LỜI NÓI ĐẦUCơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư giữa Chính phủ và nhà đầu tư ISDS nên được thiết kế như thế nào trong các hiệp định đầu tư đang trở thành đề tài gây tranh luận tại các diễ
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠ̣I HỌC LUẬT TP HỒ CHÍ MINH KHOA LUẬT QUỐC TẾ
TIỂU LUẬN
ĐỀ TÀ̀I: ĐÁ́NH GIÁ́ CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ
ĐẦU TƯ QUY ĐỊNH TẠ̣I HIỆP ĐỊNH EVIPA
MÔN: PHÁ́P LUẬT ĐẦU TƯ QUỐC TẾ
GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN: NGUYỄN PHƯỢNG AN
LỚP: QUỐC TẾ 44.2
Tp Hồ Chí Minh, tháng 06 năm 2021
1
Trang 2DANH SÁ́CH SINH VIÊN VÀ̀ PHÂN CÔNG CÔNG VIỆC
CHÚ
Phụ trách chung;
Nguyễn Lâm Nhi
Kiểm tra, chỉnh sửa, tổng hợp và chốt nội
1 195.380101.5157 dung; trình bày thể thức
(nhóm trưởng)
Soạn nội dung chương 4Kiểm tra nội dung bài Như Quỳnh
2 Nguyễn Gia 195.380101.5098 Soạn nội dung mục 2.2,
Khiêm Kiểm tra nội dung bài Ngọc Thà
3 Nguyễn 195.380101.5109 Soạn nội dung mục 1.3, 1.4, 1.5
Trần Ái Linh Kiểm tra nội dung bài Phương Quỳnh
Kiểm tra thể thức
4 Nguyễn Yến Nhi 195.380101.5158
Soạn nội dung của mục 2.1, 2.2, 2.3, 3.1Kiểm tra bài Gia Khiêm
5 Phạm Thị 195.380101.5184 Soạn nội dung mục 3.2
Như Quỳnh hỗ trợ trình bày thể thức
Kiểm tra nội dung bài Lâm Nhi
Phạm Trần
Soạn nội dung: lời nói đầu, 1.1 và tổng kết
6 Phương 195.380101.5185
Quỳnh Kiểm tra nội dung bài Ái Linh
7 Trần Thị Diễm 195.380101.5186 Soạn nội dung của mục 1.1, 1.6, 1.7, 5.1
Quỳnh Kiểm tra nội dung bài Ngọc Thà
8 Đặng Ngọc Thà 195.380101.5193 Soạn nội dung của mục 1.8
Kiểm tra nội dung bài Gia Khiêm
Trang 32download by : skknchat@gmail.com
Trang 4MỤ̣C LỤ̣C DANH MỤ̣C TỪ VIẾT TẮT
LỜI NÓI ĐẦU 5
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ MỐI QUAN HỆ THỰC TIỄN GIỮA VIỆT NAM – EU VÀ̀ HIỆP ĐỊNH BẢO HỘ̣ ĐẦU TƯ VIỆT NAM – EU (EVIPA) 7
1.1 Định nghĩa tranh chấp đầu tư và hiệp định bảo hộ đầu tư 7
1.2 Tình hình thương mại, đầu tư giữa Việt Nam và EU 8
1.3 Một số vụ việc tranh chấp thực tế giữa Việt Nam và EU 9
1.4 Một số nguyên nhân dẫn đến tranh chấp 11
1.5 Nội dung khởi kiện, các lĩnh vực có thể diễn ra tranh chấp chủ yếu 12
1.6 Sự cấp thiết của việc ra đời hiệp định 12
1.7 Bối cảnh ra đời EVIPA 13
1.8 Các mốc thời gian chính 16
CHƯƠNG 2: NỘ̣I DUNG CHÍNH CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP CỦA EVIPA 16
2.1 Phương thức giải quyết tranh chấp 16
2.1.1 Giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế giữa chính phủ – chính phủ: 16
2.1.2 Giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và Chính phủ nước tiếp nhận đầu tư 16
2.2 Các cơ quan giải quyết tranh chấp 17
2.2.1 Cơ quan giải quyết tranh chấp thường trực (tribunal) 17
2.2.2 Hội đồng xét xử sơ thẩm (instance tribunal) 18
2.2.3 Hội đồng xét xử phúc thẩm (appeal tribunal) 19
2.3 Trình tự giải quyết tranh chấp 19
2.3.1 Trình tự giải quyết tranh chấp của phương thức hoà giải và tham vấn 19
2.3.2 Trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp thông qua phương thức trọng tài 20
2.3.3 Trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp theo phương thức toà án 20
CHƯƠNG 3: ĐÁ́NH GIÁ́ MẶT LÝ LUẬN CỦA CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP 21
3.1 Đối với EU 21
3.2 Đối với Việt Nam 23
3.2.1 Những điểm đặc biệt cần lưu ý của cơ chế giải quyết tranh chấp trong EVIPA 23
3.2.2 So sánh giữa tranh chấp đầu tư EVIPA và truyền thống 25
3.3.3 Đánh giá tác động của cơ chế đối với Việt Nam 26
CHƯƠNG 4: CƠ HỘ̣I VÀ̀ THÁ́CH THỨC ĐỐI VỚI VIỆT NAM 26
CHƯƠNG 5: KHUYẾN NGHỊ ĐỐI VỚI VIỆT NAM TRƯỚC KHI THỰC THI HIỆP ĐỊNH .28 TỔNG KẾT 31
Trang 5DANH MỤ̣C TỪ VIẾT TẮT
Từ viết tắt Nguyên âm tiếng Việt Nguyên văn tiếng Anh
EVIPA (IPA) Hiệp định Bảo hộ đầu tư Vietnam – EU Investment
Protection Agreement
EVFTA Hiệp định thương mại tự do Liên The European Union Vietnam Free
minh châu Âu – Việt Nam Trade Agreement
EP Nghị viện châu Âu European Parliament
EU Liên minh châu Âu European Union
ISDS Giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu Investor – State dispute
tư và nhà nước settlement
UNCITRAL Ủy ban Liên Hiệp Quốc về Luật United Nations Commission on
Thương mại quốc tế International Trade Law
IIAs Hiệp định đầu tư quốc tế International Investment
AgreementsFTA Hiệp định thương mại tự do Free Trade Agreement
Hội nghị Liên hiệp Quốc về
UNCTAD Thương mại và Phát triển (Diễn United Nations Conference on
đàn Thương mại và Phát triển Liên Trade and Development
Hiệp Quốc)
Hiệp định Đối tác Toàn diện và
Comprehensive and ProgressiveCPTPP Agreement for Trans - Pacific
Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương
