014

Phỏng vấn ông Đào Đình Luận File # 014 014 Sinh ngày 25 tháng 12 năm 1924 tại thị xã Thanh Hoá, tỉnh Thanh Hoá Nguyên nhân viên Sở công an Trung Bộ; Ty Thông tin Tuyên truyền tỉnh Thanh Hoá; Uỷ ban bả[.]

Sinh ngày 25 tháng 12 năm 1924 tại thị xã Thanh Hoá, tỉnh Thanh Hoá.

Nguyên nhân viên Sở công an Trung Bộ; Ty Thông tin Tuyên truyền tỉnh Thanh Hoá; Uỷ ban bảo vệ thành Hà Nội; đoàn kịch Giải Phóng; cán bộ Hoa vận, Việt Bắc.

Phỏng vấn ngày 8 tháng 10 năm 2008 tại Hà Nội

Người phỏng vấn: Đào Thế Đức

Ghi chú của người phỏng vấn:

Ông 014 còn nhanh nhẹn và minh mẫn Sau khi Việt Nam ban hành chính sách đổi mới cuối những năm 1980, do từng làm cán bộ ngoại thương và thạo tiếng Quảng Đông, ông được các công ty kinh doanh của Hồng Kông thuê vào thành phố Hồ Chí Minh làm phiên dịch trong những năm 1990s Gần đây do bà vợ bị liệt không đi lại được nên ông phải ở nhà để chăm sóc Ông sinh năm 1924 tại thị xã Thanh Hoá Ông nội di cư từ Hà Đông vào Thanh Hoá Gia đình làm nghề nhuộm và buôn vải Sau chuyển vào Nghệ An buôn rượu Tây Đến năm 1930 bị nông dân phá hết nhà cửa phải ra Thanh Hóa Ông 014 đi học đến lớp nhì đệ nhất niên thì phải nghỉ học vì ốm Nhà nghèo không thể học tiếp, ông đi học nghề sửa chữa ô tô với người em họ Năm

1940 kinh tế khó khăn không có việc, theo ông Đào Duy Anh vào Huế làm ở hiệu sách Vân Hoà.Sau vào làm ở nhà máy điện do ông Tạ Quang Bửu giới thiệu Do công nhân địa phương gây khó

dễ nên sau một tháng ông phải bỏ việc Vào Đà Nẵng phụ trách xưởng mộc năm 1944 Sau một năm xưởng mộc đóng cửa, ông đi lại giữa Đà Nẵng và Sài Gòn để kiếm việc Vào làm ở cảng ĐàNẵng, được bà Đào Thị Đính giới thiệu gặp ông Huỳnh Ngọc Huệ để tham gia cách mạng

Hôm nay cháu muốn hỏi chuyện ông về thời kỳ sau cách mạng tháng 8 Lúc cách mạng tháng 8 thì ông đang ở đâu?

Cái lúc ấy là đang ở Đà Nẵng, Tourane đấy, xong rồi ra Huế đấy Cái lúc ấy là đang đi làm ở Tourane, thế sau khi cách mạng nó thành công rồi ấy thì là hôm nọ tôi nói đấy là lấy được cái súng của tụi Nhật nó canh gác ở dưới cái cảng ấy, xong rồi đưa cho uỷ ban Xuống tìm anh Huỳnh Ngọc Huệ để đưa với lại anh Trần Đình Chi đấy Hai anh ấy ở đó Xuống thì các ông ấy

đi vắng nên tôi giao lại cho cái ông gọi là ông Các, sau này ông ấy làm Phó chủ tịch của Đà Nẵng đấy Xong đấy thì anh Chi anh ấy giới thiệu về Sở công an Trung Bộ Là vì hồi đó làm cho anh Huỳnh Ngọc Huệ đó thì nó có tính chất là nắm cái tình hình của Nhật Bản ấy mà, giúp cho các anh ấy nắm được tình hình nó chở hàng hoá, vũ khí ra vào cảng như thế nào Lúc đó thì nó ở công an Trung Bộ

Khoảng tháng mấy thì ông làm ở công an Trung Bộ?

Ngay sau cách mạng độ nửa tháng thôi thì đi ra ngoài này Lúc đó xong ở trong ấy rồi thì chạy vềnhà, tức là về Huế, về chỗ 22 Hương Thuỷ đấy, nhà của ông nội cháu đấy

Sở công an Trung Bộ lúc ấy nằm ở Huế?

Nằm ở Huế Nó nằm ở cái chỗ Toà khâm Huế ngày xưa

Lúc đó là sau mùng 2 tháng 9 rồi ạ?

