Một số biện pháp nâng cao chất lượng giải toán có lời văn cho học sinh lớp 4a trường tiểu học bùi thị xuân

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢI BÀI TOÁN CÓ LỜI VĂN CHO HỌC SINH LỚP 4A TRƯỜNG TIỂU HỌC BÙI THỊ XUÂN.. Trên cơ sở cung cấp những tri thức khoa học ban đầu về số học, các số tự

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG

GIẢI BÀI TOÁN CÓ LỜI VĂN CHO HỌC SINH LỚP 4A TRƯỜNG TIỂU HỌC BÙI THỊ XUÂN

PHẦN I: LÍ DO CHỌN BIỆN PHÁP

Trong tất cả các môn học ở trường tiểu học, cùng với môn Tiếng Việt thì môn Toán cũng có vị trí vô cùng quan trọng Trên cơ sở cung cấp những tri thức khoa học ban đầu về số học, các số tự nhiên, các số thập phân, các đại lượng cơ bản, giải toán có lời văn ứng dụng thiết thực trong đời sống và một

số yếu tố hình học đơn giản, toán học góp phần quan trọng trong việc đặt nền móng cho việc hình thành và phát triển nhân cách của học sinh

Môn Toán ở tiểu học bước đầu hình thành và phát triển năng lực trừu tượng hoá, khái quát hoá, kích thích trí tưởng tượng, phát triển khả năng suy luận và biết diễn đạt đúng bằng lời, bằng chữ viết góp phần rèn luyện phương pháp học tập và làm việc khoa học, linh hoạt, sáng tạo cho học sinh Trong đó giải toán có lời văn là mạch kiến thức trọng tâm, có một vị trí quan trọng vì nó góp phần rèn luyện trí thông minh, phát triển tư duy, đặc biệt là tư duy giải toán cho học sinh tiểu học, đồng thời nó còn giúp các em học tốt các mạch kiến thức khác

Qua thực tế giảng dạy ở lớp 4A theo mô hình trường học mới VNEN tôi nhận thấy trong các kiến thức toán ở chương trình thì mạch kiến thức “Giải toán có lời văn” là mạch kiến thức khó nhất đối với học sinh Bởi vì đối với một số học sinh, vốn từ, vốn hiểu biết, khả năng đọc hiểu, khả năng tư duy lôgic của các em còn rất hạn chế nên khi giải toán có lời văn thường rất chậm so với các mạch kiến thức khác Các em thực sự lúng túng, gặp khó

khăn khi giải bài toán có lời văn như: Chưa biết phân tích đề toán để tìm

ra cách giải, đặt lời giải chưa đúng, thực hiện các phép tính để tìm ra đáp số của bài toán chưa chính xác, chưa biết tổng hợp để trình bày bài giải, diễn đạt chưa rõ ràng, thiếu lôgic

Vậy làm thế nào để học sinh hiểu đề bài, biết cách giải và tìm ra đáp số đúng của bài toán, đó là điều khiến tôi rất trăn trở Vì những lí do trên, tôi đã

mạnh dạn chọn đề tài “Một số biện pháp nâng cao chất lượng giải toán có lời văn cho học sinh lớp 4A trường Tiểu học Bùi Thị Xuân”, mong tìm ra

những giải pháp nhằm góp phần nâng cao kỹ năng giải toán có lời văn cho học sinh lớp 4 nói chung và học sinh lớp 4A nói riêng Để giúp các em giải bài toán một cách vững vàng, hiểu sâu được bản chất của vấn đề cần tìm, mặt khác giúp các em có phương pháp suy luận toán lôgic thông qua cách trình bày: lời giải đúng, ngắn gọn, sáng tạo trong cách thực hiện Từ đó giúp các em

có hứng thú, say mê học môn Toán hơn

PHẦN II: NỘI DUNG:

I Thực trạng của việc dạy và học giải toán có lời văn:

