dân tộc

Trong cuốn sách "Vấn đề Thanh niên nhìn nhận và dự báo" củaViện nghiên cứu thanh niên, xuất bản năm 1992, cho rằng: "Khi nói tớituổi trẻ, lớp trẻ, thế hệ trẻ, tức muốn nói tới lớp người từ tuổi lọt lòng đến

28 tuổi" [74, tr.12] Trong khuôn khổ của luận án, chúng tôi quan niệm

rằng: thế hệ trẻ là lớp người ở độ tuổi vị thành niên đang chủ yếu chịu sự

nuôi dưỡng chăm sóc và giáo dục của gia đình, lứa tuổi chưa được pháp luật qui định trách nhiệm, nghĩa vụ công dân, có nghĩa là ở lứa tuổi dưới

18 Có thể nêu lên những đặc điểm của lứa tuổi này như sau:

- Tâm, sinh lý, thể chất và nhân cách phát triển chưa hoàn chỉnh,

do đó trong những hành vi, cách ứng xử, thường có những biểu hiện hạn chế và lệch lạc

- Tính hiếu động và phản xạ nhanh, ưa chuộng những điều mới lạ.

- Là lứa tuổi còn chịu sự chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục của gia đình

- Được giáo dục bởi sự kết hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội

- Lứa tuổi chưa được pháp luật quy định về trách nhiệm, nghĩa vụ công dân, trách nhiệm hình sự.

Giáo dục gia đình: Giáo dục gia đình "là sự tác động có hệ thống,

có mục đích của những người lớn trong gia đình và toàn bộ nếp sống củagia đình tới đứa trẻ" [70, tr 233] Giáo dục gia đình là một bộ phận của hệthống giáo dục xã hội, diễn ra trong phạm vi gia đình Mục đích của giáodục gia đình bị quy định bởi chế độ kinh tế - xã hội, mà cơ sở của nó là hệ

tư tưởng, những chuẩn mực đạo đức, hệ thống mối quan hệ qua lại tronggia đình Nhìn chung, mục đích của giáo dục gia đình và xã hội thống nhấtvới nhau, đó là những người con ngoan, trò giỏi, những công dân tốt,những con người hạnh phúc Song so với mục đích giáo dục của nhà trường

và xã hội, mục đích của gia đình có điểm khác ở chỗ, phân tán và cụ thểhơn, do nó hướng vào từng đứa trẻ cụ thể và gắn với lợi ích của từng giađình riêng biệt Đồng thời, mục đích của giáo dục gia đình linh hoạt hơn,thay đổi theo sự biến đổi và phát triển của đứa trẻ, theo sự vận động và pháttriển của xã hội xung quanh, phụ thuộc vào chính cuộc sống của gia đình

và những định hướng giá trị của nó

Cùng với sự tự giáo dục, giáo dục thế hệ trẻ bao gồm ba loại, giáodục gia đình, giáo dục nhà trường và giáo dục xã hội, trong đó giáo dục giađình là cơ sở và có vị trí, vai trò rất quan trọng Mỗi loại hình giáo dục có

những chức năng, vai trò khác nhau nhưng đều hướng tới mục tiêu chung làgiáo dục thế hệ trẻ toàn diện "Nếu nhà trường dạy tốt mà gia đình dạyngược lại, sẽ có những ảnh hưởng không tốt tới trẻ em và kết quả cũngkhông tốt" [48, tr 330].

Đặc trưng của giáo dục gia đình: So với giáo dục nhà trường và

giáo dục xã hội, giáo dục gia đình mang những nét đặc trưng (đặc thù) sau

đây: thứ nhất, giáo dục gia đình được tiến hành đối với trẻ ngay từ lúc còn

nhỏ, thậm chí khoa học hiện đại đã chứng minh có sức thuyết phục việc

giáo dục từ trong bào thai (thai giáo); thứ hai, nó xuất phát từ tình cảm và

thông qua tình cảm, có khi không cần lời nói mà qua thái độ, việc làm, cách

đối xử trong gia đình ; thứ ba, giáo dục gia đình mang tính cá biệt và cụ

thể, chú ý đến những nét cá biệt của từng đứa trẻ Nó linh hoạt theo sự pháttriển của trẻ, theo sự thay đổi cuộc sống của gia đình và xã hội Bởi vậy,giáo dục gia đình có tính thực tiễn, qua thực tế, bằng cuộc sống thực tế để

giáo dục và rất chú trọng đến kết quả thực tế của việc giáo dục; thứ tư, gia

đình là một tập thể không thuần nhất, khác nhau về giới tính, nghề nghiệp,tuổi tác, bao gồm ông bà, cha mẹ, anh chị, do đó giáo dục gia đình mang