Không nhớ kỹ lắm nhưng mà cứ biết là sau cách mạng tháng 8 thì là tôi ở Tourane tôi ra Ra một cái thì là ông Trần Đình Chi đó ông ấy giới thiệu Thì thế này, ông thì ông biết lái xe, thế cho nên

cái hồi đó thì mới bảo rằng hay là ra đi làm với anh Chi, vì anh ấy có xe mà, để lái xe cho anh ấy.Anh ấy bảo: thôi, để giới thiệu cậu sang bên ấy đi, cho em sang bên chỗ anh Nguyễn Văn Ngọc, Giám đốc công an Trung Bộ Trần Đình Chi quen với ông Kỳ [Đào Duy Kỳ] thân lắm đó.

Ông chính thức vào làm ở công an Trung Bộ là cuối năm 45?

Khoảng cái khoảng đó, nhớ chừng chừng vậy

Tức là lúc đó đã bầu cử chưa?

Rồi, lúc ấy bầu cử rồi Chắc phải sang năm 46 hay sao ấy À, thế này chứ, trước thì phải Trước hay sau gì đó không nhớ được Lâu quá quên đi mất Thế nhưng mà cứ nhớ là làm ở đó vì thế này Sang công an thì anh Chi anh ấy nói cho đi học Anh ấy bảo: thôi, bây giờ đừng có đi làm nữa, sang bên ấy để cho đi học Thế sang học được cái lớp huấn luyện ở bên đội công an

Lớp huấn luyện đấy là học về cái gì?

Nói chung là học về công tác điều tra Thế cho nên cái chỗ này ấy thì nó có cái vấn đề là cái hồi ông gì Lợi nhỉ…cái ông Lợi mà ông ấy hỏi cung tự nhiên quên tên…cái ông gì là con rể của Phạm Quỳnh ấy nhỉ…Nguyễn Tiến Lãng! Thì tôi cái hồi ấy là ngồi ở đó Tức là học lớp huấn luyện xong rồi thì cứ ngồi xung quanh ấy xong rồi thì nghe ông ấy hỏi cung Nguyễn Tiến Lãng

Đấy là thực tập đấy?

Tập đấy

Con rể ông Phạm Quỳnh ạ?

Con rể ông Phạm Quynh đấy, Nguyễn Tiến Lãng Có phải Nguyễn Tiến Lãng không nhỉ? Đúng rồi! Công an họ hỏi cung Nguyễn Tiến Lãng thì cái hồi ấy tụi này đang học cái lớp huấn luyện ấythì là ông ấy cho ra dự, ngồi nghe Ít người lắm, ngồi xung quanh đấy

Một lớp độ bao nhiêu người?

Cái hồi ấy học lớp thì có đâu mấy chục người ấy mà

Đến hai chục người không?

Hơn, phải hơn đấy, đông hơn

Đến năm chục không?

Thế thôi, khoảng bốn mấy năm mươi người

Ông Nguyễn Tiến Lãng này trước đó ông ấy làm gì mà bị hỏi cung?

Nguyễn Tiến Lãng ngày xưa nhớ là cái ông này là người ở trong triều đình Huế nhưng là con rể của ông Phạm Quỳnh cho nên hỏi ông này về Phạm Quỳnh là chính Ông này cũng có làm cho Pháp Cái này cũng lâu quá rồi không nhớ

Họ hỏi thế là bao nhiêu buổi tất cả?

Úi giời, hỏi thì thỉnh thoảng lại ấy Có bữa thì dự có bữa thì không nhưng mà nhiều đó Cứ cái ông này hỏi đi hỏi lại, thỉnh thoảng lại gọi lên hỏi

Ông này lúc ấy đang bị tạm giam hay là ông ấy ở nhà của ông ấy?

Tạm giam thì phải Đó thì cái ông Lợi bây giờ tôi quên mất rồi, ông ấy thì bây giờ còn cũng già lắm rồi Cái ông Ngọc thì gần đây ông ấy mất rồi, tôi có đến

Sau cái lớp học đó thì ông làm việc gì?

Thì vẫn làm công tác của công an thôi

Nhiệm vụ chính là gì?

Nhiệm vụ chính là điều tra các tổ chức mà nó phá hoại cái chính quyền mới lúc bấy giờ Lúc đó thì nó cũng nhiều việc lắm, nhưng mà đại khái nó có những cái việc như thế này Thứ nhất là những cái tụi mà nó còn cái tư tưởng chống lại chính quyền cách mạng nhé thì làm thế nào điều tra ra, rồi thì nó có cất giấu súng, vũ khí không thì tìm những cái chỗ đó để mà thu lại Rồi nó có cái tụi Nguyễn Khắc Trạch nó từ Hà Nội vào để mà nó liên lạc với ở trong này để nó hoạt động chống lại chính quyền của Việt Minh

Nguyễn Khắc Trạch thuộc đảng phải gì?