PartnershipICSID Trung tâm quốc tế giải quyết tranh International Centre for Settlement
chấp và đầu tư of Investment Dispute
Trang 64download by : skknchat@gmail.com
Trang 7LỜI NÓI ĐẦU
Cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư giữa Chính phủ và nhà đầu tư (ISDS) nên được thiết
kế như thế nào trong các hiệp định đầu tư đang trở thành đề tài gây tranh luận tại các diễn đàn
đa phương trong khuôn khổ các nhóm công tác của Liên Hợp Quốc hoặc Ngân hàng Thế giới.Mặc dù còn những quan ngại và quan điểm trái chiều, song ISDS vẫn đang tồn tại và phát triển.Gần đây nhất, Việt Nam cam kết về cơ chế này trong Hiệp định Bảo hộ đầu tư giữa Việt Nam -Liên minh châu Âu (EVIPA)
Hiệp định bảo hộ đầu tư giữa Việt Nam - EU (EVIPA) là sự thỏa thuận giữa Việt Nam
và 27 nước thành viên EU Đây là một trong hai Hiệp định được tách ra từ Hiệp định thươngmại tự do Liên minh châu Âu - Việt Nam (EVFTA) Theo quy định, Hiệp định EVIPA cần phảiđược Quốc hội Việt Nam, EP và Nghị viện các nước thành viên EU phê duyệt Cho đến hiệnnay Hiệp định EVIPA vẫn chưa có hiệu lực Tuy nhiên, cơ chế giải quyết tranh chấp về đầu tưtại Hiệp định đã được Quốc hội Việt Nam tham gia biểu quyết với số phiếu tán thành cao95,45% bằng việc thông qua Nghị quyết 103/2020/QH14 giữa một bên là nước Cộng hòa xãhội chủ nghĩa Việt Nam và một bên là Liên minh châu Âu và các nước thành viên Liên minhChâu Âu Hiệp định vẫn đang tiếp tục chờ các Nghị viện quốc gia thành viên EU xem xét, phêchuẩn EVIPA trong thời gian tới
Trong khuôn khổ bài viết này, nhóm chúng tôi sẽ phân tích, làm rõ các vấn đề trong cơchế giải quyết giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và Chính phủ nước tiếp nhậnđầu tư được quy đinh tại Hiệp định EVIPA, từ đó đưa ra một số khuyến nghị, đề xuất giải pháp
để thực thi hiệu quả các cam kết về ISDS
Trang 8CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ MỐI QUAN HỆ THỰC TIỄN GIỮA VIỆT NAM – EU
VÀ̀ HIỆP ĐỊNH BẢO HỘ̣ ĐẦU TƯ VIỆT NAM – EU (EVIPA) 1.1 Định nghĩa tranh chấp đầu tư và hiệp định bảo hộ đầu tư
Về tranh chấp đầu tư:
Cho đến hiện nay vẫn chưa có bất kỳ một văn bản nào đưa ra định nghĩa cụ thể về tranhchấp đầu tư quốc tế Nhưng trên thực tế, trong quá trình giải quyết các tranh chấp về đầu tư thìHội đồng trọng tài của Trung tâm giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế đã áp dụng khái niệmtranh chấp tương tự đồng thời cũng dựa vào cách định nghĩa của Toà án Thường trực Công lýquốc tế và Toà án Công lý quốc tế để giải quyết các vụ việc Theo Toà án Thường trực Công lýquốc tế (tiền thân của Toà án Công lý quốc tế) đưa ra định nghĩa về tranh chấp như sau:
“Tranh chấp là sự bất đồng về mặt pháp lý hay trên thực tế, sự xung đột về mặt quan điểm pháp lý hoặc lợi ích giữa hai hay nhiều người trở lên Trong một phán quyết khác của Toà án
Công lý quốc tế thì cho rằng “Tranh chấp được hiểu là một tình huống trong đó hai bên có các
quan điểm đối lập liên quan tới câu hỏi về thực hiện hoặc không thực hiện một nghĩa vụ nào
đó trong hiệp ước” Cùng với đó, Từ điển Luật học Black thì định nghĩa:“Tranh chấp được hiểu là mâu thuẫn hay bất đồng về các yêu cầu hay quyền lợi giữa các bên; sự đòi hỏi về yêu cầu hay quyền lợi của một bên bị đáp lại bởi một yêu cầu hay lập luận trái ngược từ bên kia”.1
Như vậy ta có thể hiểu, tranh chấp đầu tư quốc tế là những mâu thuẫn, bất đồng vềquyền và nghĩa vụ giữa các bên trong quan hệ đầu tư quốc tế, phát sinh từ các Hiệp định có liênquan tới đầu tư quốc tế, Hiệp định bảo hộ đầu tư hoặc hợp đồng, thoả thuận giữa các bên tronglĩnh vực đầu tư Bên cạnh đó, tranh chấp đầu tư quốc tế còn gọi là tranh chấp giữa các nhà đầu
tư nước ngoài với Chính phủ các nước tiếp nhận đầu tư, tranh chấp giữa các nhà đầu tư nướcngoài về những vấn đề liên quan đến việc thực thi các cam kết đầu tư quốc tế, ngoài ra còn cótranh chấp giữa các Chính phủ thành viên về việc giải thích và áp dụng các Hiệp định đầu tưquốc tế song phương và đa phương
Về cơ chế giải quyết tranh chấp:
Có đa cách giải nghĩa từ “cơ chế” Theo Từ điển phương Tây “Le Petit Larousse”(1999) giảng nghĩa từ cơ chế là "cách thức hoạt động của một tập hợp các yếu tố phụ thuộc vàonhau", hay theo từ điển tiếng Việt cơ chế là "cách thức theo đó một quá trình thực hiện" Đồngthời, giải quyết tranh chấp là việc đưa ra các vấn đề cần xem xét, xử lí giải quyết những mâuthuẫn giữa các bên
1 Tham khảo: ThS Nguyễn Thị Anh Thơ, Khoa Pháp luật Thương mại quốc tế, Trường Đại học Luật Hà Nội “Cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới mà Việt Nam là thành viên” , Page: Nghiên cứu Lập Pháp (Viện nghiên cứu Lập Pháp thuộc Ủy ban thường vụ Quốc hội) ngày 26/02/2020.
