HOẠT ĐỘNG CHI TRẢ BẢO HIỂM TIỀN GỬICỦA BẢO HIỂM TIỀN GỬI VIỆT NAM

Luận văn Thạc sĩ kinh tế của tác giả Nguyễn Thị Thái Huy với đề tài “Nâng cao hiệu quả hoạt động của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam ” được bảo vệ năm 2010 đã nghiên cứu một số nội dung trong

NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

HỌC VIỆN NGÂN HÀNG

NGUYỄN HƯƠNG GIANG

HOẠT ĐỘNG CHI TRẢ BẢO HIỂM TIỀN GỬI CỦA BẢO HIỂM TIỀN GỬI VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

HÀ NỘI - NĂM 2019

NGUYỄN HƯƠNG GIANG

HOẠT ĐỘNG CHI TRẢ BẢO HIỂM TIỀN GỬI

CỦA BẢO HIỂM TIỀN GỬI VIỆT NAM

Chuyên ngành : Tài chính - Ngân hàng

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Đình Lưu

HÀ NỘI - NĂM 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là đề tài do chính tôi tìm hiểu và nghiêm túc thựchiện dưới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Đình Lưu Các nguồn dữ liệu, thôngtin sử dụng trong luận văn được thu thập từ thực tế, có nguồn gốc rõ ràng vàđược xử lý một cách khách quan và trung thực

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Tác giả

Nguyễn Hương Giang

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin được tri ân và bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến TS Nguyễn ĐìnhLưu - Phó Tổng giám đốc BHTGVN, là người đã tận tình chỉ bảo và hướngdẫn tôi tìm ra hướng nghiên cứu, tiếp cận thực tế, tìm kiếm tài liệu, giải quyếtvấn đề giúp tôi có định hướng đúng đắn và hoàn thành luận văn cao học củamình

Ngoài ra, sau quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài tôi cònđược tiếp thu những kiến thức quý báu từ các thầy cô và sự quan tâm, góp ý,

hỗ trợ của đồng nghiệp, bạn bè và người thân Tôi xin gửi lời cảm ơn chânthành đến:

• Khoa Sau đại học và các thầy cô tham gia giảng dạy Khóa cao học19.02 đã truyền đạt cho tôi những kiến thức, phương pháp nghiên cứu

bổ ích trong suốt hai năm học vừa qua

• Người thân và các bạn bè, đồng nghiệp luôn quan tâm động viên, hỗ trợtôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Tác giả

Nguyễn Hương Giang

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC BẢNG, BIỂU, HÌNH, SƠ ĐỒ viii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI VÀ HOẠT ĐỘNG CHI TRẢ BẢO HIỂM TIỀN GỬI 9

1.1 Tổng quan về bảo hiểm tiền gửi và tổ chức bảo hiểm tiền gửi 9

1.1.1 Một số khái niệm về bảo hiểm tiền gửi và tổ chức bảo hiểm tiền gửi 9 1.1.2 Mục đích của bảo hiểm tiền gửi 11

1.1.3 Vai trò của bảo hiểm tiền gửi và tổ chức bảo hiểm tiền gửi 12

1.1.4 Hoạt động của tổ chức bảo hiểm tiền gửi 13

1.2 Tổng quan về hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi 14

1.2.1 Khái niệm về hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi 14

1.2.2 Sự cần thiết của hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi 14

1.2.3 Nội dung hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi 15

1.2.4 Đánh giá hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi 18

1.3 Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam 26

1.3.1 Kinh nghiệm một số tổ chức bảo hiểm tiền gửi trong hoạt động chi trả 26 1.3.2 Bài học cho Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam 31

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 33

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CHI TRẢ BẢO HIỂM TIỀN GỬI CỦA BẢO HIỂM TIỀN GỬI VIỆT NAM 34

2.1 Khái quát về Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam 34

2.1.1 Quá trình thành lập 34

2.1.2 Chức năng, nhiệm vụ 35

2.1.3 Bộ máy tổ chức 36

2.1.4 Một số kết quả hoạt động nghiệp vụ 37

2.2 Thực trạng hoạt động chi trả 42

2.2.1 Tổ chức bộ máy thực hiện hoạt động chi trả 42

2.2.2 Nội dung hoạt động chi trả 43

2.2.3 Kết quả hoạt động chi trả 46

2.3 Đánh giá hoạt động chi trả 47

2.3.1 Đánh giá chung 47

2.3.2 Đánh giá theo tiêu chuẩn của IADI 48

2.3.3 Những hạn chế 54

2.3.4 Nguyên nhân của những hạn chế 62

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 65

CHƯƠNG 3 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HOẠT ĐỘNG CHI TRẢ BẢO HIỂM TIỀN GỬI CỦA BẢO HIỂM TIỀN GỬI VIỆT NAM 66

3.1 Định hướng phát triển hoạt động chung 66

3.2 Định hướng hoàn thiện hoạt động chi trả 67

3.3 Các giải pháp hoàn thiện hoạt động chi trả 68

3.3.1 Nghiên cứu, đề xuất hoàn thiện các văn bản luật liên quan đến hoạt động chi trả 68

3.3.2 Nâng cao năng lực tài chính 69

3.3.3 Tăng cường phối hợp giữa nghiệp vụ chi trả và các nghiệp vụ khác 70

3.3.4 Nâng cao trình độ nguồn nhân lực 73

3.3.5 Cải tiến và hoàn thiện quy trình chi trả 75

3.3.6 Tăng cường hoạt động phối hợp giữa Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam với các đơn vị, cá nhân bên ngoài 76

3.3.7 Ứng dụng hiệu quả hệ thống công nghệ thông tin 77

STT Từ viết tắt

Diễn giải

ngân hàng

Banking Supervision

Nam

tiền gửi Canada

Insurance Corporation

Liên bang Hoa Kỳ

Insurance Corporation

quốc tế

International Association of Deposit Insurers

Nam

3.4 Một số kiến nghị 79

3.4.1 Đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam 79

3.4.2 Đối với cấp ủy, chính quyền các địa phương 80

3.4.3 Đối với Chính phủ và Quốc hội 80

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 83

KẾT LUẬN 84

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 85

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

tiền gửi Philippine Insurance Corporation

tiền gửi Malaysia

Deposit Malaysia

19 QLTP&CT Quản lý thu phí và chi trả

hiểm tiền gửi

DANH MỤC BẢNG, BIỂU, HÌNH, SƠ ĐỒ Danh mục bảng

Bảng 2.1: Số TCTGBHTG được kiểm tra giai đoạn 2010 - 2018 39

Bảng 2.2: Tổng hợp kết quả chi trả 39 QTDND 46

Bảng 2.3: Đánh giá hoạt động chi trả theo các tiêu chuẩn của IADI 49

Bảng 2.4: Vốn và quỹ dự phòng nghiệp vụ của BHTGVN 2016 -2018 57

Bảng 2.5: Tỷ lệ người gửi tiền được bảo hiểm toàn bộ 58

Danh mục biểu đồ Biểu đồ 2.1: Số liệu thu phí BHTG giai đoạn 2010 - 2018 38

Danh mục hình Hình 2.1: Hạn mức trả tiền bảo hiểm qua các thời kì 44

Hình 2.2: Quy trình chi trả 45

Danh mục sơ đồ Sơ đồ 1.1: Vai trò của BHTG trong chu kì hoạt độngcủa TCTD 13

Sơ đồ 2.1: Các nhiệm vụ chuyên môn của BHTGVN 36

Sơ đồ 2.2: Cơ cấu tổ chức của BHTGVN 37

MỞ ĐẦU

1 Sự cần thiết của đề tài

Bảo hiểm tiền gửi là một công cụ quan trọng được triển khai ở nhiềuquốc gia nhằm bảo vệ NGT trước những rủi ro do TCTD không có khả nănghoàn trả tiền gửi cho NGT Hệ thống BHTG là một trong những bộ phận của

cơ chế bảo vệ hợp nhất hệ thống tài chính, giải quyết những khủng hoảng củacác TCTD giúp duy trì sự ổn định cho toàn bộ hệ thống tài chính đó Trong sựkiện khủng hoảng tài chính ở châu Á vào khoảng năm 1997, tình trạng “độtbiến rút tiền gửi” đã xảy ra và để lại hậu quả lớn tại ngân hàng ở nhiều quốcgia như Hàn Quốc, Indonesia và Thái Lan Sự kiện này cũng đã đem lại cácbài học chính sách quan trọng cho hệ thống các TCTD tại Việt Nam Diễnbiến của cuộc khủng hoảng cho thấy việc duy trì lòng tin đối với hệ thốngTCNH của NGT là đặc biệt quan trọng

Thứ nhất, tính cần thiết của đề tài xuất phát từ chức năng chủ chốt của TCBHTG.