1 Thực trạng việc dạy và học giải bài toán có lời văn:

Chương trình môn Toán của lớp 4 phong phú và đa dạng hơn trong hệ thống chương trình toán ở các lớp dưới Mỗi đề bài có kênh chữ nhiều hơn, lắt léo hơn, phần đã cho và phần phải tìm cũng nhiều hơn, đa dạng hơn, các quan

hệ toán học cũng phức tạp hơn Vì thế để giải được bài toán đòi hỏi người giáo viên phải định hướng được cho học sinh động não nhiều hơn, biết vận dụng nhiều kiến thức, nhiều phương pháp đã học cùng lúc để giải quyết vấn đề

*Về phía giáo viên: Đôi lúc còn gặp khó khăn khi hướng dẫn giải toán

có lời văn cho một số đối tượng học sinh Lúng túng trong việc xác định phương pháp, kĩ thuật hướng dẫn cách để học sinh tìm ra hướng giải bài toán

một cách đơn giản nhất Chưa mạnh dạn đổi mới phương pháp dạy học, chưa tìm ra được biện pháp khơi gợi hứng thú tìm tòi, sáng tạo của học sinh

*Về phía học sinh: phần lớn ở độ tuổi này các em học sinh còn ham

chơi hơn ham học, tư duy của các em còn non nớt, nhiều em chưa xác định đúng đắn việc học là “ học cho ai ? và học để làm gì ?” Bên cạnh đó điều kiện cuộc sống ở gia đình một số em còn nhiều khó khăn, thiếu thốn Vì thế vấn đề phải quan tâm nhắc nhở, hướng dẫn, kiểm tra ,… việc học của con em mình đối với phụ huynh là hết sức khó khăn và còn nhiều hạn chế Lâu ngày, đã tạo cho các em thói quen xấu lười suy nghĩ, ngại khó … Nên khi gặp phải vấn đề cần phải động não suy nghĩ thì các em trở nên lúng túng, chán nản, dẫn đến việc bỏ qua hoặc làm bài mà không cần biết là đúng hay sai Đặc biệt là ở môn toán, mà nhất là dạng toán có lời văn, phần lớn các em chỉ đọc đề bài qua loa rồi làm bài theo như mẫu ở phần tìm hiểu bài (sách giáo khoa) hoặc rập khuôn theo bài giải của giáo viên hướng dẫn ở bảng lớp Mà không chịu đọc kĩ đề bài, không chịu suy nghĩ để xác định dạng toán và phân tích bài toán theo qui tắc để giải bài toán theo từng bước như giáo viên đã giảng …

2 Khảo sát chất lượng đầu năm

Đầu năm nhận lớp, tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng môn Toán của 32 học sinh lớp 4A trong năm học 2021 - 2022 như sau:

Qua thống kê bài khảo sát chất lượng đầu năm của học sinh, tôi thấy chất lượng bài làm của các em chưa được tốt

- Có 2 em làm bài đạt điểm 9, 10

- Có 4 em đạt điểm 7, 8 vì các em tính toán chưa cẩn thận dẫn đến sai kết quả

- 26 em còn lại rơi vào trường hợp không giải được bài toán có lời văn

* Nguyên nhân:

- Một số em có tâm lí ngại khó với các bài toán có lời văn đặc biệt là các em có học lực yếu, trung bình, có trường hợp các em chưa đọc đề bài mà

bỏ qua không làm

- Do các em chưa đọc kĩ đề bài, chưa tập trung vào những dữ kiện trọng tâm của đề toán, không chịu phân tích đề toán khi đọc đề

- Các em chưa không xác định được mối liên hệ giữa các đối tượng hay

dữ liệu trong bài toán

- Đa số học sinh bỏ qua một bước quan trọng trong giải toán có lời văn

là tóm tắt đề toán

- Một số em biết tìm ra phép tính đúng nhưng đặt lời giải cho bài toán chưa phù hợp