tính phối hợp nhiều mặt về kiến thức và các mối quan hệ xã hội; thứ năm, giáo dục gia đình chủ yếu dựa vào phương pháp thuyết phục, giảng giải

bằng tình cảm, vận dụng linh hoạt, phong phú nhiều phương pháp và nghệthuật giáo dục, đó là kết hợp phương pháp giáo dục truyền thống với hiệnđại, kết hợp giữa uy quyền với tình thương, uy quyền với bao dung, tha

thứ ; thứ sáu, phạm vi của giáo dục gia đình không chỉ khuôn lại trong

việc giáo dục trẻ em mà là toàn bộ các thành viên Nhưng thế hệ trẻ, thế hệđang hình thành và tiến tới hoàn thiện nhân cách, được quan tâm hơn cả

1.2.1 Những nội dung chủ yếu của giáo dục gia đình đối với thế

hệ trẻ

Giáo dục gia đình có nội dung toàn diện, phong phú: giáo dục đạođức, văn hóa, giáo dục lao động, giáo dục giới tính, giáo dục tính tự lập,giáo dục thẩm mỹ Luận án đề cập một số nội dung giáo dục chủ yếu sau đây:

Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, bao gồmmột hệ thống quan điểm, quan niệm, những quy tắc, chuẩn mực

xã hội Nó ra đời, tồn tại và biến đổi từ nhu cầu xã hội Nhờ đó, conngười tự giác điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp với lợi ích,hạnh phúc của con người và sự tiến bộ của xã hội trong mối quan

hệ giữa con người với con người, giữa cá nhân và xã hội [34, tr.12].Như vậy, đạo đức là một hình thái ý thức xã hội bị chi phối bởi điềukiện kinh tế - xã hội và lịch sử Đặc trưng của đạo đức là ý chí, năng lực vàhành vi tự giác, tự nguyện của con người Tiêu chuẩn của đạo đức phải phùhợp với lợi ích chung của xã hội, của gia đình, theo đó mỗi người phải điềuchỉnh hành vi của mình cho phù hợp Đạo đức có nguồn gốc từ tồn tại xãhội nhưng thường bảo thủ và biến đổi chậm hơn so với tồn tại xã hội.Không phải lúc nào đạo đức cũng phản ánh và tác động thuận chiều, thậmchí, nó có thể tác động tiêu cực trở lại tồn tại xã hội

Đạo đức là nền tảng chủ yếu của đời sống tinh thần của gia đình, xã

hội Trong xã hội có giai cấp, đạo đức luôn mang tính giai cấp Trong quátrình cai trị và quản lý xã hội, giai cấp thống trị xã hội luôn áp đặt chuẩnđạo đức của giai cấp mình cho toàn xã hội Điểm khác biệt có tính chất cơbản giữa đạo đức trong xã hội tư bản và đạo đức trong xã hội - XHCN bắtnguồn từ quan hệ sản xuất, do quan hệ sản xuất quyết định, chi phối vấn đềđạo đức Vì vậy, đạo đức của giai cấp công nhân phù hợp với lợi ích củanhân dân lao động, phù hợp với tiến bộ xã hội; còn đạo đức của giai cấp tưsản thì ngược lại, không phù hợp với đại đa số nhân dân, trái với tiến bộ xãhội Cùng với tính chất giai cấp, đạo đức cũng mang tính lịch sử, cùng với

sự thay đổi của tồn tại xã hội, cơ sở hình thành đạo đức, những chuẩn giátrị về đạo đức cũng biến đổi Trong điều kiện, khi mà đạo đức cũ khôngcòn phù hợp, đạo đức mới đang hình thành, việc giáo dục đạo đức (rènngười) trở nên vô cùng cấp thiết và cũng gặp nhiều khó khăn

Chúng ta có thể còn thiếu tiền của, nhưng không thể thiếu thốn đạođức Đã có người công danh lừng lẫy, sự nghiệp oai hùng nhưng vẫn khôngtạo được sự kính phục chân thành của mọi người trong xã hội, chỉ vì người

ấy thiếu đạo đức [68, tr 5-6] Ngược lại cũng có người khởi đầu sự nghiệpkhông mấy thành công, nhưng do họ có đạo đức trong sáng, nên được mọingười kính nể, xã hội trọng dụng Trong "Bảo kính cảnh giới", Nguyễn Trãikhuyên con cháu trước hết là đừng chạy theo danh lợi, đừng tham giàu, sợnghèo Thế gian vì tham giàu, sợ nghèo nên chạy theo danh lợi, xu phụ kẻgiàu sang; vì tham danh nên phô trương khoác lác, ham giàu nên chạy theocủa cải, bon chen, đố kỵ, giành phần nhiều, keo kiệt, tham ô, ham danh thìuốn mình theo người khác, nịnh hót Đối với con người, đạo đức là thứ quýhơn của cải Đạo đức là làm điều thiện, là sống ngay thẳng, là hiếu, làtrung, cần, là có khí tiết không uốn mình theo thế thái Có Đức là khôngtham lam, ít dục vọng, là không tư túi, là "thấy lợi thì làm cho phải nghĩa"