Trang 9Vậy nên cơ chế giải quyết tranh chấp sẽ là cách thức sắp xếp tổ chức các vấn đề cầnxem xét giải quyết và ra quyết định xử lí các tranh chấp mâu thuẫn về các yêu cầu hoặc quyềnlợi giữa các bên Cơ chế giải quyết tranh mang tính khách quan, chính xác và sự minh bạch cao
đề ra phương thức giải quyết để làm giảm thiểu sự tranh chấp
Về hiệp định bảo hộ đầu tư:
Trên cơ sở quy định về điều ước quốc tế trong Công ước viên về Luật điều ước quốc tế
1969 và Luật điều ước quốc tế 2016 của Việt Nam, có thể hiểu hiệp định là thỏa thuận bằngvăn bản được ký kết giữa các quốc gia, được pháp luật quốc tế điều chỉnh Và hiệp định bảo hộđầu tư là một trong số đó Hiệp định bảo hộ đầu tư mang nội dung như một rào chắn nhằm bảo
vệ và giải quyết các vấn đề tranh chấp đầu tư Nhằm tạo ra và duy trì những điều kiện thuậnlợi, công bằng và thỏa đáng giữa hai bên ký kết đồng thời, khuyến khích việc đầu tư nguồnvốn, công nghệ và sự phát triển của các bên ký kết bởi sự an tâm của hiệp định tạo nên
Theo đó, Hiệp định Bảo hộ đầu tư mà ta ký với Liên minh Châu Âu mang nhiều nội dung rấtmới, tạo nên chế định phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư mang tính tiên phong và giátrị hơn bao giờ hết
1.2 Tình hình thương mại, đầu tư giữa Việt Nam và EU
Mối quan hệ giữa Việt Nam và EU khẳng định tinh thần đối tác tin cậy, hữu nghị vàcùng chia sẻ tầm nhìn lâu dài của hai bên trong việc nâng cao quan hệ song phương cũng nhưcùng nỗ lực đóng góp cho hòa bình, hợp tác và phát triển ở hai khu vực và trên thế giới Hiệpđịnh khung về Đối tác và Hợp tác toàn diện Việt Nam – EU (PCA) được ký kết ngày 27 tháng
6 năm 2012 và có hiệu lực từ ngày 01 tháng 10 năm 2016 với các cam kết mạnh mẽ trên nhiềulĩnh vực đã thể hiện rõ nét chủ trương, chính sách tăng cường phát triển hợp tác toàn diện vàsâu sắc với EU Năm 2019, EU có 2.375 dự án (tăng 182 dự án so với năm 2018) từ 27/28 quốcgia thuộc EU còn hiệu lực tại Việt Nam với tổng vốn đầu tư đăng ký 25,49 tỉ USD (tăng 1,19 tỉUSD) chiếm 7,70% số dự án của cả nước và chiếm 7,03% tổng vốn đầu tư đăng ký của cácnước Trong đó Hà Lan đứng đầu với 344 dự án và 10,05 tỉ USD, chiếm 39,43% tổng vốn đầu
tư của EU tại Việt Nam (tăng 26 dự án và 692,76 triệu USD vốn đầu tư) Vương quốc Anhđứng thứ hai với 380 dự án và 3,72 tỉ USD tổng vốn đầu tư, chiếm 14,58% tổng vốn đầu tư(tăng 29 dự án và 210,10 triệu USD vốn đầu tư) Pháp đứng thứ ba với 563 dự án và 3,60 tỉUSD tổng vốn đầu tư, chiếm 14,13% tổng vốn đầu tư (tăng 23 dự án nhưng giảm 72,07 triệuUSD vốn đầu tư) Hiện nay, EU là khu vực chiếm tỷ trọng lớn trong quan hệ thương mại giữaViệt Nam và châu Âu, là đối tác thương mại lớn hàng đầu và là thị trường xuất khẩu lớn thứ 2của Việt Nam (sau Hoa Kỳ).2
2 Xem: Thời báo kinh tế Sài Gòn (ngày 19/03/2020) Số 12.2020(1.527)
Trang 101.3 Một số vụ việc tranh chấp thực tế giữa Việt Nam và EU
Tuy nhiên, việc tranh chấp đầu tư là không thể tránh khỏi khi EU là một thị trường vớidung lượng lớn và đa dạng Một số vụ kiện điển hình về tranh chấp trong đầu tư quốc tế củaViệt Nam với EU phải kể đến:
Vụ kiện Đầu tư quốc tế thứ hai mà Việt Nam thắng kiện vào năm 2015 giữa nhà đầu tư Pháp (DialAsie) (nguyên đơn) và Chính phủ Việt Nam (bị đơn) trong dự án Bệnh viện Quốc tế thận và lọc thận tại Tòa án Hà Lan từ năm 2011.
