ĐỀ tài chủ nghĩa duy vật lịch sử cốt lõi của chủ nghĩa duy vật lịch sử ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn của nội dung cốt lõi này đối với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở việt nam hiện nay

Một lý luận khoa học hết sức hoàn chỉnh và chặt chẽ đã thay cho sự lộn xộn và tuỳ tiện, vẫn ngự trị từ trước đến nay trong các quan niệm về lịch sử và chính trị; lý luận đó chỉ cho ta th

Trường ĐH Kinh tế TPHCM

ĐỀ TÀI TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẨN

ĐỀ TÀI:

Chủ nghĩa duy vật lịch sử - cốt lõi của chủ nghĩa duy vật lịch sử - ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn của nội dung cốt lõi này đối với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở

Việt Nam hiện nay

- Họ & Tên GV giảng dạy: Tiến Sĩ Bùi Xuân Thanh

- Họ & Tên HV và mã số HV: Trần Thị Thanh Hường – STT 14

Lớp Thạc Sĩ tối thứ 7

Mở đề

Trong lịch sử triết học, C Mác là người đầu tiên sáng tạo ra Chủ nghĩa duy vật lịch

sử Nội dung cơ bản của Chủ nghĩa duy vật lịch sử được C Mác trình bày ngắn gọn trong Lời tựa của tác phẩm Góp phần phê phán kinh tế chính trị học

Lênin cũng khẳng định ý nghĩa khoa học to lớn của Chủ nghĩa duy vật lịch sử Ông viết: “Chủ nghĩa duy vật lịch sử của C Mác là thành tựu vĩ đại nhất của tư tưởng khoa học Một lý luận khoa học hết sức hoàn chỉnh và chặt chẽ đã thay cho sự lộn xộn và tuỳ tiện, vẫn ngự trị từ trước đến nay trong các quan niệm về lịch sử và chính trị; lý luận đó chỉ cho ta thấy rằng, do chỗ lực lượng sản xuất lớn lên, thì từ một hình thức

tổ chức đời sống xã hội này, nảy ra và phát triển lên như thế nào một hình thức tổ chức đời sống xã hội khác, cao hơn” ; “việc phát hiện ra quan niệm duy vật lịch sử, hay nói cho đúng hơn, việc áp dụng, việc vận dụng triệt để chủ nghĩa duy vật để xem xét lĩnh vực những hiện tượng xã hội, đã loại bỏ được hai khuyết điểm căn bản của những lý luận lịch sử trước kia.”

Trong bài này tôi xin chia sẻ khái quát về Chủ nghĩa duy vật lịch sử là gì và các nội dung cốt lõin của Chủ nghĩa duy vật lịch sử và ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn của nội dung cốt lõi này đối với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay

Nội dung chính

1 Khái quát về Chủ nghĩa duy vật lịch sử

Chủ nghĩa duy vật lịch sử là một bộ phận hợp thành nên Triết học Mác- Lênin Đây

là khoa học triết học về xã hội và giải quyết một cách duy vật các vấn đề cơ bản của triết học khi vận dụng nó vào lịch sử Trên cơ sở đó nghiên cứu các quy luật chung

về sự phát triển lịch sử và hình thức thực hiện những quy luật đó trong hoạt động của

con người Hay nói cách khác, Chủ nghĩa duy vật lịch sử là hệ thống quan điểm duy vật biện chứng về xã hội, là kết quả của sự vận dụng các phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng vào các hiện tượng của đời sống xã hội, vào nghiên cứu xã hội, nghiên cứu lịch sử xã hội

Sự ra đời của Chủ nghĩa duy vật lịch sử đã tạo nên một bước ngoặt căn bản trong sự phát triển tư tưởng xã hội Trước đó, quan niệm duy tâm về đời sống xã hội đã thống trị và có nhiều thiếu sót cơ bản của xã hội học và sử học trước Mác như: Chỉ chú ý đến các động cơ tư tưởng của hoạt động của con người mà không tính đến các nguyên nhân vật chất và không nhìn thấy vai trò quyết định của nhân dân mà chỉ chú ý đến vai trò của cá nhân