Để khắc phục những khó khăn mà học sinh mắc phải trên đây, tôi đã tìm hiểu tình hình học sinh của lớp mình thông qua Giáo viên chủ nhiệm cũ và kết quả học tập của các em năm học trước Từ đó, tôi nắm vững hơn các đối tượng học sinh và có kế hoạch, phương pháp giúp các em rèn luyện kĩ năng giải toán

có lời văn tốt hơn

II Một số biện pháp nâng cao chất lượng giải toán có lời văn cho học sinh lớp 4

1 Vận dụng linh hoạt một số phương pháp giải toán có lời văn vào quá trình giảng dạy

Trong quá trình giảng dạy, việc nắm vững các phương pháp và linh hoạt sử dụng khai thác triệt để ưu thế của phương pháp đó sẽ giúp cho giờ dạy thêm sinh động, học sinh hiểu được bài và hứng thú với môn học, vì thế tôi đã chú trọng vận dụng một số phương pháp sau để hướng dẫn học sinh giải các bài toán có lời văn hơn nhằm phát huy được phẩm chất, năng lực của học sinh

1.1 Phương pháp trực quan

Bởi nhận thức của trẻ ở lứa tuổi từ 6 đến 10 tuổi còn mang tính cụ thể, gắn với các hình ảnh và hiện tượng cụ thể, trong khi đó kiến thức của môn toán lại

có tính trừu tượng và khái quát cao Sử dụng phương pháp này giúp học sinh

có chỗ dựa cho hoạt động tư duy, bổ sung vốn hiểu biết, phát triển tư duy trừu tượng Ví dụ: tôi có thể cho học sinh quan sát hình vẽ, sơ đồ hoặc đưa một ví

dụ từ thực tế mô phỏng nội dung bài toán, sau đó yêu cầu các em lập tóm tắt

đề bài, rồi mới đến bước chọn phép tính Phương pháp này tôi thường áp dụng

để dạy cho các em tiếp thu bài chậm

1.2 Phương pháp thực hành luyện tập

Đây là phương pháp vô cùng quan trọng trong dạy học môn toán vì phương pháp này sẽ giúp các em thực hành luyện tập kiến thức, kỹ năng giải toán từ đơn giản đến phức tạp sau khi nắm vững phần lí thuyết (Chủ yếu ở các tiết luyện tập) Việc thực hành luyện tập nhiều sẽ giúp học sinh ghi nhớ kiến thức tốt và thành thạo các bước giải toán

1.3 Phương pháp gợi mở - vấn đáp

Theo tôi phương pháp này cũng rất cần thiết và thích hợp với học sinh tiểu học, nhằm rèn cho học sinh biết lắng nghe, độc lập suy nghĩ, cách diễn đạt

bằng lời, tạo niềm tin và khả năng học tập cho từng học sinh Việc trả lời những câu hỏi gợi mở, định hướng của giáo viên sẽ giúp học sinh tự nhận ra vấn đề và khám phá cách giải quyết tạo hứng thú và niềm say mê học tập cho các em

1.4 Phương pháp giảng giải - minh hoạ

Với phương pháp này chỉ khi cần thiết tôi mới sử dụng, nhưng chỉ nói gọn,

rõ ràng và kết hợp với gợi mở - vấn đáp, phối hợp giảng giải với hoạt động thực hành của học sinh (Ví dụ: Bằng hình vẽ, mô hình, sơ đồ ) để học sinh phối hợp nghe, nhìn và thực hiện

1.5 Phương pháp sơ đồ đoạn thẳng

Đây là phương pháp đêm lại hiệu quả cao đối với việc tiếp thu bài của học sinh Tùy vào nội dung bài mà có thể áp dụng hay không.Việc sử dụng sơ đồ đoạn thẳng để thể hiện các đại lượng đã cho ở trong bài và mối quan hệ phụ thuộc giữa các đại lượng đó Tôi chọn độ dài các đoạn thẳng sao cho phù hợp với giá trị của các số giúp học sinh dễ dàng thấy được mối quan hệ phụ thuộc giữa các đại lượng để tạo ra hình ảnh cụ thể, giúp các em suy nghĩ tìm tòi cách giải