Kế tục và phát huy truyền thống đạo đức của dân tộc, Chủ tịch Hồ

Chí Minh là điển hình của một bậc đại nhân, đại đức Ở Người, đức và tàihòa quyện vào nhau làm một Theo Người, người có tài mà không có đức

là người vô dụng; người có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó.Bởi vậy, theo Người, giáo dục đạo đức cho cán bộ, đảng viên, đặc biệt làcho thế hệ trẻ là một nhiệm vụ vô cùng quan trọng và phải được tiến hànhthường xuyên, liên tục Trong bài "Thư gửi các bạn thanh niên" bàn về giáodục đạo đức, Người viết:

a- Các sự hy sinh khó nhọc thì mình làm trước người ta,còn sự sung sướng thanh nhàn thì mình nhường người ta hưởngtrước

b- Các việc đáng làm thì khó mấy cũng quyết làm cho

kỳ được

c- Ham làm những việc ích quốc lợi dân Không ham địa

vị và công danh phú quý

d- Đem lòng chí công vô tư mà đối với người, đối với việc.đ- Quyết tâm làm gương về mọi mặt, siêng năng, tiết kiệm,trong sạch

e- Chớ kiêu ngạo, tự mãn, tự túc, nên nói ít, làm nhiều,thân ái đoàn kết [46, tr 185-186]

Khi đất nước chuyển sang thời kỳ phát triển mới, đẩy mạnh cuộccách mạng xã hội chủ nghĩa, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh thêm nộidung giáo dục tinh thần yêu lao động, yêu khoa học Theo Người, muốncho chủ nghĩa xã hội thắng lợi thì thế hệ trẻ phải được trau dồi đạo đứccách mạng từ trong gia đình, phải xây dựng gia đình thực sự là tế bào vữngmạnh của xã hội, là cơ sở để xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa

Trong giáo dục gia đình, giáo dục đạo đức là nội dung quan trọng

nhằm xây dựng ý thức đạo đức, bồi dưỡng tình cảm đạo đức, rèn luyện thóiquen hành vi đạo đức và để mỗi thành viên trong gia đình được sống trongmôi trường chan chứa tình thương, đậm tính nhân văn Giáo dục đạo đứctrong gia đình hướng tới sự hình thành và phát triển nhân cách với nhữngphẩm chất sau: lòng yêu Tổ quốc, yêu gia đình, kính trên nhường dưới, thái

độ đúng đắn với lao động và nghề nghiệp, lòng yêu thương con người, tínhtrung thực, khiêm tốn, tính tự trọng, lòng dũng cảm, vượt khó khăn Phương thức giáo dục đạo đức chủ yếu bằng con đường nêu gương của cha

mẹ Cha mẹ sống trong sáng, mẫu mực, thì con nết na, nên người Đó làquan hệ nhân - quả Giáo dục đạo đức chỉ đạt kết quả như mong muốn mộtkhi gắn liền với nội dung giáo dục học tập, lao động nghề nghiệp, thẩm mỹ,giới tính

Trong gia đình truyền thống Việt Nam, giáo dục đạo đức được đặcbiệt coi trọng, trong đó chữ hiếu đứng đầu trăm nết của con người Mỗi cánhân phải tuân thủ nghiêm ngặt những quy tắc, chuẩn mực đạo đức của giađình, gia tộc, tuân theo nề nếp gia phong "trên bảo dưới nghe", "trên kínhdưới nhường", khác đi đều bị coi là bất hiếu và bị trừng trị nghiêm khắc.Hiếu là một lòng phụng dưỡng cha mẹ, nhất là khi cha mẹ về già, bởi:

"Công cha như núi Thái Sơn,Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Một lòng thờ mẹ kính cha,Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con"

(Ca dao Việt Nam)

Trong gia đình truyền thống, mọi người thường xem đạo hiếu làgốc rễ của mọi việc dạy đạo lý, gia phong Gia huấn răn dạy con cái ghilòng tạc dạ về công sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ Làm con có hiếu làphải nối được nghiệp nhà, làm rạng rỡ tổ tông Hiếu không những được

xem là đứng đầu của đức hạnh mà còn là cội nguồn để có được phúc thiện:

Điều hiếu đứng vữngMuôn điều thiện theo

Phúc thiện đúng đạo,Phúc lành được gieo

(Xuân đình gia huấn) [12, tr 187].Trong những năm trước đổi mới, trải qua một thời gian dài trong cơchế tập trung, quan liêu, bao cấp, việc giáo dục đạo đức trong gia đìnhdường như ít được quan tâm đúng mức Chức năng giáo dục đạo đức hầunhư đã được chuyển giao cho xã hội, cho nhà trường đảm nhiệm Chủ yếunhờ vào sự bao cấp của Nhà nước, hệ thống các cấp học như nhà trẻ, mẫugiáo phát triển rộng rãi ở cả thành thị và nông thôn, đã giúp cho việc nuôidạy tốt các cháu trước tuổi học đường Vì vậy, vai trò nhà trường trong việcgiáo dục thế hệ trẻ chiếm vị trí rất quan trọng, bởi thế mà nhiều gia đìnhhầu như phó mặc việc giáo dục con cái cho nhà trường, xã hội Ưu điểmchủ yếu mà giáo dục nhà trường và xã hội là tạo cho thế hệ trẻ tinh thần và

ý thức vì tập thể, tuân thủ mọi quy định của tập thể, của cộng đồng; nhưngbên cạnh đó tính sáng tạo, năng động của cá nhân nhiều khi không đượcquan tâm đúng mức, do đó trẻ thường nảy sinh tư tưởng thụ động, ỷ lại vàogia đình

Khi nước ta tiến hành sự nghiệp đổi mới, phát triển kinh tế thị trường,

mở cửa, hội nhập quốc tế, cuộc sống có nhiều biến đổi đã ảnh hưởng khôngnhỏ tới từng gia đình và các thành viên, nhất là thế hệ trẻ, khiến chúng taphải nhìn nhận lại chức năng giáo dục đạo đức của gia đình Mặc dù đấtnước có nhiều đổi thay, nội dung giáo dục trong gia đình cũng có những

biến đổi, song đạo hiếu mà hạt nhân là tình thương, lòng kính trọng và sự

phụng dưỡng cha mẹ vẫn là một trong những nội dung quan trọng của giáo

dục đạo đức Sinh thời, C.Mác đã từng viết thư cho người cha thân yêu củamình: "Nhưng còn có nơi bảo tồn nào thiêng liêng hơn cõi lòng cha mẹ, đó

là một quan tòa khoan dung nhất, người bạn thông cảm với mình nhất, làmặt trời của tình yêu, mà ngọn lửa của nó sưởi ấm đến tận những khát vọngsâu kín nhất của lòng mình" Khi biết cha lâm bệnh, C.Mác rất lo lắng: "Hyvọng rằng cha chóng bình phục hoàn toàn, để cho con có thể ghì cha vàongực và nói nên tất cả những ý nghĩ của mình - con vẫn là con trai mãi mãiyêu thương của cha" [54, tr 16]

Nói về tình thương, cố Tổng Bí thư Lê Duẩn cũng đã cho rằng, laođộng, tình thương và lẽ phải đã trở thành đạo lý của con người Việt Nam;

"thương người như thể thương thân" Thương người, thương mình, trướchết phải yêu lao động và phải phấn đấu trở thành người lao động chân chính,yêu lao động, giàu tình thương, phải gắn liền với việc tôn trọng lẽ phải củađời sống cộng đồng Trong đời sống gia đình, lẽ phải được xây dựng trên

cơ sở nguyên tắc tình thương Trong đời sống xã hội, ngoài tình thương, lẽphải cần phải được bảo đảm bằng luật nước Lao động, tình thương, lẽ phảikhông chỉ là nhu cầu mà còn là nguyên tắc của đời sống cộng đồng, dù làcộng đồng trong gia đình hay cộng đồng xã hội Trong gia đình, tình thươngđược biểu hiện khá cô đọng ở lòng kính trọng ông bà, cha mẹ và nhữngngười trên

Ngày nay, không chỉ ở nước ta mà trên thế giới, thái độ và hành viđúng, tốt, đẹp đối với người lớn tuổi, người già cả là tiêu chí của văn hóa,văn minh Phụng dưỡng, chăm sóc và kính trọng ông bà, cha mẹ là tiêu chuẩncủa đạo đức con người, đòi hỏi thế hệ trẻ phải nhận thức và hành độngđúng Việc phát triển nền kinh tế thị trường ở nước ta, bên cạnh mặt tíchcực là khơi dậy những tiềm năng cho sự phát triển, nó còn tiềm chứa không