Chủ nghĩa duy vật lịch sử là một hệ thống triết học duy vật biện chứng về xã hội, là

bộ phận hợp thành triết học Mác, làm cho triết học Mác trở nên sâu sắc và triệt để Chủ nghĩa duy vật lịch sử nghiên cứu xã hội với tính cách của một chỉnh thể, xã hội

là một bộ phận đặc biệt của tự nhiên với nền tảng là mối quan hệ của con người và sự tác động giữa con người với nhau

Khách thể nghiên cứu của chủ nghĩa duy vật lịch sử là đời sống xã hội với tính cách một chỉnh thể Xã hội là hình thái vận động cao nhất của vật chất và là nấc thang phát triển cao nhất của hệ thống sống, cũng chính là sản phẩm của sự tác động lẫn nhau giữa người với người

Con người chính là sự phát triển cao nhất của tự nhiên, là chủ thể sáng tạo của lịch sử

và thông qua hoạt động của mình, con người làm nên lịch sử và tạo ra xã hội Xã hội

là một chỉnh thể hoàn chỉnh bao gồm sự tồn tại của con người cá nhân và các tập hợp người, sự tồn tại của các phương thức và cách thức quan hệ giữa người với người Sự hình thành phát triển của con người và xã hội được xem là hai mặt của một quá trình

thống nhất, điều này dẫn đến hệ quả là có thể nhận thức được quy luật xã hội, bản chất đời sống xã hội và bản chất con người

Chủ nghĩa duy vật lịch sử vạch ra các quy luật, động lực chung của sự vận động và phát triển của xã hội Hệ thống các quy luật xã hội tồn tại ở các cấp độ khác nhau chi phối toàn bộ đời sống xã hội gồm các quy luật chi phối toàn bộ đời sống xã hội, các quy luật chi phối xã hội có giai cấp và các quy luật chi phối hình thái kinh tế- xã hội

Hệ thống về động lực phát triển xã hội được xem xét ở nhiều phương diện khác nhau

từ phương diện giải quyết mâu thuẫn biện chứng của xã hội, từ lực lượng xã hội cơ bản, từ các nhân tố thúc đẩy sự phát triển và từ các nhân tố thúc đẩy tính tích cực nhận thức và hoạt động của con người,…

Chủ nghĩa duy vật lịch sử đã chỉ ra những quy luật, động lực phát triển của xã hội Đây là phát minh vĩ đại của C.Mác đã mang đến một cuộc cách mạng trong triết học

về xã hội

2 Nội dung cốt lõi của Chủ nghĩa duy vật lịch sử

Chủ nghĩa duy vật lịch sử khẳng định tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội và Cốt

lõi là học thuyết hình thái kinh tế-xã hội

Theo đó, trong các quan hệ xã hội, các quan hệ sản xuất là cơ sở hiện thực của mỗi

xã hội nhất định, cấu trúc hạ tầng, trên đó xây dựng lên kiến trúc thượng tầng: chính trị, pháp luật và các hình thái ý thức xã hội khác, với những thiết chế của chúng Mỗi

hệ thống quan hệ sản xuất của một xã hội nhất định, phụ thuộc vào tính chất và trình

độ phát triển của các lực lượng sản xuất

Các lực lượng sản xuất luôn luôn phát triển không ngừng, đến một giai đoạn nhất định

sẽ mâu thuẫn với những quan hệ sản xuất cũ đã lỗi thời và đòi hỏi phải thay đổi các

quan hệ sản xuất ấy bằng những quan hệ sản xuất mới, tiến bộ hơn Trong xã hội có giai cấp, sự thay đổi ấy được thực hiện bằng cách mạng xã hội