Trong quá trình giảng dạy, ngoài các phương pháp nêu trên tôi còn sử dụng kết hợp thêm nhiều phương pháp khác như thảo luận nhóm, thuyết trình, suy luận, … với nhiều hình thức dạy học khác nhau phù hợp với nội dung bài,

đem lại sự mới mẻ gây hứng thú học tập cho học sinh

2 Hướng dẫn học sinh nắm vững các bước giải bài toán có lời văn

Giải toán là một hoạt động trí truệ khó khăn, phức tạp, hình thành kỹ năng giải toán khó hơn nhiều so với kỹ năng tính, vì các bài toán là sự kết hợp

đa dạng nhiều khái niệm, nhiều quan hệ toán học Giải toán không chỉ là nhớ mẫu rồi áp dụng, mà đòi hỏi nắm chắc khái niệm, quan hệ toán học, nắm chắc

ý nghĩa của phép tính, đòi hỏi khả năng độc lập suy luận của học sinh, đòi hỏi

làm tính thông thạo

Để giúp học sinh thực hiện được hoạt động trên có kết quả, ngay từ tuần đầu tiên của năm học (tuần 0), tôi đã ôn tập lại kiến thức và hướng dẫn học sinh thật kĩ càng các bước để giải toán một bài toán như sau :

Bước 1: Tìm hiểu kỹ đề toán

- Đầu tiên, tôi hướng dẫn học sinh đọc kỹ đề toán, suy nghĩ về các dữ kiện đã cho của đề toán, đặc biệt chú ý đến câu hỏi của bài toán Chớ vội tính toán khi chưa đọc kỹ đề

- Ở bước này, tôi nêu hai câu hỏi để dẫn dắt học sinh :

+ Bài toán đã cho biết gì ? + Bài toán hỏi cái gì ?

Bước 2: Thiết lập mối quan hệ giữa các số đã cho và cố gắng tóm tắt nội dung bài toán

- Hướng dẫn học sinh tóm tắt nội dung bài toán bằng ngôn ngữ, ký hiệu, ngắn gọn ; hoặc ghi tóm tắt, điều kiện của bài toán, hoặc bằng sơ đồ đoạn thẳng, hoặc bằng lời,

Bước 3: Lập kế hoạch giải toán

- Suy nghĩ xem, để trả lời câu hỏi của bài toán, cần biết gì, phải thực hiện phép tính gì ?

- Suy nghĩ xem từ các số đã cho và điều kiện của bài toán, có thể biết gì,

có thể tính gì, phép tính đó có thể giúp trả lời câu hỏi của bài toán không

- Trên cơ sở đó, suy nghĩ để thiết lập trình tự giải bài toán

Bước 4: Thực hiện các phép tính theo trình tự đã thiết lập để viết bài giải

- Sau mỗi bước giải, cần kiểm tra xem đã tính đúng chưa, viết câu lời giải đã hợp lý chưa ?

- Giải xong bài toán, phải thử lại xem đáp số tìm ra có thể trả lời đúng

câu hỏi của bài toán chưa, có phù hợp với các điều kiện của bài toán không ?

*Ví dụ minh hoạ : Học sinh khối lớp Ba và khối lớp Bốn xếp thành các

hàng, mỗi hàng 11 bạn Học sinh khối lớp Ba xếp được 19 hàng, học sinh

khối lớp Bốn xếp được 16 hàng Hỏi cả hai khối lớp có tất cả bao nhiêu

bạn? (Hướng dẫn học Toán 4 tập 1B/ Trang 34)

Tôi đã hướng dẫn học sinh thực hiện bài toán trên bằng cách dùng phương

pháp hỏi đáp kết hợp với minh họa bằng tóm tắt đề toán theo trình tự sau:

- Bước 1: Yêu cầu học sinh đọc kỹ đề toán để xác định cái đã cho và cái

phải tìm, sau đó trả lời câu hỏi :

+ Bài toán cho ta biết điều gì ?