Nhiệm vụ đặc trưng nhất của TCBHTG nói chung là giúp NGT có thểnhận lại khoản tiền gửi khi TCTD đổ vỡ Hoạt động của TCBHTG trong việcchi trả bồi hoàn cho NGT đóng vai trò không nhỏ đối với việc duy trì lòng tincủa họ vào hệ thống các TCTD cũng như đảm bảo ổn định hệ thống TCNH.Hoạt động chi trả cần đạt được những mục tiêu chi trả kịp thời, đầy đủ vàchính xác Như vậy, việc đánh giá hoạt động chi trả là công việc phức tạp cầnđược nghiên cứu toàn diện và kỹ lưỡng

Nắm bắt xu thế thành lập TCBHTG ở các nước, việc thành lậpTCBHTG ở Việt Nam là thực sự cần thiết BHTGVN ra đời và chính thứchoạt động từ năm 2000, gắn với một giai đoạn quan trọng trong công cuộc đổimới kinh tế đất nước và phát triển toàn hệ thống TCNH Nhiệm vụ trọng tâmcủa BHTGVN là bảo vệ quyền lợi của NGT, góp phần quan trọng đảm bảo sự

ổn định của các TCTGBHTG và sự phát triển an toàn, lành mạnh trong hoạtđộng ngân hàng.

Thứ hai, tính cần thiết của đề tài xuất phát từ thực tế hoạt động chi trả của BHTGVN.

Trài qua quá trình hoạt động và phát triển, BHTGVN đã hoàn thànhviệc chi trả BHTG cho NGT tại 39 TCTGBHTG là các QTDND bị giải thểbắt buộc tại 11 tỉnh, thành phố trên cả nước Tuy nhiên, BHTGVN chưa triểnkhai chi trả cho NGT tại bất kỳ NHTM nào, hoạt động chi trả không diễn rathường xuyên và BHTGVN mới chi trả cho NGT tại các QTDND quy mô nhỏ

bị đổ vỡ Thời gian qua, hệ thống các NHTM ở Việt Nam đã trải qua quátrình tái cơ cấu, nhưng không có ngân hàng nào phá sản Bên cạnh đó, hoạtđộng chi trả của BHTGVN còn tồn tại những hạn chế về nguồn lực cần thiếtứng phó với khủng hoảng hệ thống trong nước; việc phát triển tổng thể mọimặt từ bồi dưỡng nhân sự, ứng dụng hệ thống CNTT hiện đại, xây dựng vàtiến hành định kỳ các bài tập mô phỏng tình huống chi trả, đưa chính sáchBHTG tới đông đảo công chúng và tăng cường phối hợp với các đơn vị, cánhân có liên quan bên ngoài còn nhiều hạn chế

Như vậy, khi có đổ vỡ xảy ra với các TCTD quy mô lớn, hoạt động chitrả của BHTGVN sẽ gặp một số khó khăn Việc nghiên cứu hoạt động chi trả

là căn cứ quan trọng nhằm đưa ra những biện pháp hoàn thiện nghiệp vụ này,không những áp dụng tốt với hệ thống QTDND quy mô nhỏ mà còn áp dụng

có hiệu quả đối với các NHTM quy mô lớn trong tương lai

Nhận thức được tầm quan trọng của việc nghiên cứu hoạt động chi trảBHTG tại Việt Nam xuất phát từ các thực tiễn nêu trên, tác giả lựa chọn đề tài

“Hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam” để

nghiên cứu

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Ở Việt Nam, hoạt động BHTG và chi trả BHTG của Bảo hiểm tiền gửiViệt Nam đã dành được sự quan tâm và đánh giá của nhiều học giả qua các đềtài nghiên cứu

Luận văn Thạc sĩ kinh tế của tác giả Nguyễn Thị Thái Huy với đề tài

“Nâng cao hiệu quả hoạt động của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam ” được bảo vệ

năm 2010 đã nghiên cứu một số nội dung trong hoạt động BHTG, thực trạng

hoạt động và những khó khăn của BHTGVN khi áp dụng “Bộ nguyên tắc cơ

bản phát triển hệ thống BHTG hiệu quả” do BCBS và IADI ban hành, để từ

đó đề ra những giải pháp, kiến nghị giúp nâng cao hiệu quả hoạt động củaBHTGVN Cũng trong năm 2010, luận văn Thạc sĩ kinh tế của tác giả Bùi

Thu Hương với đề tài “Hoàn thiện hoạt động nghiệp vụ của Bảo hiểm tiền

gửi Việt Nam trong thời kỳ hội nhập” được bảo vệ tại Học viện ngân hàng đã

nghiên cứu hoạt động nghiệp vụ của BHTGVN từ đó đưa ra các giải pháp vềđịa vị pháp lý để phát huy hiệu quả các nghiệp vụ tại BHTGVN Đây lànhững đề tài được nghiên cứu trong giai đoạn trước khi Luật BHTG ViệtNam được ban hành, cơ sở pháp lý đối với các nghiệp vụ nói chung chưađược hoàn thiện

Luận văn Thạc sĩ của tác giả Nguyễn Xuân Bắc năm 2017 với đề tài

“Hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi của Chi nhánh Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam tại Thành phố Hà Nội” đã hệ thống các lý luận cơ bản về hoạt động chi

trả, đánh giá thực trạng hoạt động chi trả của Chi nhánh Hà Nội làm căn cứ đềxuất những giải pháp để hoàn thiện hoạt động chi trả của chi nhánh cho giaiđoạn đến năm 2025 Tuy nhiên, tác giả mới tập trung nghiên cứu trong phạm

vi một chi nhánh của BHTGVN, một số nội dung quan trọng về mục tiêu rútngắn thời hạn chi trả, ứng dụng CNTT hỗ trợ và sự phối hợp hoạt động giữaChi nhánh Hà Nội với Trụ sở chính, các đơn vị bên ngoài chưa được làm rõ

Luận án Tiến sĩ Luật học của tác giả Nguyễn Đăng Quân năm 2018, với

đề tài “Hoạt động bảo hiểm tiền gửi theo pháp luật Việt Nam từ thực tiễn các

ngân hàng thương mại” đã phân tích các vấn đề lý luận pháp luật về BHTG,

đánh giá thực tiễn pháp luật BHTG tại Việt Nam; đánh giá những ưu điểm vànhững vấn đề bất cập trong các quy định pháp luật của pháp luật về BHTGhiện hành Những giải pháp hoàn thiện pháp luật về BHTG trong luận ánhướng tới các quy định về chủ thể tham gia BHTG; phí BHTG; đối tượngBHTG; sự kiện BllTG nhằm tạo cơ sở pháp lý toàn diện, đầy đủ cho hiệuquả điều chỉnh bằng pháp luật các quan hệ BHTG ở Việt Nam

Trong năm 2018, nhóm nghiên cứu của BHTGVN cũng đã hoàn thiện

đề tài “Nâng cao hiệu quả nghiệp vụ chi trả tiền bảo hiểm của Bảo hiểm tiền

gửi Việt Nam nhằm bảo vệ tốt quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền ”.

Đề tài tập trung nghiên cứu, đánh giá nghiệp vụ chi trả giai đoạn trước và saukhi có Luật BHTG, tập trung vào mục tiêu bảo vệ tốt nhất quyền lợi củaNGT Tuy nhiên đây là đề tài nghiên cứu ứng dụng nội bộ của BHTGVN vàkhông công bố cho cá nhân hay tổ chức nào ở bên ngoài

Bên cạnh các công trình nghiên cứu nêu trên, một số tài liệu như các

bài viết đăng trên các tạp chí, website ngành ngân hàng như: Bài viết “Việt

Nam: Công cụ bảo hiểm tiền gửi hiệu quả cần được phát huy tối đa” của tác

giả TS Nguyễn Thị Kim Oanh, bài viết đã nhấn mạnh tầm quan trọng củacông cụ BHTG trong việc giải quyết ngân hàng có vấn đề, các giải pháp màcác quốc gia sử dụng để xử lý các TCTGBHTG bị đổ vỡ trong khuôn khổchính sách BHTG và thực tiễn chính sách BHTG ở Việt Nam; Bài viết

“Những thay đổi trong nguyên tắc chi trả bảo hiểm tiền gửi hiệu quả và khuyến nghị với Việt Nam ” của tác giả Liên Hương - Hải Yến, trong đó các

tác giả đã đề cập đến nội dung chi trả cho NGT ở nguyên tắc số 15 - “Bộ

nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả ” của IADI

đồng thời đưa ra một số khuyến nghị nhằm góp phần tăng cường hiệu quảcông tác chi trả tại BHTGVN.