Một khi cơ sở hạ tầng đã thay đổi, thì toàn bộ cấu trúc thượng tầng sớm muộn cũng thay đổi theo Hình thái kinh tế - xã hội cũ được thay thế bằng một hình thái kinh tế -

xã hội mới tiến bộ hơn Như vậy, lịch sử loài người là lịch sử thay thế của những hình thái kinh tế - xã hội khác nhau

Chủ nghĩa duy vật lịch sử nhằm phát hiện ra những quy luật chung nhất của sự vận động phát triển của lịch sử, là nguyên nhân dẫn đến sự thay thế các hình thái kinh tế

- xã hội thấp đến trình độ cao hơn, vận động theo hình xoáy ốc và đỉnh cao của nó là

xã hội cộng sản chủ nghĩa, một xã hội công bằng, tiến bộ, văn minh

Theo chủ nghĩa Mác-Lenin thì trong lịch sử loài người đã sẽ tuần tự xuất hiện 05 hình thái kinh tế xã hội từ thấp đến cao:

Hình thái kinh tế-xã hội cộng sản nguyên thủy (công xã nguyên thủy)

Hình thái kinh tế-xã hội chiếm hữu nô lệ (giai cấp chủ nô mang sứ mệnh lịch sử chuyển từ HTKTXH cộng sản nguyên thuỷ lên HTKTXH chiếm hữu nô lệ) gồm chủ

nô và nông nô

Hình thái kinh tế-xã hội phong kiến (giai cấp phong kiến) gồm địa chủ và nông dân Hình thái kinh tế-xã hội tư bản chủ nghĩa (giai cấp tư sản) gồm tri thức, tiểu tư sản Hình thái kinh tế cộng sản chủ nghĩa (giai cấp công nhân)

Theo C.Mác và Ph.Ăngghen, hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa ra đời và

có quá trình phát triển qua các giai đoạn, từ trình độ thấp lên trình độ cao hơn Đó là:

"Giai đoạn thấp của xã hội cộng sản" hay "giai đoạn đầu của xã hội cộng sản" Sau gọi giai đoạn này là "chủ nghĩa xã hội" hay "xã hội xã hội chủ nghĩa"

"Giai đoạn cao hơn của xã hội cộng sản" Sau này gọi là "chủ nghĩa cộng sản" hay xã hội cộng sản chủ nghĩa

Và "giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội cộng sản chủ nghĩa là một thời kỳ cải biến cách mạng từ xã hội nọ sang xã hội kia một thời kỳ quá độ chính trị , chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản", và đó là "những cơn đau đẻ kéo dài"

Lênin cũng nêu lại gồm:

- Những cơn đau đẻ kéo dài (tức là thời kỳ quá độ)

- Giai đoạn đầu của xã hội cộng sản chủ nghĩa

- Giai đoạn cao của xã hội cộng sản chủ nghĩa Ông cho rằng "giai đoạn thấp"

là xã hội xã hội chủ nghĩa (hay chủ nghĩa xã hội); "giai đoạn cao" là xã hội cộng sản chủ nghĩa (hay chủ nghĩa cộng sản), đặc biệt là phát triển lý luận về

"thời kỳ quá độ khá lâu dài từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội"

3 Ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn của nội dung cốt lõi này đối với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay

Lần đầu tiên trong lịch sử, Mác là người đầu tiên nêu lên và giải quyết một cách khoa học những vấn đề duy vật biện chứng về lịch sử Học thuyết hình thái kinh tế – xã hội chỉ ra nguồn gốc, động lực bên trong của sự tồn tại, vận động và phát triển của xã hội thông qua hệ thống các quy luật khách quan của xã hội Học thuyết hình thái kinh tế – xã hội đã phê phán những quan điểm duy tâm, siêu hình về lịch sử

Cơ cấu và quy luật phổ biến tác động trong mọi hình thái kinh tế – xã hội nhất định lại có tính đặc thù riêng biệt thông qua những điều kiện lịch sử xã hội khác nhau Vận dụng học thuyết hình thái kinh tế – xã hội vào nước ta có lúc đã mắc phải những sai lầm nghiêm trọng như sau năm 1976 khi nóng vội đẩy nhanh tốc độ công nghiệp hóa, nhưng chưa có những tiền đề cần thiết, xóa bỏ những thành phần kinh tế tư nhân, coi nhẹ quan hệ sản xuất hàng hóa, cơ chế tập trung quan liêu bao cấp v.v…