Quốc Dân Đảng Nguyễn Khắc Trạch là Quốc Dân Đảng Cái này kể mà còn ông Dếnh [Đào Duy Dếnh] thì ông ấy rõ hơn tôi

Cháu hỏi là hỏi cái việc chính ông làm ấy?

Làm cái đó Sau ông Dếnh ông ấy đi, ông ấy được giao việc làm những cái đó Thế trong cái lúc

đó thì mới rút ở bên công an sang bên này mấy người đi với cái đội đặc biệt của ông Dếnh Thế thì hồi đó tôi nhớ là có cậu cậu Hoàng, nó người Nam Bộ nhưng nó đi học ngoài này, sau rồi cùng đi với tụi này Có thằng em cô Tư lấy ông Nguyễn Duy Trinh là thằng Lộ, cùng đi với tụi tôi Sau đó thì điều động cái tụi này đi ra Thanh Hoá Thanh Hoá nó làm ghê lắm, nó chống phá cái chính quyền của mình ghê lắm

Năm nào ông mới ra Thanh Hoá?

Đầu năm 46

Lúc đó chưa toàn quốc kháng chiến?

Chưa toàn quốc kháng chiến Đầu năm 46 đã ra Thanh Hoá rồi Ra Thanh Hoá là vì thế này Ông Nguyễn Chí Thanh giao cho ông Dếnh đi làm cái việc này ở Thanh Hoá

Làm việc gì?

Đó, phá cái tổ chức Quốc Dân Đảng ở Thanh Hoá

Lúc đó là bầu cử rồi?

Rồi

Bởi vì lúc bầu cử thì Quốc Dân Đảng cũng có tham gia trong chính phủ?

Nó có tham gia Lúc đó là có bầu cử rồi nhưng mà nó vẫn tiếp tục nó phá

Tức là họ có thạm gia trong chính phủ nhưng mà mình vẫn bắt ở địa phương?

Mình bắt ở địa phương, cứ những cái việc gì mà nó chống phá ấy Ấy, Thanh Hoá cái thời ấy nó làm thì ác lắm Nó bắt cả gì đấy cái ông mà ở thị xã thời đó nó cũng có một cái tổ chức là khu phố đấy, thì nó bắt cái ông chủ tịch khu phố, hay là phó chủ tịch gì đó Thế còn ở các đầu mối đi

về các huyện là nó có trụ sở của Quốc Dân Đảng ở đó, nhiều lắm Mà Thanh Hoá cái hồi ấy dân

là sợ bạt vía đi ấy chứ

Quốc Dân Đảng cũng là người địa phương hay là nơi khác đến?

Người địa phương là chính Đại bộ phận là nó học sinh ở cái thành phố Thanh Hoá nó thạm gia vào đấy Thế nó phá thế thì sau đó mình có dẹp

Học sinh là học sinh các trường phổ thông?

Các trường phổ thông trung học ấy Là đảng viên Quốc Dân Đảng Nó đi nó phá cái tổ chức của mình ở địa phương Nó là nó dựa vào cái tụi Quốc Dân Đảng Tàu Lúc đó là nó về nó đóng quân

ở đó Nó dựa vào cái lực lượng của Tàu

Lúc đó lính Tàu vẫn đang ở Thanh Hoá?

Lính Tàu vẫn đang đóng ở đó

Thế mình bắt cái bọn kia mà Tàu nó không can thiệp à?

Nó can thiệp chứ Nhưng mà mình làm gọn Để lúc nào tôi tìm một cái tài liệu, tôi có viết một cái bài này ở trong cái quyển mà Huế nó in về cái đội Tuyên truyền xung phong này này Thì có một bộ phận của Tuyên truyền xung phong đi ra ngoài Thanh Hoá cùng làm Bữa nào tôi tìm lại cái tài liệu ấy tôi đưa cho mà xem

Cái đội mà đi chống Quốc Dân Đảng thì mang tên là Tuyên truyền xung phong?

Không, nó là cái nhóm nó gọi là đội đặc biệt của ông Nguyễn Chí Thanh ông ấy giao trách nhiệm Thì trong đó có một số anh em Tuyên truyền xung phong, có một số anh em là người của công an Trung Bộ, mà dưới cái sự điều khiển của ông Dếnh đi làm cái chuyện này Sau này cái đội Tuyên truyền nó có yêu cầu ông viết cái bài về cái việc làm này Không biết trên nhà Long, nhà bà Hoàn ấy, có còn giữ cái quyển này không Quyển này nó in ở trong Huế Tôi có viết một cái bài rất nhiều cái tình hình đó

Mình đi điều tra như thế là mình có phải trà trộn vào trong đội ngũ của họ không?