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu về BHTG trong nước đã làmsáng tỏ được những nội dung lý luận cơ bản về BHTG, thực trạng hoạt độngcủa BHTGVN và những giải pháp hoàn thiện các hoạt động nghiệp vụ củaBHTGVN, bảo đảm quyền lợi của NGT, góp phần bảo đảm an toàn cho cả hệthống TCNH Việt Nam trong giai đoạn hội nhập Đó là những tri thức có giátrị rất lớn trong lĩnh vực kinh tế Phần lớn các nghiên cứu sinh mới tìm hiểuhoạt động nghiệp vụ BHTG nói chung mà chưa có đề tài nào tập trung nghiêncứu về hoạt động chi trả của BHTGVN

Ngoài ra, tác giả cũng tìm đọc và nghiên cứu tài liệu nước ngoài như tài

liệu của IADI: “IADI Core Principles for Effective Deposit Insurance

Systems ” (“Bộ nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu

quả”); “IADI Enhanced Guidance Paper for Deposit Insurance Systems

-Reimbursement Systems and Processes” (“Tài liệu hướng dẫn nâng cao về

phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả - Hệ thống và quy trình chitrả”) Hệ thống các nguyên tắc đã được các quốc gia sử dụng như một khunghướng dẫn để đánh giá hoạt động của TCBHTG, phát hiện những mặt hạn chếtrong thực tiễn hoạt động và biện pháp khắc phục, đồng thời hỗ trợ triển khaihiệu quả các thông lệ về BHTG

Kết quả nghiên cứu của các tài liệu, đề tài nghiên cứu đã được công bốnêu trên sẽ là những tiền đề, nội dung gợi mở mà tác giả kế thừa có chọn lọc

để thực hiện nghiên cứu đề tài “Hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam”.

3 Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

- Hệ thống một số lý thuyết cơ bản về BHTG, hoạt động chi trả BHTG.

- Làm sáng tỏ các tiêu chí đánh giá và các điều kiện ảnh hưởng tới hoạt

động chi trả BHTG

- Phân tích chính xác về thực trạng hoạt động chi trả của BHTGVN

căn

cứ vào các tiêu chí

- Đánh giá kết quả, phân tích những điều kiện ảnh hưởng và hạn chế,

khó khăn còn tồn tại trong triển khai hoạt động chi trả của BHTGVN

- Đề xuất những giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện hoạt động chi

trả của BHTGVN trong thời gian tới

3.2 Câu hỏi nghiên cứu

Câu hỏi 1 (dưới góc độ lý luận): Các tiêu chí đánh giá hoạt động chi trả

BHTG là gì?

Câu hỏi 2 (dưới góc độ thực tiễn): Các điều kiện thực tế đã ảnh hưởng

đến hoạt động chi trả của BHTGVN là gì?

Câu hỏi 3 (dưới góc độ đề xuất): Các giải pháp nào để hoàn thiện hoạt

động chi trả BHTG tại BHTGVN?

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động chi trả BHTG.

Phạm vi nghiên cứu:

- Phạm vi không gian: Một số TCBHTG trên thế giới và tại BHTGVN.

- Phạm vi thời gian: Từ năm 2010 đến hết năm 2018, các giải pháp đến

năm 2025

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp thu thập dữ liệu

Nguồn dữ liệu sẽ được chọn lọc từ:

- Các luận văn, luận án và các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước

có

liên quan đến đề tài luận văn

- Số liệu của BHTGVN (Báo cáo thường niên các năm, báo cáo tổng

hợp

liên quan đến hoạt động chung và hoạt động chi trả của BHTGVN)

- Kế thừa và sử dụng chọn lọc kết quả nghiên cứu của luận văn, luận án,

các thông tin trên sách báo, tạp chí khoa học, các trang thông tin điện tử.

Nguồn dữ liệu này được sử dụng để:

- Xây dựng khung lý thuyết của đề tài.

- Xác định các tiêu chí đánh giá và điều kiện tác động đến hoạt động chi

trả BHTG

- Nghiên cứu kinh nghiệm về hoạt động chi trả của các quốc gia.

- Phân tích và đánh giá thực trạng hoạt động chi trả của BHTGVN.

- Định hướng và khuyến nghị giải pháp đối với hoạt động chi trả của

BHTGVN trong giai đoạn tới

5.2 Phương pháp xử lý dữ liệu

- Phương pháp phân tích được sử dụng ở tất cả các nội dung của luận

văn nhằm phân tích và tìm hiểu khung lý thuyết, thực trạng hoạt động chi trảcủa BHTGVN, những đề xuất hoàn thiện hoạt động chi trả theo mục đích luậnvăn đã đặt ra

- Phương pháp so sánh được sử dụng nhằm đối chiếu giữa quy định

pháp luật về BHTG ở Việt Nam với quy định BHTG tại các quốc gia kháctrên thế giới; giữa thực tế hoạt động chi trả của BHTGVN với các tiêu chíđánh giá hoạt động chi trả BHTG

- Phương pháp tổng hợp được sử dụng nhằm chỉ ra những nhận định

chung, ý kiến đánh giá sau nội dung phân tích ở từng tiểu mục, đặc biệtphương pháp tổng hợp được sử dụng để tóm tắt các chương và kết luận chungcủa luận văn

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

về mặt lý luận, đề tài làm sáng tỏ các vấn đề lý luận cơ bản về BHTG,

hoạt động chi trả BHTG đặc biệt là những tiêu chí đánh giá và những điềukiện ảnh hưởng đến hoạt động chi trả BHTG

về mặt thực tiễn, đề tài đánh giá thực trạng hoạt động chi trả của

BHTGVN; đề xuất định hướng và các giải pháp hoàn thiện hoạt động BHTGcủa BHTGVN trong thời gian tới Kết quả nghiên cứu đề tài góp phần vàoviệc hoàn thiện hoạt động chi trả BHTG ở Việt Nam, là tài liệu có giá trị thamkhảo trong học tập và nghiên cứu về lĩnh vực TCNH.

7 Kết cấu của đề tài

Đề tài được trình bày theo 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về bảo hiểm tiền gửi và hoạt động chi trả bảohiểm tiền gửi

Chương 2: Thực trạng hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi của Bảohiểm tiền gửi Việt Nam

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi củaBảo hiểm tiền gửi Việt Nam

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI VÀ HOẠT

ĐỘNG CHI TRẢ BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1.1 Tổng quan về bảo hiểm tiền gửi và tổ chức bảo hiểm tiền gửi

1.1.1 Một số khái niệm về bảo hiểm tiền gửi và tổ chức bảo hiểm tiền gửi 1.1.1.1 Bảo hiểm tiền gửi

Trong lĩnh vực TCNH tại mỗi quốc gia luôn tiềm ẩn sự rủi ro và nhạycảm, do đó để ổn định kinh tế - xã hội trong tình huống xảy ra đổ vỡ ngânhàng, tại mỗi quốc gia luôn có một tổ chức đứng ra bảo vệ NGT Trong quákhứ, tại các nước phát triển, mặc dù chưa có một hệ thống BHTG nhưngChính phủ tại quốc gia đó cũng đã sử dụng công cụ “bảo hiểm ngầm” - dùkhông công khai cam kết việc bảo vệ tiền gửi của người dân nhưng trong tìnhhuống có bất kỳ một ngân hàng nào đổ vỡ thì Chính phủ sẽ đứng ra chi trảcho NGT

Tuy nhiên, chính sách “bảo hiểm ngầm” này đã không đem lại đủ lòngtin cho người dân đối với hệ thống TCNH, vì vậy BHTG ra đời và chuyển từ

“bảo hiểm ngầm” sang công cụ bảo vệ tiền gửi công khai Hoạt động BHTGcông khai được thực hiện lần đầu tiên tại New York (Hoa Kỳ) vào năm 1892với tên gọi “Chương trình bảo hiểm trách nhiệm ngân hàng”, nhằm giải quyết

sự đổ vỡ mang tính chất định kỳ của các ngân hàng Hoa Kỳ giai đoạn thế kỷXIX Sau thời gian hoạt động thử nghiệm hiệu quả đến năm 1933, Chính phủHoa Kỳ đã chính thức thành lập FDIC và mô hình này đã được nhiều quốc giatham khảo và vận dụng Đến nay, hệ thống BHTG đã được thành lập tại hơn

100 quốc gia

Trải qua thời gian hoạt động và phát triển của các hệ thống BHTG, khái

niệm bảo hiểm tiền gửi có thể hiểu khái quát: “Bảo hiểm tiền gửi là một sự

đảm bảo rằng số dư gốc và lãi cộng dồn của các tài khoản tiền gửi nhất định

sẽ được thanh toán tới một giới hạn nhất định” [10], với tác dụng chính là

giúp các nhà hoạch định chính sách duy trì các chiến lược BHTG để duy trìniềm tin của NGT đối với mạng ATTC mỗi quốc gia, giảm nguy cơ đồng loạt

rút tiền - rủi ro chính dẫn đến khủng hoảng kinh tế tài chính.