Bệnh viện DialAsie ký hợp đồng thuê tòa nhà của Liên hiệp Hợp tác xã Thương mạiTP.HCM (Sài Gòn Co.op) với giá 23.000 USD/tháng tọa lạc tại đường Điện Biên Phủ, Quận 3,Thành phố Hồ Chí Minh Nhưng sau đó, do không thể chi trả được tiền thuê toà nhà nênDialAsie bị Sài Gòn Co.op kiện ra Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam Trong vụ kiện này,DialAsie đã bị xử thua và phải thanh toán số tiền hơn 571.000 USD Bên cạnh đó, theo côngvăn của Bộ Y tế quyết định bệnh viện này phải ngừng tiếp nhận bệnh nhân và chuyển các bệnhnhân đang điều trị tại đây tới trung tâm y tế khác Tuy nhiên, sau đó Bệnh viện DialAsie cũngkhông thanh toán được khoản tiền hơn 571.000 USD (khoảng 8 tỷ đồng) này cho Sài GònCo.op nên Sài Gòn Co.op đã đưa đơn khởi kiện Bệnh viện DialAsie ra Trung tâm trọng tàiquốc tế Việt Nam DialAsie cho rằng mình bị đối xử không công bằng nên đã kiện Chính phủViệt Nam tới Toà trọng tài Quốc tế vào năm 2011 Sau một thời gian dài xem xét, thụ lý vụ ánHội đồng trọng tài tại Tòa trọng tài thường trực tại La Haye đã ban hành phán quyết với nộidung:
Không có bất cứ một cơ quan Nhà nước nào của Chính phủ Việt Nam vi phạm Hiệpđịnh khuyến khích và bảo hộ đầu tư Việt - Pháp, vi phạm pháp luật Việt Nam hoặc thực hiệnbất cứ một hành vi sai trái nào; mọi hành động của Sài Gòn Co.op hoàn toàn tuân theo phápluật Việt Nam và không thể quy các hoạt động của Sài Gòn Co.op là hành động của Chính phủViệt Nam
Do đó, Hội đồng trọng tài quốc tế La Haye đã bác bỏ toàn bộ nội dung khởi kiện củaDialAsie đối với Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Việt Nam cũng không phải bồi thường chonguyên đơn bất cứ một chi phí nào theo yêu cầu khởi kiện
Kể từ khi phát sinh vụ tranh chấp đầu tư quốc tế đầu tiên (năm 2010), số lượng các vụtranh chấp giữa nhà nước và nhà đầu tư nước ngoài đã tăng lên đáng kể Tính đến tháng9/2019, theo số liệu thống kê sơ bộ của Bộ Tư pháp, có 10 vụ tranh chấp nhà đầu tư nước ngoài
và nhà nước tại trọng tài quốc tế, 22 vụ nhà đầu tư thông báo ý định khởi kiện trong năm 2019,
19 vụ việc khác đang được giải quyết tại các cơ quan tố tụng Việt Nam và 129 vụ việc khácđang được giải quyết tại các cơ quan nhà nước có thẩm quyền
Trang 11Thông qua các vụ tranh chấp, ta có thể thấy, đa phần các quốc gia đang phát triển đềuđang “loay hoay” tìm kiếm mô hình hiệu quả cho việc phòng ngừa và giải quyết tranh chấp,đặc biệt khi các quốc gia này phải đối phó với những vướng mắc về: tổ chức bộ máy của cơquan giải quyết tranh chấp, nguồn nhân lực và tài chính cho việc giải quyết tranh chấp đangảnh hưởng lớn đến khả năng tự bảo vệ của họ trong tranh chấp đầu tư quốc tế Với bối cảnh đó,một trong những mô hình mà các quốc gia này, trong đó có Việt Nam theo đuổi đó là ký kết vàgia nhập các hiệp định thương mại tự do, hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư Những cải
tổ đối với cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư giữa Chính phủ và nhà đầu tư trong Hiệp địnhEVIPA có thể là ví dụ cho những nỗ lực nêu trên Nắm bắt được sự cấp thiết ấy, cơ chế giảiquyết tranh chấp đầu tư giữa Chính phủ và nhà đầu tư trong Hiệp định EVIPA đã có nhữngđiểm tiến bộ nhất hiện nay
Vụ kiện tiếp theo từng gây ra nhiều tranh cãi và được dư luận hết sức quan tâm đó là
vụ việc tranh chấp giữa nguyên đơn là nhà đầu tư Hà Lan (Trịnh Vĩnh Bình) và bị đơn là Chính phủ Việt Nam.