ít những yếu tố tiêu cực như: Lối sống thực dụng, đua đòi, chạy theo đồngtiền, chà đạp lên đạo lý Cuộc sống đã cho thấy nhiều bài học về cái giá

phải trả cho những hành vi thiếu đạo đức, vi phạm đạo hiếu trong gia đình

Như vậy, giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ là một bộ phận quan trọng

có tính chất nền tảng của giáo dục gia đình nhằm xây dựng ý thức đạo đức,bồi dưỡng tình thương, rèn luyện thói quen và hành vi đạo đức, đó là nhữngphẩm chất quan trọng nhất của nhân cách con người Giáo dục đạo đức chothế hệ trẻ góp phần hình thành lòng yêu Tổ quốc, yêu gia đình, thái độđúng đắn với lao động, trách nhiệm đối với gia đình và xã hội, tôn trọng vàbảo vệ cái đúng, cái tiến bộ, phê phán và lên án cái sai, cái trì trệ, bảo thủ

Thứ hai: Giáo dục học tập văn hóa.

Đối với thế hệ trẻ, học tập văn hóa là nhiệm vụ quan trọng hàngđầu Nếu không khao khát nắm lấy tri thức khoa học, thanh thiếu niên khôngthể trở thành những người tiên tiến có khả năng làm chủ xã hội, làm chủbản thân Học tập văn hóa sẽ góp phần phát triển toàn diện nhân cách conngười

A.X.Ma-ca-ren-cô, nhà giáo dục nổi tiếng của Liên Xô trước đâynhấn mạnh, nhiệm vụ quan trọng nhất của trẻ em ở tuổi đi học là học tập.Trong gia đình, việc học tập của trẻ em phải được coi là việc quan trọngnhất, là nhiệm vụ hàng đầu Ông cho rằng: "Phải làm cho trẻ em hiểu rằng,học tập không những là công việc riêng của các em, mà còn là công việcchung và các em phải chịu trách nhiệm về học tập không những trước bố

mẹ, mà còn trước cả nhà nước nữa" [53, tr 14]

Giáo dục học tập có nội dung toàn diện, nhằm trang bị những trithức văn hóa, khoa học - kỹ thuật, nhằm mở rộng sự hiểu biết, rèn luyệnnăng lực tư duy khoa học, óc phân tích và kỹ năng vận dụng những tri thứcvào cuộc sống Do đó, cùng với giáo dục ở nhà trường, giáo dục đức tínhsiêng năng học tập trong gia đình là hết sức quan trọng V.I Lê-nin đã nói,người mù chữ đứng ngoài chính trị Bác Hồ cũng khẳng định, một dân tộc

dốt là dân tộc yếu Bác đã kêu gọi nhân dân ta, nhất là thế hệ trẻ Việt Namphải ra sức học tập Người viết:

Quốc dân Việt Nam !Muốn giữ vững độc lậpMuốn làm cho dân mạnh, nước giàu,Mọi người Việt Nam phải hiểu biết quyền lợi của mình,bổn phận của mình, phải có kiến thức mới, để có thể tham giavào công cuộc xây dựng nước nhà và trước hết phải biết đọc, biếtviết chữ quốc ngữ [45, tr 36]

Người đã chỉ ra ba thứ giặc, trong đó có giặc dốt là một loại giặckhông kém phần nguy hiểm cho vận mệnh dân tộc Phát triển giáo dụckhông phải chỉ có nhiệm vụ nâng cao trình độ văn hóa cho mọi người màcòn phải đào tạo thế hệ trẻ thành những nhân tài cho đất nước Người nói:

"Kháng chiến phải đi đôi với kiến quốc Kháng chiến thắng lợi thì kiếnquốc mới thành công Kiến quốc có chắc thành công thì kháng chiến mớithắng lợi Kiến thiết cần có nhân tài" [45, tr 99] Ý thức đầy đủ về vị trí,vai trò của thế hệ trẻ, chủ nhân tương lai của đất nước, tháng 9 năm 1945,Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi thư cho học sinh nhân ngày khai trường vàđặt niềm tin rất lớn vào việc học tập của thế hệ trẻ Người viết: "Non sôngViệt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đàivinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không,chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em" [45, tr 33] Thấmnhuần những lời dạy của các nhà sáng lập CNXH khoa học và của Hồ ChíMinh, Đảng ta luôn quan tâm và đánh giá cao vai trò của gia đình trongviệc giáo dục đức tính hiếu học đối với thế hệ trẻ