1) Mỗi hàng 11 bạn

2) Khối lớp Ba xếp được 19 hàng

3) Khối lớp Bốn xếp được 16 hàng

+ Bài toán hỏi gì ? : Cả hai khối lớp có tất cả bao nhiêu bạn?

- Bước 2: Viết tóm tắt đề toán :

Tóm tắt:

1 hàng : 11 bạn

Khối lớp 3 : 19 hàng : … bạn

Khối lớp 4 : 16 hàng : … bạn

- Bước 3 Lập kế hoạch giải toán :

Tôi hướng dẫn học sinh phân tích bài toán để tìm cách giải Có thể làm

theo trình tự như sau :

1) Bài toán hỏi gì ? (Cả hai khối lớp có tất cả bao nhiêu bạn?)

2) Muốn biết cả hai khối lớp có tất cả bao nhiêu bạn ta làm thế nào ? ( Lấy số lượng học sinh của 2 khối cộng lại )

3) Bài toán đã cho biết số lượng học sinh của từng khối lớp chưa ?

(chưa cho biết)

… bạn?

4) Bài toán cho biết gì về khối lớp 3 ? ( Khối lớp 3 xếp thành 19 hàng, mỗi hàng 11 bạn )

5) Muốn biết số học sinh của khối lớp 3 ta làm thế nào ? ( Lấy số hàng nhân với 11)

6) Bài toán cho biết gì về khối lớp 4? ( Khối lớp 4 xếp thành 16 hàng, mỗi hàng 11 bạn )

7) Muốn biết số học sinh của khối lớp 4 ta làm thế nào ? ( Lấy số hàng nhân với 11)

Từ đó ta có thể diễn tả quá trình này bằng một sơ đồ, ví dụ :

Số học sinh cả hai khối = Số học sinh khối lớp Ba + Số học sinh khối lớp Bốn

- Bước 4 : Thực hiện các phép tính theo trình tự đã thiết lập để viết bài

giải

Bài giải

Số học sinh của khối lớp Ba là:

19  11 = 209 (Học sinh)

Số học sinh của khối lớp Bốn là:

16  11 = 176 (Học sinh)

Cả hai khối lớp có số học sinh là:

209 + 176 = 385 (Học sinh)

Đáp số: 385 Học sinh

Đối với các bài toán có lời văn như trên, tôi luôn khuyến khích học sinh tự nêu ra các giả thiết đã biết, cái cần phải tìm, cách tóm tắt bài toán, tìm và nêu cách giải Việc thực hiện các phép tính giải chỉ là khâu mang tính kĩ thuật nhưng cũng không kém phần quan trọng, đòi hỏi các em phải có kĩ năng tính thành thạo

3 Khuyến khích học sinh giải bài toán có lời văn bằng nhiều cách:

Trong quá trình giảng dạy, tùy vào nội dung của bài toán tôi luôn định hướng khuyến khích học sinh đưa ra nhiều cách giải khác nhau cho một bài toán, trình bày cách giải hay lời giải bằng cách diễn đạt của mình, không nhất thiết phải làm nguyên văn theo sách giáo khoa hay lời cô giáo đã hướng dẫn Điều này sẽ giúp phát triển tư duy và sức sáng tạo của học sinh Các em sẽ độc lập suy nghĩ và chủ động đưa ra những phương án giải quyết vấn đề mới

mà không phải học theo lối mòn hay thói quen, tránh được sự nhàm chán và đem lại sự phấn khích cho các em

Ví dụ: Giải bài toán sau:

Một ô tô cứ đi 15km thì tiêu hao hết 1l xăng Giá tiền 1l xăng là

22 000 đồng Tính số tiền phải mua xăng để ô tô đó đi được quãng đường dài 60km

Khi dạy bài toán này, sau khi hướng dẫn học sinh phân tích để tìm ra cách giải bài toán, tôi cũng định hướng để các em tìm thêm các cách giải khác Tôi đã thu được kết quả từ bài làm của học sinh như sau:

Hình 1: Bài làm của em Nguyễn Tuấn Kiệt, lớp 4A