Từ Đại hội Đảng lần thứ VI, Đảng ta đã thực hiện công cuộc đổi mới và từ đó đến nay đường lối đổi mới đó đã từng bước đi vào hiện thực và đạt được nhiều kết quả to lớn nhất định

+ Xây dựng phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, theo định hướng xã hội chủ nghĩa Cho nên xây dựng và phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, nhưng có

sự quản lý của nhà nước và kinh tế quốc doanh luôn giữ vai trò chủ đạo

+ Xây dựng hệ thống chính trị theo nguyên tắc nhân dân làm chủ, bảo vệ quyền dân chủ của mọi thành viên trong xã hội Cho nên nhà nước là nhà nước của dân, do dân

và vì dân, hoặc dân biết, dân bàn, dân kiểm tra, v.v…

+ Mở rộng giao lưu quốc tế, tiếp cận và vận dụng những giá trị mới của văn minh nhân loại Tạo môi trường cho hoạt động tự do sáng tạo của mọi con người vì mục tiêu dân giàu nước mạnh xã hội công bằng văn minh Hiện nay, do bối cảnh lịch sử quy định và do những biến cố hiện thời của lịch sử nhân loại, một số luận điểm, quan niệm nào đó của C.Mác đã trở nên không còn thích hợp với điều kiện lịch sử mới, song không phải vì thế mà triết học Mác mất đi ý nghĩa thời đại của nó Bản chất cách mạng và tính khoa học của nó vẫn mãi trường tồn với lịch sử nhân loại, vẫn là cơ sở nền tảng để có thể khẳng định “kiên trì chủ nghĩa Mác - Lênin là vấn đề có tính nguyên tắc số một” đối với chúng ta trong công cuộc đổi mới đất nước

Ý nghĩa thời đại và sức sống trường tồn của triết học Mác chính là cơ sở để chúng ta khẳng định xây dựng đất nước theo con đường xã hội chủ nghĩa trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh mà Đảng ta đã xác định khi lựa chọn con đường đổi mới là hoàn toàn đúng đắn và có cơ sở khoa học Sự đúng đắn và cơ sở khoa học đó bắt nguồn từ bản chất cách mạng và tính khoa học của triết học Mác Chúng ta kiên trì chủ nghĩa Mác - Lênin, triết học Mác - Lênin không có nghĩa là áp dụng một cách nguyên xi, máy móc, mà là vận dụng một cách khoa học và sáng tạo

những tư tưởng, nguyên lý, quy luật nền tảng của nó trong những điều kiện lịch sử mới và phù hợp với thực tiễn đất nước Những thành công rất đáng tự hào của hơn 20 năm đổi mới đã chứng minh điều đó

Do vậy, có thể nói, đổi mới đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa với việc kiên trì chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trên cơ sở nhận thức lại, nhận thức đúng và phát triển sáng tạo những nguyên lý cơ bản của triết học Mác nói riêng, chủ nghĩa Mác - Lênin nói chung, thông qua nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn thời đại, thực tiễn đổi mới ở Việt Nam không chỉ là quá trình thống nhất hữu cơ lý luận với thực tiễn, là vấn đề hết sức cần thiết, mang cả ý nghĩa lý luận lẫn ý nghĩa thực tiễn cấp bách, mà còn là phương thức đúng đắn để triết học Mác mãi mang ý nghĩa thời đại và sức sống trường tồn của nó với thời đại chúng ta

Vận dụng chủ nghĩa Mác – Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta, Đảng ta khẳng định: độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội không tách rời nhau Đó là quy luật phát triển của cách mạng Việt Nam, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt đường lối cách mạng của Đảng Việc Đảng ta luôn luôn kiên định con đường tiến lên chủ nghĩa xã hội là phù hợp với xu hướng của thời đại và điều kiện cụ thể của nước ta