Trong giáo dục học tập, các bậc cha mẹ cần giúp con trẻ xác địnhđúng mục đích, động cơ, thái độ học tập: Học tập là một công việc quan

trọng bậc nhất đối với các em nhằm nâng cao kiến thức về mọi mặt và đểtrở thành người lao động có phẩm chất đạo đức tốt, có trình độ kiến thứckhoa học và năng lực thực hành, đáp ứng yêu cầu của người lao động mới.Rèn luyện cho các em ý thức tự giác, lòng say mê học tập Trong chừngmực có thể được, cha mẹ dạy con cái về kiến thức văn hóa và văn hóa ứng

xử Dù khó khăn đến đâu, gia đình cũng phải dành cho con trẻ những điềukiện thuận lợi nhất cho học tập, đồng thời, phải thường xuyên kiểm tra, đônđốc nhắc nhở việc học tập của con cái Gia đình phải luôn tạo ra "không khíhọc tập", phải tôn trọng việc học, giờ học của con, cần có sự phân cônggiữa cha và mẹ, các anh chị lớn tuổi, trong việc kèm cặp con cái học tập

Hiện nay, nhân loại đang chứng kiến sự phát triển như vũ bão và sựtác động to lớn của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ trên tất cả cáclĩnh vực của đời sống xã hội Nền giáo dục Việt Nam cũng có bước chuyểnbiến quan trọng cả về bề rộng và chiều sâu Trình độ dân trí ngày càngđược nâng cao, công tác đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài ngày càngđược coi trọng, giáo dục - đào tạo được xem là quốc sách hàng đầu củachiến lược phát triển kinh tế - xã hội Trước cơ hội thuận lợi đó, nhiều giađình đã ý thức được tầm quan trọng của việc nâng cao trình độ dân trí, coitri thức là chìa khóa mở đường cho thế hệ trẻ bước vào cuộc sống, hướngtới tương lai Bởi vậy, mặc dù còn thiếu thốn về kinh tế, song nhiều giađình cũng rất quan tâm tới việc học hành của con trẻ Ở những thành phốlớn như Hà Nội, Hồ Chí Minh, nhiều gia đình đã đầu tư chiều sâu cho việchọc hành của con cái, không chỉ để sau này có việc làm mà quan trọng hơn

là được xã hội trọng dụng, có thu nhập cao Ở khu vực nông thôn, do điềukiện sống còn khó khăn, sự quan tâm đến việc học hành của con cái cũng

có mức độ và có sự khác biệt trong định hướng học tập cho con trai và congái Một số gia đình quan niệm rằng, con trai cần học tập để nối dõi tôngđường, còn con gái quan trọng hơn là ở nhà giúp đỡ gia đình, đến tuổi thì đi

lấy chồng; nếu có học, thì chỉ là để biết đọc, biết viết Nguyên nhân suy đếncùng là do kinh tế còn khó khăn, song nguyên nhân trực tiếp chủ yếu bắtnguồn từ tư tưởng trọng nam khinh nữ - tàn dư của hệ tư tưởng phong kiến.

Theo tài liệu "Việt Nam qua lăng kính giới" - Báo cáo tóm tắt củachương trình phát triển Liên Hiệp Quốc, khoảng cách về giới bắt đầu xuấthiện ở cấp giáo dục trung học, trong khi ở cấp tiểu học, số học sinh nam và

nữ bằng nhau, còn ở cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông, số họcsinh nữ có xu hướng giảm Qua điều tra học vấn của giới nữ ở Dân Hòa(Hà Tây) năm 1999 cho thấy: tỷ lệ mù chữ 1,9%, học vấn tiểu học 10,2%,học hết phổ thông cơ sở 63,8%, học hết phổ thông trung học 20,5%, họclên đại học 3,4% [28, tr 60] Tình hình học vấn của các em gái ở nông thônmiền núi, vùng sâu, vùng xa, vùng các dân tộc thiểu số càng khó khăn hơnnữa Vì vậy, Đã đến lúc phải nhanh chóng thanh toán quan niệm lạc hậunày để các em nam và nữ đều có cơ hội được giáo dục như nhau Điều nàychỉ có thể thực hiện được khi cả gia đình, nhà trường và xã hội có tiếng nói

chung là: Bình đẳng về giới Mặt khác, gia đình phải phấn đấu khắc phục

tình trạng đói nghèo, dành cho các em những điều kiện thuận lợi nhất chohọc tập, để các em có cơ hội trở thành người lao động tốt

Thứ ba: Giáo dục lao động và rèn luyện tính tự lập cho thế hệ trẻ

Giáo dục lao động không chỉ để rèn thói quen lao động, quý trọngthành quả lao động, mà còn là để phát triển cho trẻ em năng lực và kỹ năng

ở những lĩnh vực khác nhau Lao động còn góp phần hình thành nhân cách, phát triển những tình cảm đạo đức và niềm tin của trẻ Nói cách khác,giáo dục lao động đúng đắn ở gia đình là một điều kiện để trẻ em phát triểntoàn diện