Luật BHTG Việt Nam quy định: “Bảo hiểm tiền gửi là sự bảo đảm

hoàn trả tiền gửi cho người được bảo hiểm tiền gửi trong hạn mức trả tiền bảo hiểm khi tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi lâm vào tình trạng mất khả năng chi trả tiền gửi cho người gửi tiền hoặc phá sản” [17].

1.1.1.2 Tổ chức bảo hiểm tiền gửi

Tổ chức BHTG là loại hình tổ chức được thành lập và có thể hoặckhông phải là một phần của NHTW, một số TCBHTG là các tổ chức tư nhân

có sự ủng hộ của Chính phủ hoặc là tổ chức tư nhân hoàn toàn, được Chínhphủ cho phép tiếp nhận đóng góp tài chính từ TCTGBHTG theo quy định tạiquốc gia đó

Theo định nghĩa của IADI: “Tổ chức bảo hiểm tiền gửi là một thực thể

pháp lý chịu trách nhiệm cung cấp bảo hiểm tiền gửi, đảm bảo tiền gửi hoặc các cơ chế bảo vệ tiền gửi tương tự khác” [26].

Luật BHTG Việt Nam quy định: “Tổ chức bảo hiểm tiền gửi là tổ chức

tài chính nhà nước, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, thực hiện chính sách bảo hiểm tiền gửi, góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống các tổ chức tín dụng, bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh của hoạt động ngân hàng” [17].

1.1.1.3 Đối tượng được bảo hiểm tiền gửi

Đối với TCBHTG, đối tượng được BHTG là người có khoản tiền gửi

tại TCTGBHTG “Người gửi tiền không phải đóng góp tài chính cho

TCBHTG nhưng có quyền yêu cầu TCBHTG thanh toán tiền gửi kể cả tiền lãi tích lũy trên tiền gửi đó trong hạn mức chi trả tiền gửi của TCBHTG có thể là toàn bộ hoặc một phần tiền gửi do chính sách của mỗi quốc gia” [2].

1.1.1.4 Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi

“Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi là các ngân hàng và các tổ chức tài chính phi ngân hàng có hoạt động huy động tiền gửi Theo thông lệ quốc

tế, hiện nay trên thế giới có hai xu hướng tham gia BHTG, đó là các tổ chức tham gia BHTG có thể tham gia BHTG một cách bắt buộc hoặc tham gia tự nguyện’” [2].

Dù là hình thức nào thì vẫn còn những hạn chế tồn tại, song hình thứcgia nhập bảo hiểm bắt buộc được đánh giá là có nhiều ưu điểm hơn nên phầnlớn được các quốc gia áp dụng

Ở Việt Nam, “Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi là tổ chức tín dụng,

chi nhánh ngân hàng nước ngoài thành lập và hoạt động theo Luật các tổ chức tín dụng được nhận tiền gửi của cá nhân” [17] Bên cạnh đó, cơ chế

tham gia BHTG là bắt buộc và TCTGBHTG phải đóng phí trên tổng số dưtiền gửi theo tỷ lệ theo luật định

1.1.1.5 Phí bảo hiểm tiền gửi

Phí BHTG là khoản tiền mà TCTGBHTG phải nộp cho TCBHTG,hay được hiểu là một khoản đóng góp tài chính Mục đích của việc thu phíBHTG nhằm hình thành nguồn quỹ BHTG sẵn sàng để xử lý TCTD đổ vỡ khicần thiết và đảm bảo mục tiêu bảo vệ NGT

Các TCBHTG thu phí từ các TCTGBHTG thường lựa chọn giữa hìnhthức thu phí đồng hạng hoặc hệ thống thu phí phân biệt trên cơ sở rủi ro củatừng TCTGBHTG Mặc dù các hệ thống thu phí đồng hạng có lợi thế là tương

đối dễ thiết kế và quản lý, song “hệ thống thu phí đồng hạng được đánh giá

là không công bằng vì các ngân hàng rủi ro thấp trả mức phí giống như các ngân hàng rủi ro cao” [24].

1.1.2 Mục đích của bảo hiểm tiền gửi

Bản chất hoạt động BHTG dựa theo “nguyên tắc số đông bù số ít” thể

hiện tính tương trợ, tính xã hội trước những rủi ro của các TCTGBHTG Theo

đó, TCBHTG có nghĩa vụ chi trả các khoản tiền gửi cho NGT tại cácTCTGBHTG khi các tổ chức này gặp rủi ro dẫn đến tình trạng mất khả năngthanh toán Thông qua BHTG, NGT được cung cấp thông tin minh bạch, sửdụng các dịch vụ tư vấn của BHTG để hạn chế những thiệt hại trong trườnghợp TCTGBHTG phá sản Mỗi một hệ thống BHTG đều có những mục đích

cụ thể riêng biệt nhưng nhìn chung đều nhằm mục đích:

Một là, bảo vệ số đông NGT;

Hai là, đảm bảo ổn định hoạt động của hệ thống TCNH và ngăn chặn

sự đổ vỡ của TCTD thông qua các hoạt động nghiệp vụ của TCBHTG;

Ba là, “góp phần xây dựng thị trường tài chính lành mạnh, có tính cạnh tranh bình đẳng giữa các tổ chức tài chính với quy mô và loại hình khác nhau” [2];

Bốn là, giảm gánh nặng cho Chính phủ trong tình huống giải quyết, xử

lý TCTD đổ vỡ.

1.1.3 Vai trò của bảo hiểm tiền gửi và tổ chức bảo hiểm tiền gửi

Vai trò của BHTG - tương tự vai trò của TCBHTG được thể hiện quacác khía cạnh sau:

Thứ nhất, TCBHTG thực hiện chi trả cho NGT nếu TCTD bị đổ vỡ

không có khả năng làm việc đó;

Thứ hai, TCBHTG góp phần bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh

hoạt động của TCTD từ khi TCTD được cấp phép đến khi chấm dứt hoạtđộng;

Thứ ba, BHTG thúc đẩy quá trình huy động vốn nhằm phát triển kinh

tế và duy trì an ninh xã hội;

Thứ tư, TCBHTG có vai trò quan trọng trong tình huống xảy ra khủng

hoảng TCNH Việc các quốc gia nâng HMCT hoặc tuyên bố bảo hiểm toàn

bộ tiền gửi của người dân góp phần ngăn ngừa được tình trạng rút tiền độtbiến, nâng cao niềm tin của NGT vào hệ thống TCNH,

2 TCTD đang hoạt động

1 TCTD băt đâu được cap phép IiOiIt động

3 TCTD bị chain dứt hoạt động

bắc cẩu chi trà tiền

gửi được bào 111 èm

BHTG thực hiện kiềm tra giam sát thường xuyên, đua ra cành báo kịp thời, tham gia tái càu trúc hệ thòng ngàn hang

BHTG tham gia thẩm

định điêu kiện được

càp phép hoạt động

cùa TC 1 TD

Sơ đồ 1.1: Vai trò của BHTG trong chu kì hoạt động của TCTD

1.1.4 Hoạt động của tổ chức bảo hiểm tiền gửi

TCBHTG được hoạt động theo một trong ba mô hình:

- TCBHTG “có nhiệm vụ chi trả đơn thuần” [26]: theo đó TCBHTG

chỉ chịu trách nhiệm thanh toán cho tiền gửi

- TCBHTG “có nhiệm vụ chi trả mở rộng” [26]: TCBHTG có thêm

và xử lý, trong một số trường hợp có cả chức năng giám sát an toàn.