Ông Trịnh Vĩnh Bình - một triệu phú nổi tiếng của Hà Lan vì đã bán sỉ chả giò cho cácsiêu thị từng đưa hơn 3 triệu đô la Mỹ về Việt Nam làm ăn và đầu tư trong nước vào cuối năm
1987 Tuy nhiên vào năm 1998, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu bắt giữ ông với cáo buộc hối lộ và viphạm quy định về quản lý – bảo vệ đất đai nên ông Bình đã bị giam 18 tháng và 1 năm 6 thángquản chế Sau đó, ông bị tịch thu toàn bộ tài sản và lãnh án 11 năm tù vào năm 1999 Trongthời gian được tại ngoại ông đã trốn thoát khỏi Việt Nam
Vụ kiện lần đầu này được đưa ra Trung tâm Trọng tài Quốc tế Stockholm xét xử vàotháng 12 năm 2006 nhưng phía nhà nước Việt Nam đã thương lượng với ông Trịnh Vĩnh Bìnhngoài tòa nhằm ký một thỏa thuận vào năm 2006 Hai bên thỏa thuận với nhau như sau: PhíaChính phủ Việt Nam đồng ý xóa án cho ông Bình, đồng thời bồi thường 15 triệu đô la Mỹ vàtrả lại toàn bộ tài sản đã tịch thu cho nguyên đơn Đổi lại thì ông Bình phải rút đơn kiện khỏiTòa án Trọng tài Quốc tế, cũng như không tiết lộ nội dung thỏa thuận trên
Nhưng đến tháng 1 năm 2015, ông Bình lại tiếp tục đâm đơn kiện Chính phủ Việt Namlần thứ hai, với lý do Chính phủ Việt Nam không thực hiện đúng những cam kết mà trước đóhai bên đã thỏa thuận Cùng với đó, ông cũng đòi bồi thường 1,25 tỷ đô la vì Việt Nam đã viphạm luật đầu tư liên quan đến Hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư song phương giữa HàLan và Việt Nam Hơn nữa, bị đơn còn vi phạm nhân quyền vì bắt giữ ông trái pháp luật (nhốtngười oan sai)
Theo phán quyết của Toà Trọng tài Quốc tế ở Paris đưa ra hồi tháng 4 năm 2019, Chínhphủ Việt Nam phải trả 37.581.596 đô la tiền bồi thường thiệt hại và gần 7,9 triệu đô la án phícho “vua chả giò” Trịnh Vĩnh Bình, nhưng Việt Nam lại từ chối trả những tài sản còn lại ở Việt
Trang 12Nam cho ông Mặt khác, ông Bình cũng xác nhận thông tin về việc thanh toán tiền trong mộtphỏng vấn với RFA hôm 20/4/2019 rằng: Số tiền phán quyết một phần đó Chính phủ Việt Nam
đã trả Đồng thời ông cũng cho biết thêm: Số tiền mà Tòa án đưa ra trong phán quyết chỉ là mộtphần rất nhỏ trong tổng số tiền tổn thất mà ông đòi từ phía Chính phủ Việt Nam Theo những
gì ông Bình tiết lộ thì nguyên đơn vẫn còn một số tài sản ở Việt Nam nhưng không cho biết cụthể những tài sản đó là gì và giá trị của nó là bao nhiêu Dù vậy, nhưng theo ước tính số tiềnthiệt hại mà ông phải chịu do những vi phạm của Chính phủ Việt Nam tính theo thời giá hiệntại lên đến 2,5 tỷ đô la Trong một bài phỏng vấn mới đây, ông Bình cho biết ông đang xúc tiến
ít nhất hai vụ kiện mới đối với Chính phủ Việt Nam nhưng không tiết lộ cụ thể nội dung các vụkiện này là gì Nói về phần tiền đền bù trong phán quyết mới nhất, ông nói: Phần mà Việt Namđền bù là không đủ, chỉ được một phần nên tôi sẽ tiếp tục đòi vì đây là những tài sản mà tôi đãđầu tư nhiều năm ở thị trường Việt Nam Khi được hỏi về khả năng ông sẽ quay lại Việt Namđầu tư trong tương lai hay không, ông Bình cho biết thêm: Thực ra, Việt Nam ngày càng mởcửa về phương diện luật pháp Nhưng khi có đụng chạm gì thì trên thực tế các cơ quan thực thipháp luật ở Việt Nam không thực hiện đúng như quy định của luật pháp Đây là một vấn đề đầynhức nhối Ông vẫn không tin tưởng vào môi trường đầu tư tại Việt Nam, đây chính là cản trởlớn nhất đối với ông khi đưa ra quyết định đầu tư ở thị trường này
Mặt khác, Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Việt Nam Mai Tiến Dũng trongmột lần phỏng vấn báo chí trong nước sau khi có thông tin vụ kiện của ông Bình được đưa raToà Trọng tài Quốc tế vào năm 2017 đã nói rằng: Quan điểm của Chính phủ, Thủ tướng là tạomôi trường kinh doanh bình đẳng, hợp pháp cho các doanh nghiệp nước ngoài vào trong nướcđầu tư Và Tòa án quốc tế cũng đang xem xét việc tranh chấp trên có vi phạm điều luật haykhông Như báo chí, truyền thông đều đã biết, vì đây là vấn đề bảo hộ đầu tư nên khi một địaphương hay một cơ quan nào vi phạm hoặc không thực hiện đúng thỏa thuận, cam kết, điềuluật thì nhà đầu tư nước ngoài đều kiện Chính phủ Việt Nam
Vấn đề đặt ra là một khi hành lang pháp lý ở Việt Nam chưa ổn thì sẽ có rất nhiều nhàđầu tư nước ngoài e dè, không muốn đầu tư ở thị trường nước ta Chính vì vậy mà điều đó cũng
đã phần nào gây trở ngại rất lớn cho nền kinh tế thị trường của Việt Nam Do đó, Chính phủViệt Nam cần có những giải pháp tối ưu, hiệu quả nhất để khắc phục những hạn chế, yếu kémnêu trên
1.4 Một số nguyên nhân dẫn đến tranh chấp
Trên thực tế, đa số các vụ tranh chấp về bảo hộ đầu tư phát sinh theo hiệp định EVIPA
là do nhà đầu tư cho rằng nước tiếp nhận đầu tư không thực hiện đúng hoặc không thực hiện,thực hiện không đầy đủ sự bảo hộ như những gì mà họ đã thỏa thuận, cam kết trong Hiệp địnhhoặc phát sinh ngoài thỏa thuận Như vậy, tranh chấp về đầu tư có thể kể đến là tranh chấp giữa
Trang 13nhà đầu tư nước ngoài với Chính phủ nước tiếp nhận đầu tư; tranh chấp về những vấn đề liênquan đến việc thực thi các cam kết trong Hiệp định Bảo hộ đầu tư Mặt khác, còn có nhữngtranh chấp giữa các chính phủ thành viên về việc giải thích và áp dụng hiệp định, hay các loạitranh chấp giữa thương nhân và thương nhân trong thương mại quốc tế nhưng khởi nguồn làtranh chấp đầu tư quốc tế.