Không, nó làm riêng, nó tách riêng ra Ví thế này, đội này kết hợp với lại Thanh niên cứu quốc, công an Thanh Hoá Thế thì nó mới phân công nhau ra làm từng cái tuyến, cái tuyến một thì để

mà phá cái tổ chức của Quốc Dân Đảng hồi ấy nó đóng quân ở Thanh Hoá Hồi ấy làm cái chuyện này ra đó làm cả tháng trời mới xong đấy chứ Có đánh mấy trụ sở của nó Chúng nó lại đem nó treo cờ ba que của nó khắp cả trong thị xã Thanh Hoá Cờ vàng ba sọc đỏ đấy, nó có treo lên rồi Nó đến nó bắt nhà dân treo Nó đến cái góc phố này nhé thì nó vào nó đề nghị cho nó treo cờ Có khi nó treo không thôi mà nó không có người ở đó, cũng có trường hợp như thế Nó

có mấy cái trụ sở lớn là những cái trụ sở mà cái Cửa Hậu nhé là nó gần với chỗ đóng quân của tụi Tàu ấy mà

Thanh Hoá trên cái đường đi ra Hàm Rồng Rồi nó đóng ở trên dốc ga Thanh Hoá Tại sao nó đóng như thế là vì thế này Cái đường đó là đường các phủ huyện người ta đi về thị xã là phải đi qua đó Mà đi qua đó thì nó mua chuộc dân để mà đi theo nó.

Thời đó lực lượng của Quốc Dân Đảng ở Thanh Hoá có đông không?

Đông Cái lúc đó thì nó đông Nó đông nhưng mà nó lại khuyếch trương cái đó dưới cái lực lượng giúp đỡ của tụi Quốc Dân Đảng Tàu ấy mà Thì lúc đó gần như ký cái Hiệp định Sơ bộ nhé Cho nên sau khi mình đánh phá của nó mấy cái trụ sở, rồi nó cũng đến gần cái lúc mà nó thực hiện cái Hiệp định Sơ bộ thì đội Tàu rút đi thì tụi này cũng mất theo luôn

Tại thị xã Thanh Hoá luôn

Làm sao mình biết nhóm đó là Quốc Dân Đảng?

Biết quá đi chứ Về đấy thì trong Thị uỷ ấy mà, người ta báo cáo chứ Rồi trên tỉnh người ta cũngbáo cáo Thị uỷ là Đảng cộng sản đấy, nó báo cho biết có những ai, những ai Tôi nói thế này, trong đó tôi biết có những cậu đi học ngày xưa cả với tôi nữa Những thằng ấy sau bị bắn chết

Thời đó mình bắt cái là mình bắn luôn à?

Không phải, là vì nó chạy Chủ yếu là giam Chủ yếu là bắt để mà cải tạo nó Thế nhưng mà cái thằng này nó chống lại, nó chạy Chạy thì anh em nó bắn Chính cái thằng Hoàng, thằng Hoàng lúc nãy ông nói đấy Không biết nó là Lê Hoàng hay Nguyễn Hoàng, quên rồi Thế thì là nó sau

nó ở lại làm Trưởng ty công an Thanh Hoá Tụi tôi rút đi về xong rồi đi làm việc khác Thế còn

nó thì nó ở lại sau được bổ nhiệm làm Trưởng ty công an Thanh Hoá

Cái số đảng viên Quốc Dân Đảng thời đó ở Thanh Hoá có đến ngàn người không?

Cái này không nắm được Chỉ biết rằng cái số lượng nó hoạt động ở đó thì có một cái nhóm rất là là đông, ở đâu độ mấy trăm thôi Cũng không phải là cả nghìn đâu

Người dân có theo nhiều không?

Dân thì họ theo vì họ sợ thôi Tôi đã nói là nhiều khi nó treo cờ ở đó nhưng mà nó văn phòng vănphèo gì ở đó đâu, nó có ai ở đó đâu Nó cứ treo cờ lên rồi thì nó đến nó uy hiếp bảo treo cái cờ của nó thế thì người ta cũng không dám lấy xuống Lấy xuống thì nó phiền Thế nhưng thực chất cái lực lượng của nó có mấy cái nơi chính thôi: Cầu Sâng này, Dốc La này, rồi thì phố Huế này lànhững nơi mà nó án ngữ được cái đường ở dưới các huyện đi lên đấy

Họ có cán bộ ở huyện không?