Tùy thuộc mức độ phát triển hoạt động của hệ thống TCNH, tình hìnhkinh tế, chính trị ở mỗi quốc gia mà việc chọn lựa mô hình hoạt động củaTCBHTG ở mỗi nước cũng khác nhau

1.2 Tổng quan về hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi

1.2.1 Khái niệm về hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi

Theo định nghĩa của IADI, “Chi trả bảo hiểm tiền gửi là một trong

những nhiệm vụ chính của tổ chức bảo hiểm tiền gửi Theo đó, TCBHTG phải

có trách nhiệm chi trả tiền bảo hiểm kịp thời cho người gửi tiền khi một ngân hàng bị cơ quan chức năng tuy ên bố đóng cửa” [25].

Tại Việt Nam, chi trả BHTG được biết đến là một trong những phươngpháp xử lý các TCTD đổ vỡ mà theo đó TCBHTG trả số tiền được bảo hiểmcho từng NGT theo một hạn mức Đây là hoạt động cơ bản nhất của tất cả môhình TCBHTG để bảo vệ quyền lợi của NGT

1.2.2 Sự cần thiết của hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi

Hoạt động chi trả ra đời nhằm hạn chế các diễn biến tiêu cực khi TCTD

đổ vỡ cũng như giảm thiểu được những tổn hại khi TCTD đổ vỡ gây ra Sauđây là các ảnh hưởng chính của hiện tượng TCTD đổ vỡ:

- Rút tiền hàng loạt: NGT nhận thức rằng khi một TCTD phá sản thì

người rút tiền đầu tiên sẽ không bị mất tiền của họ, những người chậm trễ sẽmất đi một phần tiền của mình do TCTD không còn đủ tiền Chính vì vậy họ

đổ xô ra TCTD rút tiền hàng loạt gây ra tình trạng mất ổn định

- Tính lan truyền: Sự lan truyền có thể xảy ra một cách trực tiếp hoặc

gián tiếp Lan truyền trực tiếp xảy ra khi TCTD đổ vỡ có những mối liên hệchặt chẽ với tổ chức khác ví dụ như các giao dịch nghiệp vụ, các hoạt độnggóp vốn, cổ phần, Lan truyền gián tiếp xảy ra khi một TCTD đổ vỡ, NGT

và các tổ chức sẽ có tâm lý e ngại khi tham gia vào các giao dịch đối với

TCTD khác mà họ cho rằng cũng sẽ bị chịu tổn hại Ví dụ: Khi ngân hàngBaring sụp đổ, một loạt các ngân hàng khác đều báo cáo rằng họ phải đối mặtvới việc rút tiền mặc dù không có bằng chứng nào cho rằng họ sẽ bị đổ vỡnhư Baring.

- Chi phí xử lý đổ vỡ: Chi phí dành cho xử lý đổ vỡ có thể đo lường

được bằng số liệu và thường là rất lớn Nghiên cứu của Caprio (1996) tại 14quốc gia cho thấy các nước này phải chi hơn 10% GDP cho việc xử lý ngânhàng đổ vỡ Khủng hoảng 1980 tại Mỹ, tổn thất ước tính từ 2-4% GDP.Trường hợp Credit Lyonnais gây tổn thất 2% GNP Nghiên cứu của Honohan(1996) đánh giá chi phí xử lý khủng hoảng tại các nước đang phát triển là

$250 tỷ Lindgren et al (1995) chỉ ra rằng 3/4 thành viên của mình đối mặt vớinhững tổn thất nghiêm trọng tại khu vực ngân hàng và 1/3 thành viên coi đó

là khủng hoảng Một phần của chi phí xử lý của các cuộc khủng hoảng nàyđều xảy ra tại hệ thống TCNH và ngân sách chính phủ phải chi ra là rất lớn

- Sự bất ổn định của hệ thống tài chính: Ngoài tác động trực tiếp của

tình trạng bất ổn tài chính trong hoạt động kinh tế, còn có hậu quả gián tiếpcho sự phát triển tiềm năng dài hạn khi các tổ chức trung gian tài chính yếukém Khi người cho vay mất niềm tin vào sự ổn định liên tục của các tổ chức

mà họ đã đầu tư, họ sẽ tìm cách giới hạn các giao dịch và đặt tài sản của họ ởnơi khác Thậm chí họ có thể lựa chọn dùng tiền cho việc tiêu dùng thay vìtiết kiệm hoặc có thể đặt tiền của họ trong những tài sản không sinh lời antoàn Hậu quả của việc này là ngân hàng không huy động được tiền gửi vàkéo chậm lại nền kinh tế

1.2.3 Nội dung hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi

1.2.3.1 Hạn mức chi trả

Mỗi quốc gia lại quy định hạn mức BHTG khác nhau Nhìn chung,

“Hạn mức chi trả BHTG phải được giới hạn nhưng phải đáng tin cậy Hạn

mức chi trả BHTG phải bảo vệ phần lớn người gửi tiền để đáp ứng mục tiêu chính sách công của hệ thống và nhất quán với các đặc điểm hệ thống bảo hiểm tiền gửi khác” [26] Trên thế giới hiện áp dụng hai mức chi trả là chi trả

Chi trả một phần là hình thức chi trả được thực hiện theo một HMCT

cụ thể Thực tiễn pháp luật BHTG quốc tế cho thấy, có hai trường hợp chi trả

có giới hạn gồm: Trường hợp số dư tiền gửi (và khoản tiền lãi) thuộc đốitượng được bảo hiểm nhỏ hơn hoặc bằng HMCT thì NGT được hoàn trả toàn

bộ số tiền gửi của họ cùng khoản lãi trên số tiền gửi; Còn trường hợp số dưtiền gửi nhiều hơn HMCT thì NGT chỉ được nhận khoản tiền bảo hiểm từTCTGBHTG bằng HMCT NGT sẽ nhận được phần tiền còn lại trong giaiđoạn thanh lý tài sản của TCTGBHTG

“Mục đích của việc thiết lập hạn mức BHTG là để phần lớn người gửi tiền được bảo hiểm đầy đủ và không có động lực rút khỏi tổ chức nhận tiền gửi, trong khi vân duy trì một tỷ lệ giá trị các khoản tiền gửi chưa được bảo hiểm” [26].

1.2.3.2 Thời gian chi trả

Thời gian chi trả cho NGT thường được tính khởi điểm là từ lúcTCTGBHTG mất khả năng thanh toán hoặc phá sản và kết thúc là lúc việcchi trả hoàn tất Khung thời gian để hoàn thành chi trả phải diễn ra nhanhchóng và được công bố rõ ràng

Sau khi TCTGBHTG bị đổ vỡ, NGT phải được cung cấp thông tin về

thời gian và với điều kiện nào TCBHTG sẽ bắt đầu quá trình hoàn trả và khinào quá trình này dự kiến sẽ kết thúc đồng thời TCBHTG phải cung cấpthông tin về HMCT và thông tin về quá trình chi trả sẽ được thanh toán trướchay thanh toán tạm thời.

1.2.3.3 Hình thức chi trả

Hiện nay các nước đang áp dụng chủ yếu hai hình thức chi trả cơ bản làChi trả trực tiếp và Chi trả theo ủy quyền Ngoài ra có thể kết hợp cả hai hìnhthức Chi trả trực tiếp và Chi trả theo ủy quyền

- Chi trả trực tiếp: TCBHTG trực tiếp chi trả cho từng NGT.

- Chi trả theo ủy quyền (Chi trả gián tiếp): một tổ chức trung gian đứng

ra với tư cách như một đại diện cho TCBHTG để chi trả cho NGT

- Chi trả trực tiếp kết hợp Chi trả theo ủy quyền: TCBHTG vừa trực

tiếp chi trả, vừa ủy quyền cho một TCTGBHTG chi trả, hình thức này thườngđược áp dụng chi trả cho TCTGBHTG có quy mô lớn, rộng

TCBHTG có thể thông qua một hoặc kết hợp nhiều phương thức để bảođảm việc chi trả diễn ra một cách nhanh chóng và thuận tiện như: thanh toánséc, chuyển tiền điện tử, qua đại lý thanh toán, tiền mặt, Các phương thứcthanh toán được lựa chọn tùy thuộc vào điều kiện vị trí địa lý, số tiền được bồithường, hồ sơ của NGT, độ hiệu quả và tốc độ của các phương thức thanhtoán

ii) Lựa chọn các phương thức chi trả: Chi trả trực tiếp, chi trả theo ủyquyền Phương thức thanh toán tiền: qua tài khoản, tiền mặt, séc ;

iii) Chuẩn bị ký thỏa thuận với các bên nhận ủy quyền chi trả;

iv) Các chuẩn bị khác: chuẩn bị công bố thông tin

- Bước 2: Nhận đơn yêu cầu chi trả và xử lý

i) TCBHTG nhận đơn yêu cầu chi trả và kiểm tra để đảm bảo rằng việcchi trả đúng đối tượng và đúng số tiền được chi trả Việc nhận yêu cầu chi trảbảo hiểm từ các TCTGBHTG có nhiều hình thức: nhận tại các địa điểm củaTCTD đổ vỡ, nhận tại trụ sở của TCBHTG, nhận qua hình thức bưu điện,hoặc bằng các phương pháp điện tử

ii) TCBHTG phải bảo đảm cung cấp đầy đủ các thông tin cũng như hỗtrợ, giải đáp thắc mắc cho NGT về các quy định cũng như thủ tục tiến hànhchi trả Các yêu cầu chi trả của NGT sau đó sẽ được chuyển về trung tâm xử

lý Việc xử lý thông tin được hỗ trợ bằng các hệ thống CNTT hiện đại nhằmbảo đảm xử lý nhanh và chính xác