Hiệp định EVIPA được xây dựng với mục đích nhằm khuyến khích các nhà đầu tư camkết lâu dài về nguồn vốn, tài chính trên cơ sở sự đối xử công bằng, thỏa đáng mà quốc gia tiếpnhận đầu tư đã cam kết, giải quyết các vụ việc tranh chấp và đảm bảo khoản bồi thường thỏađáng cho nhà đầu tư bị thiệt hại Đồng thời, giúp ngăn chặn những hành vi đối xử bất công củaChính phủ nước tiếp nhận đầu tư (nước chủ nhà) đối với nhà đầu tư nước ngoài và đem lại lợiích cho công dân và các tập đoàn, công ty của các nước ký kết thông qua việc dành cho họ sựbảo hộ nhất định theo pháp luật quốc tế Trong một báo cáo nghiên cứu của Hội nghị Liên hiệpQuốc về Thương mại và Phát triển (UNCATD) đã chỉ ra rằng việc quy định các cơ chế giảiquyết tranh chấp về đầu tư cũng được xem như là “sự bảo đảm cuối cùng để bảo vệ nhà đầu tưnước ngoài”.3
1.5 Nội dung khởi kiện, các lĩnh vực có thể diễn ra tranh chấp chủ yếu
Liên quan đến hoạt động đầu tư, khoản đầu tư được bảo hộ như vốn, khoản nợ, hoạtđộng kinh doanh, tài sản và quyền tài sản hoặc liên quan đến phạm vi việc thực hiện các nghĩa
vụ theo quy định của hợp đồng, điều ước quốc tế Các dự án của các nhà đầu tư EU sẽ được thuhút có chọn lọc, chất lượng, tập trung vào các lĩnh vực như: công nghiệp chế biến, chế tạo, sửdụng công nghệ cao, năng lượng sạch, năng lượng tái tạo, các dịch vụ chất lượng cao, dịch vụngân hàng, tài chính, dự án có giá trị gia tăng cao, có tác động lan tỏa, kết nối chuỗi sản xuất vàcung ứng toàn cầu Đây là một số lĩnh vực mà EU có tiềm năng và thế mạnh nên cũng đượcxem là các lĩnh vực gây nên tranh chấp giữa các bên
1.6 Sự cấp thiết của việc ra đời hiệp định
Một sự kiện quan trọng, đặt dấu mốc lịch sử mới nhất trong quan hệ hai bên chính làviệc ký kết, phê chuẩn và chính thức có hiệu lực của Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam –
EU (EVFTA) từ ngày 01/8/2020 với phạm vi cam kết sâu rộng, tạo thêm nhiều đột phá, mở ratriển vọng mới cho quan hệ hợp tác Việt Nam và EU, từ đó tách nội dung bảo hộ đầu tư rathành một hiệp định riêng là Hiệp định bảo hộ đầu tư Việt Nam – EU
3 Tham khảo: Bùi Hồng Hạnh - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội (2020) “Quan hệ Việt Nam – Liên minh Châu âu: Từ Hiệp định khung về hợp tác đến Hiệp định Thương mại tự do”, https://tapchicongsan.org.vn/web/guest/the-gioi-van-de-su-kien/-/2018/819660/quan-he-viet-nam -lien-minh-chau-au tu- hiep-dinh-khung-ve-hop-tac-den-hiep-dinh-thuong-mai-tu-do.aspx, truy cập ngày 3/6/2021.
Trang 14Hiệp định bảo hộ đầu tư Việt Nam – EU (EVIPA) thể hiện một bước đi lớn để đưa ViệtNam từ một nước đi sau vươn lên thuộc nhóm nước đi đầu trong khu vực trong tiến trình hộinhập kinh tế quốc tế.4
Hiệp định bảo hộ đầu tư Việt Nam – EU (EVIPA) được thông qua nhằm khẳng địnhmong muốn, lợi ích và quyết tâm của hai bên tiếp tục làm sâu sắc hơn nữa và tạo những độtphá mới nâng tầm quan hệ đối tác toàn diện sau 30 năm thiết lập quan hệ ngoại giao khôngnhững về mặt thương mại mà còn là pháp luật quốc tế
Từ trước đến nay, sự bận tâm về các vấn đề liên quan đến tài sản, vấn đề pháp lý khi đầu
tư vào một doanh nghiệp nước ngoài luôn là mối trở ngại cản trở các nhà đầu tư mở rộng thịtrường của các nhà đầu tư trong nước Không chỉ rào cản về ngôn ngữ mà còn là các tranh chấpngoài thỏa thuận, các vấn đề bảo hộ doanh nghiệp, các vấn đề phân biệt đối xử, v.v… luônkhiến doanh nghiệp Việt Nam chùn bước khi muốn làm chủ thị trường nước ngoài Hiệp địnhEVIPA thực thi, phần nào giúp các nhà đầu tư cảm thấy an toàn về vấn đề bảo hộ tài sản mộtcách công bằng và thỏa đáng Đồng thời nhờ vào hiệp định, các nhà đầu tư sẽ được cam kết bồithường tài sản của mình nếu như tài sản bị phá hoại hay không bị “trưng mua quốc hữu hóa”.5
Bộ Kế hoạch và Đầu tư cho biết, việc thực hiện cam kết theo Hiệp định EVIPA vừađược phê chuẩn tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XIV, sẽ là động lực thúc đẩy Việt Nam tiếptục hoàn thiện hệ thống thể chế, chính sách nhằm cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh theohướng ngày càng thuận lợi, bình đẳng, an toàn, minh bạch và thân thiện hơn đối với nhà đầu tưthuộc mọi thành phần kinh tế.6
Là một nước đang phát triển nên Việt Nam phải hằng ngày cố gắng phát triển nền kinh
tế đầu tư để vươn lên Đi cùng với đó chắc chắn sẽ không thể tránh khỏi sự phụ thuộc hay sựnhượng bộ đối với các nước lớn khác trên thế giới Tuy nhiên khi hiệp định EVIPA được phêduyệt và tiến hành, các vấn đề về giải quyết tranh chấp giữa Việt Nam với các quốc gia khác đã
có được sự chuyển biến Nội dung của hiệp định giúp giải quyết các vấn đề về tranh chấp quốc
tế được thực thi một cách minh bạch EVIPA giúp các nhà đầu tư trong nước tự tin hơn, cốgắng hơn để hoàn thiện doanh nghiệp và không bị hạn chế các quyền trong một thế giới cácquốc gia đều cố gắng vươn mình
1.7 Bối cảnh ra đời EVIPA
Bối cảnh thế giới
4 Lại Thị Vân Anh, Pháp luật quốc tế và thực tiễn áp dụng trong giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, Tài liệu kiến thức, kỹ năng pháp luật quốc tế về giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế cho công chức, viên chức thuộc Bộ Tư pháp, Hà Nội.