Giữa lao động chân tay và lao động trí óc, tuyệt nhiên không có sựkhác nhau về căn bản, về nguyên tắc, bởi vì, bất cứ lao động nào trước hết

cũng phải hợp lý và sáng tạo, tuyệt nhiên không phải là thứ "lao động"không có suy nghĩ, vô ý thức của một "con vật kéo xe" Dù con người cólàm công việc gì, cũng phải để tâm suy nghĩ, ý thức tính mục đích và toàntâm toàn ý hoàn thành có chất lượng và hiệu quả công việc Các bậc cha mẹcần nhớ rằng, trẻ em là thành viên của gia đình, là công dân tương lai củađất nước Vì vậy, giá trị, uy tín của các em sẽ phụ thuộc vào việc các em cótrở thành người tham gia tích cực, hữu ích vào hoạt động lao động ở giađình và xã hội hay không

Trong giáo dục lao động, giáo dục đạo đức, giáo dục ý thức, tìnhyêu lao động, sự tôn trọng kết quả, giá trị lao động,có thái độ lên án sự lười

biếng, chây lười lao động là hết sức quan trọng Lòng yêu lao động là một

yếu tố cực kỳ quan trọng trong đời sống tinh thần của con người Nếu nói

rằng, lòng yêu lao động được hun đúc nên trong quá trình lao động thì cũng chưa đầy đủ và sâu sắc Một người yêu lao động không thể là một con

người kém trí tuệ, ít cảm xúc Trái lại càng thông minh, càng có sắc thái

tình cảm phong phú và ý chí mãnh liệt thì thiên hướng của con người vềcác loại hoạt động lao động khác nhau càng bộc lộ rõ nét hơn Về vấn đềnày, V.A.Xu-khôm-lin-xki, nhà giáo dục Xô viết xuất sắc đã nói: "Lòngyêu lao động - một đặc điểm bậc nhất của bộ mặt đạo đức con người đượcgiáo dục tốt trong quá trình đời sống tinh thần, tức là trong đời sống trí tuệ,cảm xúc và ý chí" [77, tr 18] Các bậc cha mẹ và những người lớn tronggia đình khi tiếp xúc với trẻ em đều nhận thấy rằng, một trong những yếu

tố thúc đầy trẻ em hăng hái lao động là ở kết quả hiện thực Chính cảm giác

do những lần thành công tạo nên đã khiến trẻ em hứng thú lao động vàmuốn lao động Bởi vậy, gia đình và các đoàn thể xã hội phải giúp trẻ em

tổ chức công việc sao cho bao giờ các em cũng tin là sẽ thành công Dĩnhiên, nhiệm vụ lao động phải phù hợp với trình độ và phải vừa sức các

em Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói về nhiệm vụ của mối người công dân đối

với lao động như sau:

Lao động là nghĩa vụ thiêng liêng của mỗi người côngdân đối với tổ quốc Ai cũng phải tùy theo khả năng của mình mà

tự nguyện tự giác tham gia lao động góp phần xây dựng nước nhà

Mỗi người chúng ta phải nhận rõ: Lao động - lao độngchân tay và lao động trí óc - đều là vẻ vang, đáng quý Chúng tachống tư tưởng xem khinh lao động [47, tr 349]

Khi nói về mối quan hệ giữa lao động trí óc và lao động chân tay,

và lao động chân tay không có trí óc thì đó là người lao động bánthân bất toại [47, tr 349]

Riêng đối với thiếu niên nhi đồng, Chủ tịch Hồ Chí Minh thườngnhắc nhủ các em phải học tập tốt, lao động tốt tùy theo sức của mình.Trong các hoạt động gia đình, lao động vừa là phương thức hình thànhnhân cách, vừa là điều kiện để tạo ra của cải vật chất trực tiếp; thông qualao động để giáo dục phẩm chất "con ngoan trò giỏi" và phẩm chất ngườilao động mới trong tương lai Đối với những trẻ nhỏ tuổi, lao động dù là tựphục vụ hay giúp gia đình, khi thực hiện có kết quả được cha mẹ, ông bàhay anh chị đánh giá và động viên, sẽ làm cho các em thích thú và hănghái, chăm làm