- Bước 3: Tiến hành chi trả

Sau khi đã kiểm tra và xác nhận yêu cầu chi trả của NGT là chính xác,TCBHTG tiến hành chi trả cho NGT Phương thức thanh toán tiền bảo hiểmthực hiện theo đăng ký nhận tiền của người nhận tiền là bằng tiền mặt hoặcbằng thẻ, hoặc chuyển khoản vào tài khoản của cá nhân

1.2.4 Đánh giá hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi

IADI được thành lập với mục đích nâng cao hiệu quả của hoạt độngBHTG thông qua việc thúc đẩy hướng dẫn và trao đổi hợp tác quốc tế Tầmnhìn của IADI là giúp chia sẻ thông tin, kiến thức về BHTG trên toàn thế giới.Một phần công việc của IADI là thực hiện các dự án nghiên cứu để xây dựngtài liệu hướng dẫn các nội dung về BHTG

Trước đây, công tác chi trả được đề cập tại nguyên tắc số 17 trong tài

liệu “Bộ nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu

quả” do IADI phối hợp cùng BCBS nghiên cứu và phát hành vào năm 2009.

Do những thay đổi trong thực tế hoạt động của các TCBHTG, tài liệu “Bộ

nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả ” đã được

sửa đổi và ban hành phiên bản mới vào năm 2014

Nguyên tắc số 15 trong “Bộ nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo

hiểm tiền gửi hiệu quả ” phiên bản mới của IADI có đề cập tới tiêu chuẩn đối

với hoạt động chi trả cho NGT như sau: “Hệ thống bảo hiểm tiền gửi cần chi

trả tiền bảo hiểm cho người gửi tiền ngay lập tức, nhằm đóng góp vào sự ổn định tài chính Cần phải có một kế hoạch cụ thể và rõ ràng đối với việc chi trả cho người gửi tiền” [26] Nguyên tắc số 15 cũng khuyến nghị 10 tiêu

chuẩn cơ bản để đánh giá hoạt động chi trả tại các TCBHTG

1.2.4.1 Tiêu chí đánh giá hoạt động chi trả

Hoạt động chi trả của TCBHTG có thể thông qua được đánh giá quacác tiêu chí sau:

(1) Chi trả kịp thời

Ý nghĩa của tiêu chí: Hoạt động chi trả thỏa mãn điều kiện về thời

gian Tiêu chí đánh giá về tính kịp thời là khi NGT nhận được tiền của họ(toàn bộ hoặc từng phần) trong thời hạn quy định Tính kịp thời được xem xétkhác nhau tại mỗi khu vực pháp lý và sẽ phụ thuộc vào chế độ xử lý phá sảntại quốc gia đó Tuy nhiên, thông lệ quốc tế đang tiến tới rút ngắn giai đoạnquá trình chi trả Mỗi quốc gia đều có những quy định riêng về thời hạn chitrả Nếu TCBHTG có thể chi trả càng sớm hơn so với thời gian quy định thìcàng giảm thiểu được các rủi ro có thể xảy ra Tuy nhiên, thời gian giải quyếtchi trả thực tế còn chịu ảnh hưởng bởi các điều kiện khác như số lượng hồ sơNGT tại TCTGBHTG, số lượng người làm việc, chi phí để đảm bảo chi trảhết cho tất cả số người được bảo hiểm, từng sự việc chi trả cụ thể,

Tiêu chí này được thể hiện ở các tiêu chuẩn của IADI như: “chi trả cho

phần lớn người gửi tiền trong vòng 07 ngày làm việc” (tiêu chuẩn 1); “có

khung thời gian cụ thể cho việc thực hiện kế hoạch chi trả và có cơ sở pháp

lý, hướng dẫn rõ ràng” (tiêu chuẩn 2); “có cơ chế tạm ứng chi trả, chi trả tạm thời hoặc thanh toán từng phần khẩn cấp” (tiêu chuẩn 3); “nhanh chóng tiếp cận hồ sơ người gửi tiền để đẩy nhanh việc chi trả” (tiêu chuẩn 4); “có nguồn lực và năng lực thực hiện chi trả ngay lập tức” (tiêu chuẩn 5) [25].

(2) Chi trả đầy đủ

Ý nghĩa của tiêu chí: Hoạt động chi trả bảo đảm chi trả đủ cho tất cả

số người được bảo hiểm và đủ số tiền cho từng cá nhân được bảo hiểm theoHMCT quy định Số người được chi trả có thể nhỏ hơn hoặc bằng số NGTthuộc đối tượng BHTG tại TCTGBHTG do có trường hợp hồ sơ, chứng từ gửitiền còn có những vướng mắc (thông tin không khớp đúng, thiếu thông tinhoặc có dấu hiệu vi phạm quy định của pháp luật), NGT chưa đủ điều kiệnđược chi trả Số người được chi trả, số tiền chi trả đầy đủ sẽ bảo vệ đượcquyền lợi của NGT, hạn chế khiếu nại và xáo trộn trật tự an ninh trên địa bàn

có TCTGBHTG bị đổ vỡ

Tiêu chí này được thể hiện ở các tiêu chuẩn của IADI như: “tiếp cận hồ

sơ, có quyền thực hiện các biện pháp kiểm tra trước nhằm chuẩn bị về tính

chính xác của hồ sơ người gửi tiền” (tiêu chuẩn 4); “tổ chức bảo hiểm tiền gửi

cần có hệ thống thông tin nhằm xử lý thông tin người gửi tiền một cách hệ

thống và chính xác” (tiêu chuẩn 5) [25].

(3) Chi trả chính xác

Ý nghĩa của tiêu chí: Hoạt động chi trả phải đảm bảo đúng người và

đúng số tiền bảo hiểm mà cá nhân đó được hưởng Tính chính xác thể hiện ởhai thời điểm thực hiện: i) Thời điểm kiểm tra số liệu, dữ liệu để xác minh

được đúng người và đúng số tiền chi trả và ii) Thời điểm tiến hành chi trả chongười được bảo hiểm.

Tiêu chí này được thể hiện ở các tiêu chuẩn của IADI như: “tiếp cận hồ

sơ, có quyền thực hiện các biện pháp kiểm tra trước nhằm chuẩn bị về tính

chính xác của hồ sơ người gửi tiền” (tiêu chuẩn 4); “TCBHTG cần có hệ

thống thông tin nhằm xử lý thông tin người gửi tiền một cách hệ thống và

chính xác” (tiêu chuẩn 5); “kiểm toán độc lập nhằm giảm thiểu những sai sót của TCBHTG trong việc chi trả” (tiêu chuẩn 7); “việc bù trừ nợ (nếu có) của tiền gửi phải được áp dụng nhằm đảm bảo tính chính xác” (tiêu chuẩn 8) [25].

Ngoài ra, các tiêu chuẩn còn lại được đề cập gắn với những công việcsau hoạt động chi trả, bao gồm: “việc đánh giá các yếu tố thành công hay thất

bại của hoạt động chi trả” (tiêu chuẩn 6); “có sẵn cơ chế hoặc thỏa thuận làm

việc với các cơ quan thanh toán và thanh lý để đảm bảo các yếu tố chuyển

tiếp được xử lý một cách phù hợp, thống nhất và kịp thời” (tiêu chuẩn 9) và

“cơ chế xử lý tài sản, hỗ trợ quá trình thanh lý” (tiêu chuẩn 10) [25].