5 Bộ trưởng công thương Trần Tuấn Anh (2021), EVIPA: Cân bằng cho cả Việt Nam và EU, Trung tâm WTO và hội nhập,
Hà Nội truy cập ngày 13/6/2021.
Trang 15Năm 2020, đại dịch COVID - 19 đã khiến mức tăng trưởng của nhiều nền kinh tế trêntoàn cầu bị suy giảm mạnh, điều chưa từng thấy trong nhiều thập kỷ qua Bối cảnh tình hìnhkinh tế chính trị đang có nhiều diễn biến phức tạp và khó có thể đoán định Hệ lụy của nó đangkhiến các nhà đầu tư cảm thấy lo sợ, sự đầu tư của các nước hay liên minh lớn đối với các nướcnhỏ đang dần trở nên ít đi “Xu hướng bảo hộ và chống tự do hóa thương mại đa phương khó
có thể được đảo ngược trong vòng 5 - 7 năm tới”.7
Vấn đề đầu tư bảo hộ của mỗi quốc gia vẫn còn là một dấu hỏi lớn đối với các nhà đầu
tư thế nên hoàn toàn có thể đánh giá đó là một thử thách của các quốc gia đang phát triển.Trong năm 2021 và những năm tiếp theo được dự báo tiếp tục có nhiều khó khăn, thách thứcđối với nền kinh tế toàn cầu Tuy vậy, trong 4 tháng đầu năm 2021, nền kinh tế thế giới đã dần
có dấu hiệu khởi sắc mặc dù xu hướng vốn đầu tư trực tiếp toàn cầu vẫn yếu Toàn cầu hóachuyển dần sang khu vực hóa thương mại đầu tư với sự ra đời của nhiều sáng kiến ở cấp độkhu vực, sẽ có sự kết hợp giữa bảo hộ và khu vực hóa các chuỗi giá trị, thay đổi theo từng lĩnhvực khác nhau Hậu quả của đại dịch COVID - 19 vẫn đang kéo dài khiến các vấn đề đầu tư trởnên khó khăn, nguồn vốn và thị trường khan hiếm hơn bao giờ hết Các vấn đề về bảo hộ đầu
tư vẫn còn đang đứng trước bờ vực khó khăn, chưa thể tìm ra lối mở cho các nhà đầu tư haycác quốc gia của từng khu vực
Bối cảnh Liên minh châu Âu
Năm 2020 chính là một năm đầu biến động đối với Liên minh châu Âu
Ngày 30/9/2020 liên minh châu Âu công bố “Hiệp ước mới về di cư” nhằm cố gắng giảiquyết hậu quả kéo dài của khủng hỏa di cư xảy ra 05 năm trước đó, đồng thời hạn chế vấn đề
“người tị nạn” Tiếp đến vào tháng 11, ngay trước Hội nghị thượng đỉnh, Thổ Nhĩ Kỳ và HyLạp thông qua phương pháp trung gian cũng đã đạt được thỏa thuận giảm leo thang và tránhxung đột trên biển và trên không, phần nào hóa giải căng thẳng liên quan Đông Địa Trung Hải.Đặc biệt, ngày 01/12 tại Hội nghị Bộ trưởng ngoại giao trực tuyến ASEAN - EU, từ mối gắnkết đối tác cả hai khu vực đã nâng tầm lên thành đối tác chiến lược chứng tỏ sự phát triển toàndiện và trên mọi mặt
Tuy đạt được nhiều cố gắng đáng khích lệ, nhưng EU năm 2020 cũng phải đối mặt vớinhiều thách thức như việc Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland rời khỏi EU (Brexit), nợcông và nợ doanh nghiệp, đầu tư, sản xuất đình trệ, rạn nứt nội khối gia tăng , song có lẽ vấn
đề lớn nhất là dịch bệnh COVID - 19 Đại dịch bệnh với nhiều lần tái bùng phát đã làm tăngtrưởng kinh tế của EU sụt giảm nghiêm trọng, rơi vào suy thoái kinh tế chưa từng có và chậmphục hồi khiến “lục địa già” không ngừng chao đảo
7 Tô Trung Thành (2020), “Xu hướng bảo hộ và chống tự do hóa thương mại đa phương khó có thể được đảo ngược trong vòng 5 - 7 năm tới, Kinh tế thế giới năm 2020 và những xu hướng mới”, Thời báo tài chính Việt Nam online.