Theo ý kiến của các nhà giáo dục và của các bậc cha mẹ: trẻ em nên

sớm tham gia vào hoạt động lao động, và các sinh hoạt gia đình Vì thươngcon một chiều, mà không để con trẻ tham gia vào các hoạt động lao độngphục vụ gia đình, chính là tiếp tay cho thói chây lười và tính ích kỷ của trẻ.Không lao động, trẻ sẽ không biết quý trọng người lao động và không thấyđược giá trị của lao động, cũng như công sức và thành quả lao động mà cha

mẹ, anh chị đem lại Khi trẻ lao động tích cực và có kết quả, chúng sẽ biếtthương yêu cha mẹ và những người lao động, đặc biệt biết sống ngăn nắp,

vị tha Thiết nghĩ, các bậc cha mẹ yêu thương con, phải đồng thời tôn trọng

nguyên tắc: Không được làm thay con cái những việc mà chúng có thể tự

làm được, kể cả với những đứa bé nhất Có như vậy, việc giáo dục con cái

tình yêu lao động mới mang lại kết quả như mong muốn

Giáo dục tình yêu lao động cho con trẻ là cần thiết, song điều quantrọng hơn là gia đình giáo dục con biết hoàn thành nhiệm vụ một cách tựgiác, sáng tạo và có hiệu quả thực sự Điều đó đòi hỏi phải giáo dục cả kỹnăng cũng như tính kỷ luật lao động cho con cái Đánh giá lao động cũng làmột yếu tố quan trọng của quá trình giáo dục Nếu cha mẹ không quan tâmđến việc đánh giá kết quả lao động của con cái thì hiệu quả của giáo dụclao động sẽ không cao tùy theo tính chất của công việc, cha mẹ có thểphân tích và đánh giá lao động của con theo những cách khác nhau, nhưngtrước hết phải chú ý đến ý nghĩa giáo dục, tinh thần hăng hái và thói quen

lao động của con trẻ Kết quả lao động được cha mẹ đánh giá đúng mức, có

tính khích lệ sẽ có ý nghĩa giáo dục tích cực và hình thành tâm lý ở trẻ muốn làm nhiều hơn và tốt hơn trong những lần sau.

Vậy là, giáo dục lao động cho trẻ em trong gia đình bao gồm giáodục tình cảm, lòng say mê, khả năng, kỹ năng và tính kỷ luật trong laođộng sáng tạo, mà nếu thiếu nó, tài năng chân chính của trẻ không có cơhội nở rộ trong tương lai

Nếu như trong gia đình truyền thống, việc giáo dục con cái luônthiên về sự áp đặt "trên bảo dưới nghe", làm cho con trẻ trở nên thụ động,thì trong gia đình hiện đại, việc giáo dục tính tự lập, tính chủ động sáng tạotrong học tập, rèn luyện trong lập thân, lập nghiệp sau này là việc làmthường xuyên và có chủ đích Thế hệ trẻ không chỉ là thành viên trong giađình, mà còn là thành viên của xã hội, không chỉ có trách nhiệm với giađình mà còn có nhiệm vụ đối với xã hội Dù ở "bổn phận", vị trí nào, đứatrẻ cũng cần sớm được giáo dục và giáo dục có hệ thống, có khoa học vềtính tự lập Chúng ta đều biết rằng, do bản chất tự nhiên, con người đều cónhững khả năng lao động gần giống nhau, nhưng trong cuộc sống có ngườilại làm việc tốt hơn, có người làm việc kém hơn; có người có khả năng làmnhững công việc phức tạp, có người chỉ làm được những công việc đơngiản khả năng ấy là do sự rèn luyện tính tự lập, ý thức chủ động và sángtạo trong suốt cuộc đời, nhất là lúc còn trẻ Giáo dục cho con trẻ tính tự lập,

ý thức tự rèn luyện, phấn đấu, tinh thần chủ động, sáng tạo trong hoạt động,chính là sự chuẩn bị hành trang cho trẻ bước vào đời một cách tự tin, cónghị lực và có khả năng thích ứng với mọi đổi thay

A Ma-ca-ren-cô đã cho rằng, một người hễ động đến công việc làtrốn tránh, là sợ hãi, chỉ biết thản nhiên đứng nhìn người khác làm việc, rồibóc lột kết quả lao động của họ, như vậy là người vô đạo lý nhất Trái lại,

sự cố gắng và tự giác làm việc một cách độc lập, sáng tạo, sự tương trợ lẫnnhau giữa những người lao động, tạo nên mối quan hệ lành mạnh giữa conngười với nhau, mới đem lại một cuộc sống hạnh phúc và đầy tình nhân ái.Trong gia đình Việt Nam hiện nay, việc giáo dục đức tính tự lập ở trẻ,trước hết thuộc về trách nhiệm, nghĩa vụ của các bậc cha mẹ Yêu cầu của

cơ chế thị trường, của xã hội ngày nay đang đòi hỏi mỗi cá nhân phải tựkhẳng định nhân cách toàn diện của mình bằng năng lực, trí tuệ, phẩm chấtđạo đức, lấy năng lực cá nhân làm điểm tựa Vì vậy, định hướng xây dựng