Tuy nhiên, từ thực tiễn, nhất là thực tiễn quá trình đổi mới, chúng ta ngày càng nhận thức rõ hơn con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta

“Con đường đi lên của nước ta là sự phát triển quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế

độ tư bản chủ nghĩa, tức là bỏ qua việc xác lập vị trí thống trị của quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa, nhưng tiếp thu, kế thừa những thành tựu mà nhân loại đã đạt được dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, đặc biệt về khoa học và công nghệ, để phát triển nhanh lực lượng sản xuất, xây dựng nền kinh tế hiện đại

Xây dựng chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, tạo ra sự biến đổi về chất của xã hội trên tất cả các lĩnh vực là sự nghiệp rất khó khăn, phức tạp, cho nên phải

trải qua một thời kỳ quá độ lâu dài với nhiều chặng đường, nhiều hình thức tổ chức kinh tế, xã hội có tính chất quá độ Trong các lĩnh vực của đời sống xã hội diễn ra sự đan xen và đấu tranh giữa cái mới và cái cũ”

Vận dụng quy luật sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất “Đảng và Nhà nước ta chủ trương thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường

có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa; đó chính là nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa“

Theo quan điểm của Đảng ta, “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo; kinh tế nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc”

Xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vừa phù hợp với xu hướng phát triển chung của nhân loại, vừa phù hợp với yêu cầu phát triển của lực lượng sản xuất ở nước ta; với yêu cầu của quá trình xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ kết hợp với chủ động hội nhập kinh tế quốc tế

Nước ta tiến lên chủ nghĩa xã hội từ một nền kinh tế phổ biến là sản xuất nhỏ, lao động thủ công là phổ biến Chính vì vậy, chúng ta phải tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa Trong thời đại ngày nay, công nghiệp hóa phải gắn liền với hiện đại hóa Công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta là nhằm xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội Đó là nhiệm vụ trung tâm trong suốt thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta

Gắn liền với phát triển kinh tế, xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phải không ngừng đổi mới

hệ thống chính trị, nâng cao vai trò lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng, xây dựng

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nâng cao vai trò của các tổ chức quần chúng, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Đồng thời với phát triển kinh tế, phải phát triển văn hóa, xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc nhằm không ngừng nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân; phát triển giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài; giải quyết tốt các vấn đề xã hội, thực hiện công bằng xã hội nhằm thực hiện mục tiêu: “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”

Kết luận

Chủ nghĩa duy vật lịch sử là hệ thống quan điểm duy vật biện chứng về xã hội, là kết quả của sự vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và phép biện chứng duy vật vào việc nghiên cứu đời sống xã hội và lịch sử nhân loại, nhờ đó hoàn thiện và phát triển những quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và phép biện chímg duy vật; hoàn thiện và phát triển thế giới quan, phương pháp luận triết học của chủ nghĩa Mác — Lênin Chủ nghĩa duy vật lịch sử là một trong những phát hiện

vì đại nhất của chủ nghĩa Mác, bởi "Việc phát hiện ra quan niệm duy vật lịch sử, hay nói cho đúng hơn, việc áp dụng, việc vận dụng triệt để chủ nghĩa duy vật để xem xét lĩnh vực những hiện tượng xã hội, đã loại bỏ đuợc hai khuyết điểm căn bản của những

lý luận lịch sử trước kia", đồng thời, "Chủ nghĩa Mác mở đường cho việc nghiên cứu rộng rãi và toàn diện quá trình phát sinh, phát triển và suy tàn của các hình thái kinh

tế xã hội" theo quan điểm duy vật Là những môn đệ của nghĩa Mác chúng ta phải có nghĩa vụ và trách nhiệm phải bảo vệ chủ nghĩa Mác – Lênin nói chung và triết học Mác – Lênin nói riêng trong đó có Chủ nghĩa duy vật lịch sử