Trang 16Có thể nói, EU đang bước vào 2021 với nhiều thách thức và cơ hội ẩn Với mục tiêuchung là khắc phục hậu quả của đại dịch, phục hồi kinh tế - xã hội, xây dựng sức mạnh độc lập
về kinh tế và quốc phòng trong điều kiện tiếp tục chống lại sự nóng lên toàn cầu, 2021 đượcxem như bản lề đối với các nước thành viên của khu vực EU
Hầu hết nền kinh te cac nuoc thành viên EU đều lâm vào tình trạng bi khung hoang boinhieu khoan chua the giai ngan kip thoi, do đó chinh phu chua dam chi thang cho viec đau tuvao cac thi truong cac nuoc đang phat trien trong khi vấn đề bảo hộ đang còn là một thách thứclớn Dẫn đến tình trạng cac nha đau tu lan Chinh phu van chua the thong nhat voi nhau ve cácvan đe bảo hộ đầu tư boi đo la mot van đe can nhieu thoi gian va ngan sach Vì vậy mà các vấn
đề về bảo hộ đầu tư hay giải quyết tranh chấp hiện vẫn còn đang đứng trước bờ vực khó khăn,chưa thể tìm ra lối mở cho các nhà đầu tư hay các quốc gia của từng khu vực
Bối cảnh trong nước
Để từ đó, bức tranh hòa bình, hợp tác và hữu nghị lại một lần nữa là điểm sáng trong xuthế phát triển không chỉ riêng Việt Nam “Châu Á - Thái Bình Dương vẫn tiếp tục khẳng định
là khu vực phát triển kinh tế năng động, là động lực của tăng trưởng và liên kết toàn cầu và cótầm ảnh hưởng về chính trị ngày càng gia tăng”.8 Tiếp tục lấy người dân làm trung tâm và mụcđích hướng đến, “Của dân – do dân – vì dân” vẫn là kim chỉ nam cho mọi hoạt động, vữngbước tầm nhìn đến năm 2025 trong “Chiến lược tổng thể về hội nhập quốc tế đến năm 2020,tầm nhìn đến năm 2030” được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 2016
Từ bối cảnh môi trường quốc tế với nhiều biến động, ngoài những nỗ lực duy trì, củng
cố quan hệ song phương đa phương với các nước trong khu vực, ngoài khu vực; tiếp tục traođổi, thúc đẩy mối quan hệ, linh hoạt trong ngoại giao; hỗ trợ y tế, khẩu trang cho các quốc gia,đối tác quan trọng; tranh thủ được sự ủng hộ tài chính trang thị bị y tế từ quốc gia và tổ chứcquốc tế về kiểm soát dịch bệnh, thì ta còn để lại một số dấu ấn đặc biệt trong năm 2020 theobáo cáo của Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Phạm Bình Minhnhư sau:
Thứ nhất, đảm nhiệm nhiều trọng trách quốc tế (Chủ tịch ASEAN 2020 và AIPA 41, Ủy
viên không thường trực Hội đồng Bảo an (HĐBA)/Liên Hợp quốc (LHQ) trong năm đầu củanhiệm kỳ 2020-2021); điều phối dẫn dắt, ký kết nhiều văn kiện quan trọng tại các hội nghị,giúp ASEAN vượt qua nhiều thử thách; đồng thời tại HĐBA ta đã thể hiện được hình ảnh mộtđất nước trách nhiệm, đề cao luật pháp quốc tế cũng như nỗ lực tìm kiếm giải pháp thỏa đángcho các cuộc tranh chấp, xung đột…;
8 Phạm Bình Minh (2020), “Đối ngoại Việt Nam 2020: Bản lĩnh và tâm thế mới”, Báo điện tử chính phủ nước CHXHCN
Trang 17Thứ hai, công tác biên giới lãnh thổ có nhiều kết quả tích cực, cụ thể là với Campuchia
và Trung Quốc thông qua thành quả phân giới cắm mốc đến 84% với Campuchia và kỷ niệmhiệp ước biên giới trên biển Đặc biệt là kiên quyết giữ vững lập trường, kiên trì bảo vệ chủquyền, quyền chủ quyền biển Đông của nước nhà trên cơ sở thượng tôn pháp luật, giải quyếttranh chấp một cách hòa bình;
Thứ ba, công tác bảo hộ người Việt Nam và công dân Việt Nam ở nước ngoài khi có dịch xảy
ra được triển khai kịp thời; bên cạnh đó kiều bào khắp nơi vẫn hướng về đất nước dù khó khăn,
đóng góp và ủng hộ đất nước vượt qua các ảnh hưởng do dịch COVID - 19 gây nên; Thứ tư,
các công tác tuyên truyền văn hóa, thông tin đối ngoại được tuyên truyền tích cực, nổi bật là
ứng dụng được công nghệ số vào đời sống Từ đó gặt hái được nhiều kết quảđáng chú ý như UNESCO công nhận công viên địa chất Đắk Lắk là công viên địa chất toàncầu, Vinh, Sa Đéc là thành phố học tập toàn cầu;
Ngoài những lĩnh vực nêu trên, lĩnh vực hội nhập kinh tế quốc tế cũng đã chứng tỏ được
sự phát triển có tính đột phá, tạo tiềm lực cho cho nền kinh tế tăng nhanh và bền vững thôngqua việc thúc đẩy, ký kết một số Hiệp định, nâng cao mối quan hệ đối tác với các nước nhằmduy trì tăng trưởng thuộc nhóm cao thế giới
EU, Việt Nam cũng nên có sự chuẩn bị phù hợp và tận dụng tối đa lợi thế từ vấn đề này
CHƯƠNG 2: NỘ̣I DUNG CHÍNH CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP CỦA EVIPA
2.1 Phương thức giải quyết tranh chấp
2.1.1 Giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế giữa chính phủ – chính phủ:
Bao gồm giải quyết theo phương thức tham vấn và hoà giải được quy định tại Chương 3Điều 3.3, 3.4 của Hiệp định EVIPA: Các bên sẽ cố gắng hết sức để giải quyết bất đồng mộtcách thiện chí bằng cách thông qua tham vấn nhằm đạt được một giải pháp được cả hai bên