Như vậy, hoạt động chi trả phải gắn với ba yếu tố quan trọng là tính kịpthời, tính chính xác và tính đầy đủ Để duy trì niềm tin của NGT vào hệ thốngBHTG, tránh tâm lý lo sợ dẫn đến việc đột biến rút tiền của NGT, hoạt độngchi trả phải đảm bảo minh bạch, chính xác, đầy đủ, an toàn, thuận tiện, tiếtkiệm chi phí; đồng thời đảm bảo quyền lợi hợp pháp của NGT

1.2.4.2 Các điều kiện ảnh hưởng đến hoạt động chi trả

Kể từ khi “Bộ nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi

hiệu quả ” ra đời, việc chuẩn hóa hoạt động chi trả cho NGT đã bộc lộ những

chênh lệch lớn giữa hoạt động thực tế diễn ra ở nhiều quốc gia Dựa trên khảosát và nghiên cứu thực tiễn từ các nhà chuyên môn và các tài liệu học thuật,IADI đã đưa ra những trở ngại mà TCBHTG phải đối mặt chung để phát triển

hệ thống và quy trình chi trả hiệu quả, cụ thể:

(1) Thời hạn chi trả và các công việc chuẩn bị trước khi

TCTGBHTG bị đóng cửa

Trên thực tế, thời hạn chi trả cho NGT tại mỗi quốc gia khá khác biệt

và thường được tính từ lúc TCTGBHTG mất khả năng thanh toán/ phá sản vàkết thúc là lúc quá trình chi trả hoàn tất Thời hạn chi trả quy định có thể là

“sớm nhất có thể” như trường hợp Tổng công ty BHTG Canada hoặc đến

“không muộn hơn 6 tháng” như Tổng công ty BHTG Bahamas Hầu hết cácTCBHTG đều hoàn thành sớm hơn so với thời hạn chi trả mục tiêu FDIC cóthời hạn chi trả mục tiêu ngắn nhất, với khả năng trả trước toàn bộ trong vòngngày 02 làm việc Tổ chức BHTG ở Đài Loan cũng có thời hạn chi trả rấtnhanh chóng, với các kế hoạch chi trả NGT là 03 ngày sau khi ngân hàng bịđóng cửa Hệ thống BHTG tại Canada cho phép chi trả từng phần trong vòng

05 ngày sau sự kiện đổ vỡ và chi trả toàn bộ cho hầu hết các tài khoản trongvòng 14 ngày

Thời hạn chi trả cho NGT không bao gồm thời gian mà TCBHTG cần

để chuẩn bị cho việc chi trả trước khi TCTGBHTG bị đóng cửa Chi trả NGT

là một cam kết phức tạp và đòi hỏi việc thiết lập cơ sở hạ tầng gồm các bước

dự tính về nguy cơ đóng cửa TCTGBHTG Thậm chí khi sẵn có có các cơ sở

hạ tầng liên quan, nhiều hoạt động cần được triển khai trước khi TCTGBHTG

bị đóng cửa nếu như muốn đáp ứng việc chi trả ngay lập tức cho NGT Cáchoạt động chuẩn bị cần thiết bao gồm việc thiết lập cho TCBHTG quyền yêucầu TCTGBHTG nộp hồ sơ NGT; các chiến lược và hướng tiếp cận hồ sơNGT chính xác, sự hợp tác với thành viên khác trong mạng ATTC, cũng nhưcác chính sách, quyền kiểm soát và thẩm quyền trong phạm vi cơ cấu quản trịcủa TCBHTG để hướng dẫn quản lý quá trình chi trả

(2) Độ chính xác của thông tin về tiền gửi

Để chi trả kịp thời và chính xác cho NGT, TCBHTG cần có:

- Quyền tiếp cận các dữ liệu cần thiết, bao gồm hồ sơ tài khoản tiền gửi,

hồ sơ NGT trước khi TCTGBHTG xảy ra đổ vỡ Việc cấp quyền truy cập,kiểm soát dữ liệu tiền gửi trước khi TCTGBHTG bị đóng cửa nhằm giảm tínhhuống sai sót thông tin, đẩy nhanh tiến trình chi trả của TCBHTG

- Quyền được xem xét trước (hoặc theo yêu cầu từ cơ quan giám sát) về

hồ sơ lưu trữ từ các TCTGBHTG để đảm bảo độ chính xác của hồ sơ, giảmthời gian cần tính toán và xác minh khiếu nại của NGT Chất lượng hồ sơNGT kém và việc TCTGBHTG không thể cung cấp các hồ sơ này đúng thờihạn là trở ngại lớn thứ hai Như vậy, việc chi trả ảnh hưởng bởi các quy định

về giám sát hoặc khả năng áp dụng các tiêu chuẩn về lưu giữ hồ sơ củaTCTGBHTG

(3) Các yêu cầu thanh toán bù trừ

Theo khảo sát của IADI, tính phức tạp của việc thanh toán bù trừ liên

quan tới việc so khớp các tài khoản tiền gửi với bất kỳ khoản vay nợ có liênquan của NGT đối với TCTGBHTG đổ vỡ

Độ phức tạp trong việc thanh toán bù trừ có thể ảnh hưởng lớn đến khảnăng chi trả nhanh và chính xác vì việc bù trừ tạo rủi ro chi trả thừa khi cácmối quan hệ thanh toán bù trừ không được xác nhận nhanh chóng và việckhông thể xác định khối lượng bù trừ trong thời gian ngắn Hậu quả là có thểtrì hoãn chi trả cho nhóm NGT trong quá trình chi trả và đòi hỏi việc xử lýđặc biệt với NGT để có các xác nhận thanh toán bù trừ phù hợp KhiTCBHTG không thể nhanh chóng xác định những NGT có khoản vay và nợkhác đối với ngân hàng đổ vỡ và tách riêng chúng để xử lý đặc biệt, TCBHTGnên nhờ đến sự hỗ trợ của cơ quan thanh lý nhằm định danh những NGT này.Trong việc xác định khoản bù trừ vào tài khoản của NGT, TCBHTG có thểxem xét ước lượng thận trọng khối lượng bù trừ cho phép chi trả một lượngnhất định cho NGT mà vẫn giảm được nguy cơ chi trả thừa

(4) Năng lực tài chính

TCBHTG có năng lực tài chính đủ mạnh là tổ chức có đủ nguồn vốn đểthực hiện các chính sách BHTG và thực hiện đầu tư hiệu quả nhằm bảo toàn

và phát triển vốn ổn định Nguyên tắc 9 - “Bộ nguyên tắc cơ bản phát triển hệ

thống BHTG hiệu quả” nêu rõ: “TCBHTG phải có săn các quỹ, cơ chế cấp

vốn bảo đảm thanh khoản nhằm hô trợ chi trả một cách nhanh chóng” [26].

Kinh nghiệm và thực tế từ sự kiện khủng hoảng tài chính cho thấy, khả năngtài chính của TCBHTG không nên lệ thuộc vào ngân sách mà cần được tăngcường qua việc làm tốt chức năng đầu tư, hỗ trợ hiệu quả công tác xử lý sự cốtại các TCTGBHTG mà không cần hỗ trợ từ Chính phủ

Việc quy định các TCTGBHTG có trách nhiệm đóng phí BHTG (cơchế BHTG bắt buộc) giúp hệ thống BHTG có nguồn vốn (thu phí định kỳ) ổnđịnh và chi phí thấp để thực hiện nhiệm vụ Theo đó, TCBHTG cần cóphương án quản trị an toàn giúp phát triển ổn định nguồn vốn, dự báo nhu cầu

và xây dựng lộ trình tăng vốn giúp củng cố năng lực tài chính

lý đổ vỡ ngân hàng” [26].

Như vậy, các quốc gia cần quy định rõ cơ chế phối hợp giữa cácTCTGBHTG, TCBHTG và các thành viên khác trong mạng ATTC Nhữngthông tin trao đổi giữa các cơ quan này cần phải chính xác và kịp thời và cầnhiện thực hóa cơ chế chia sẻ và phối hợp thông tin một cách chính thức bằngvăn bản luật

(6) Chất lượng nhân lực

Nguồn nhân lực được đánh giá là có chất lượng khi số lượng tương ứngvới số lượng công việc, có cơ cấu chuyên môn nghề nghiệp phù hợp, ngườilao động có kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp, kinh nghiệm công tác đáp ứngđược đòi hỏi công việc Để có được nguồn nhân lực tốt cần nhiều điều kiện,trong đó có công tác phát triển và bồi dưỡng chất lượng nguồn nhân lực thíchứng với những biến đổi của môi trường, thích ứng với chiến lược phát triểncủa TCBHTG trong tương lai

Hiệu quả của hoạt động chi trả phụ thuộc vào mức độ của công tácchuẩn bị của TCBHTG trước khi TCTD bị phá sản, điều này đòi hỏi một độingũ nhân lực có chuyên môn và kỹ năng thực hiện nghiệp vụ chi trả.TCBHTG có thể sử dụng nhân lực của bản thân tổ chức hoặc thuê ngoài tùyđiều kiện và quy mô chi trả

(7) Hệ thống CNTT

Việc chi trả cho NGT đòi hỏi xử lý hàng nghìn thậm chí hàng triệu tàikhoản một cách chính xác trong khung thời gian hạn chế Để đáp ứng khungthời gian chi trả, TCBHTG sẽ phải dựa trên hệ thống CNTT để chi trả Mộttrong các vấn đề lớn nhất đối với TCBHTG là thiếu một hệ thống CNTT thíchhợp để tương thích với các TCTGBHTG có quy mô khác nhau Khi cần chitrả,

nếu cần đánh giá điều kiện của mỗi NGT và mỗi sản phẩm tiền gửi một cáchthủ công thì TCBHTG không thể thực hiện chi trả nhanh chóng và hiệu quảđược Thậm chí trong các tình huống mà các TCTGBHTG áp dụng tốt hệthống sổ sách giấy tờ, TCBHTG vẫn cần dùng đến giải pháp công nghệ tiêntiến để xử lý dữ liệu, tra xét các khoản chi trả và tối thiểu hóa khả năng xảy rasai sót trong cả quá trình

Việc nghiên cứu và cải tiến để ứng dụng hệ thống CNTT trong chi trả

là rất cần thiết Một hệ thống CNTT phù hợp sẽ giúp hoạt động chi trả hiệuquả, đạt được mục tiêu chi trả chính xác và kịp thời cho NGT

(8) Mô phỏng tình huống chi trả

TCBHTG cần tổ chức các đợt diễn tập mô phỏng tình huống định kỳ.Đây là các bài tập được xây dựng gần giống với thực tế khi xảy ra đổ vỡTCTD, giúp cho TCBHTG có thêm kinh nghiệm trong hoạt động chi trả Mụctiêu của diễn tập mô phỏng tình huống nhằm đảm bảo nguồn nhân lực thamgia hoạt động chi trả được đào tạo đầy đủ kiến thức và kỹ năng giải quyết,ứng phó khi phát sinh việc chi trả thực tế

Mỹ và Canada là các quốc gia có kinh nghiệm trong thực hiện cácchương trình mô phỏng tình huống chi trả bảo hiểm Trong giai đoạn 2002-

2007, FDIC đã thực hiện 5 tình huống mô phỏng ở những ngân hàng có tổnglượng tiền gửi từ 5 tỷ đến 43 tỷ USD Từ năm 2004 đến năm 2011, CDICthực hiện 8 tình huống mô phỏng hoàn chỉnh trên tất cả các quy trình Nhìnchung, nội dung và kết quả của các chương trình mô phỏng tình huống chi trảđược xem như một phần nội dung chương trình truyền thông của TCBHTGvới mục đích góp phần ổn định hệ thống, gây dựng hình ảnh và thương hiệuniềm tin vào TCBHTG

1.3 Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam 1.3.1 Kinh nghiệm một số tổ chức bảo hiểm tiền gửi trong hoạt động chi trả

1.3.1.1 Kinh nghiệm xử lý dữ liệu tiền gửi từ PIDM

PIDM ra đời từ năm 2005 PIDM nhận thức rõ tầm quan trọng của việcchi trả cho NGT ngay lập tức và chính xác khi ngân hàng bị đổ vỡ Chính vìvậy, PIDM đã liên tục hoàn thiện chức năng chi trả và áp dụng các giải phápnhằm ứng phó với những thách thức thường gặp đối với một hệ thống chi trả,

cụ thể:

(1) Tiếp cận thông tin dữ liệu về NGT

PIDM có thẩm quyền tiếp cận thông tin hiệu quả nhanh chóng baogồm: quyền truy cập thông tin NGT không bị giới hạn; ban hành quy định chi

trả để tạo điều kiện cho hoạt động chi trả; kiểm tra trước các khoản tiền gửingân hàng khi chuẩn bị thực hiện chi trả Việc này giúp cho PIDM có đủthời gian để xác định các nguồn lực cần thiết nhằm sẵn sàng thực hiện chi trả,đưa ra các chiến lược truyền thông, chuẩn bị và hoàn thành chi trả.

(2) Hệ thống CNTT và kế hoạch chi trả phù hợp

- PIDM đã xây dựng chiến lược tổng hợp, các chính sách, quy trình vàthủ tục để thực hiện hoạt động chi trả Ngoài ra, PIDM định kỳ có bài tập giảđịnh và bài tập xác thực thông tin tiền gửi, tập huấn và đào tạo phát triển nhânlựccũng như đánh giá các chính sách và quy trình thủ tục

- PIDM đã xây dựng một hệ thống CNTT phục vụ cho hoạt động chitrả

hoàn toàn tự động và tích hợp với các module chức năng cụ thể:

+ Hệ thống quản lý thông tin các khoản tiền gửi của NGT (DLIMS)nhằm xử lý dữ liệu tiền gửi, từ đó tạo ra danh sách cuối cùng để thực hiện chitrả cho NGT;

+ Hệ thống đăng ký sản phẩm (PRS) lấy thông tin về tất cả các loại tiềngửi từ các ngân hàng PRS cũng là nơi lưu trữ các loại tiền gửi có xác nhậncủa PIDM có đủ điều kiện để được BHTG PIDM và các ngân hàng có thểtruy cập trực tuyến vào PRS bất kỳ lúc nào để xác nhận danh sách các khoảntiền gửi

+ Hệ thống quản lý hỗ trợ NGT (DSMS) tương tác với DLIMS để chophép các trung tâm hỗ trợ khách hàng có thể truy cập thông tin của NGT

+ Hệ thống quản lý chi trả (PPMS) chi trả thông qua các phương thứcthanh toán khác nhau, ví dụ như thanh toán bằng séc, chuyển tiền gửi sangmột ngân hàng khác để thực hiện thanh toán, và thanh toán thông qua máy rúttiền tự động của hệ thống

+ Hệ thống quản lý yêu cầu (RMS) tương tác với DSMS, PPMS vàDLIMS, sẽ xử lý các yêu cầu hoặc truy vấn từ NGT thông qua DSMS / Trung

tâm hỗ trợ Hệ thống này sẽ ghi nhận, theo dõi và cập nhật tình trạng củanhững yêu cầu cho DSMS ở từng giai đoạn Tùy thuộc từng loại yêu cầu, saukhi Nhóm quản lý khiếu nại xác minh và nghiên cứu, yêu cầu sẽ được chuyểnđến DLIMS để tính toán lại khoản tiền được bảo hiểm hoặc sẽ được dẫn đếnPPMS để đề nghị cấp lại khoản tiền bảo hiểm.

Với hệ thống CNTT hỗ trợ chi trả tiến tiến đang tiếp tục được phát triển

và việc quy định các TCTGBHTG cung cấp thông tin chi tiết về tiền gửi choPIDM đã tạo cơ chế để PIDM luôn luôn sẵn sàng ứng phó với những trườnghợp bất thường xảy ra, giúp hoạt động chi trả nhanh chóng, tiết kiệm chi phí

(3) Xác định yêu cầu chi trả của NGT và các khoản vay/ khoản nợ liên quan

Tại PIDM, các quy định bảo hiểm được thiết kế với nội dung đơn giản,

cụ thể:

- Không yêu cầu về bù trừ;

- Yêu cầu các ngân hàng tính lãi hàng ngày;

- Không phân tách các tài khoản đồng sở hữu PIDM quy định các tàikhoản đồng sở hữu là những loại tiền gửi tách biệt và khác nhau Chi trả đượcthực hiện theo tên đồng sở hữu của NGT như quy định trong tài khoản đồng

sở hữu;

- Yêu cầu các ngân hàng sử dụng hệ thống quản lý dữ liệu để lưu trữthông tin tài khoản ủy thác, bao gồm người hưởng lợi và thứ tự kế thừa và cậpnhật những dữ liệu này theo định kỳ

1.3.1.2 Kinh nghiệm triển khai hoạt động chi trả và xử lý ngân hàng từ PDIC

PDIC được thành lập vào tháng 06/1963, là cơ quan trực thuộc Bộ Tàichính PDIC đã đã tiến hành chi trả cho 688 TCTD bị đổ vỡ (tính đến12/2016), 06 lần điều chỉnh hạn mức BHTG Hiện tại, PDIC cung cấp hạnmức chi trả tối đa 500.000 PHP (khoảng 10.000 USD) cho mỗi NGT tại mỗi