Không Làm gì đã có Gớm, nó chỉ loanh quanh cái thị xã Thanh Hoá thôi chứ Độ khoảng mấy trăm đứa rồi nó cũng ăn mặc quần áo lính vào rồi nó đội mũ chào mào, rồi thì nó cũng đứng nó canh nó gác chỗ này chỗ kia.

Ăn mặc đồ lính à?

Ăn mặc đồ lính

Có được trang bị súng ống gì không?

Cũng có thì phải Hình như cũng có Có súng ống của tụi Tàu Cái tụi đó thì thế này này Nó đứng cái hình thức của nó thì oai lắm, thế nhưng mà đến lúc mà mình đụng vào cái thì nó chạy téhết đi Có những trận đánh đêm thì Thanh niên cứu quốc, cái đội ở trong Huế ra, rồi thì một số anh em bên công an của tỉnh Thanh Hoá nó phối hợp với cái đội này nó làm cái chuyện đó Có nhiều khi mình đánh phá nó đêm thì đến mai nó bỏ nó đi hết rồi

Bên mình thì có đông hơn không?

Cái lực lượng thì lúc đó mình đông chứ Mình có công an, mình có bộ đội, mình có này kia Thế nhưng mà làm chủ yếu là công an với cái đội đặc biệt của Huế đi ra

Cái đội đặc biệt đấy có bao nhiêu người?

Có độ mười mấy, hai mươi người thôi

Đội đặc biệt đấy là cũng chọn người từ các nơi cả à?

Không, không phải Chỉ có Tuyên truyền xung phong có mấy người, công an có mấy người, dướicái quyền chỉ huy của ông Dếnh

Tức là chọn toàn những người đã từng ở Thanh hoa à?

Đã từng ở Thanh Hoá thì ít thôi Thanh Hoá cái lúc ấy họ rút là vì các ông Thanh Hoá họ nắm được đường đi lối lại rồi nó quen rồi đưa cái đội này nó đi Công an nó cho đưa đi

Mình có trang bị vũ khí chứ hả?

Có mỗi một cây súng thôi

Có một cây súng?

Ừ, có một cây súng tôm-sơn đấy đưa từ Huế ra Ối giời, khó khăn Cái hồi ấy là Tàu nó còn đóng

nó đi nó kiểm tra trên tàu Vác ra khó lắm chứ Phải đóng cái thùng Đó, cho nên ông mới bảo cháu tìm cái quyển mà Tuyên truyền xung phong của Việt Minh Trung Bộ ấy mà Trong cái tập

đó thì có mấy người viết cơ Trong đó cái bài mà đánh Thanh Hoá như thế nào thì ông có viết trong ấy một bài Thằng Phạm Phú Phụng, bây giờ ở trong Sài gòn, nó có viết một cái bài về đưa cái cây súng này đi này Khó khăn lắm

Cả đội mà chỉ có một khẩu súng thôi?

Có mỗi khẩu súng Ông Dếnh có một khẩu với cậu Hoàng giữ một khẩu súng côn thế thôi Anh

em khác thì cứ đi thôi chứ còn không có súng

Thế mình có vũ khí gì khác không?

Lựu đạn Thế lúc mà đánh thì bên công an với bên địa phương nó phải phục vụ về cái khâu đó chứ Đánh thì đánh có tính chất là uy hiếp mấy cái trụ sở Chắc là cháu phải hỏi trên nhà bà Hoàn Ông Dếnh ngày xưa chắc là ông ấy phải có in ra thì ông ấy phải giữ À, may ra cậu Đống cũng có Tuyên truyền xung phong cậu Đống cũng có.

Ông Đống cũng tham gia?

Không, Đống thì không tham gia, nhưng mà đi về họp đội Tuyên truyền xung phong ở trong ViệtMinh Trung Bộ thì Đống nó là đại diện cho cái nhóm ở Hà Nội đi vào

Bên kia họ có trang bị vũ khí nhiều hơn mình?

Úi giời nó thì nhiều, vũ khí của tụi Tàu nhiều

Thế làm sao mình đánh được?

Thế chứ lị Hồi đó thế mới buồn cười chứ lị

Bản thân ông có tham gia trận nào không?

Có chứ, tham gia chứ Đi suốt đêm lội để mà đánh tập hậu đằng sau Còn có đội nó đánh đằng trước Có đánh mấy cái trụ sở của nó Mà đánh đêm chứ ban ngày mà ấy thì tụi Tàu nó can thiệp.Thế còn bắt cái thằng đầu sỏ là tôi có trực tiếp tôi tham gia bởi vì mấy ông ở Huế ra làm sao mà biết mặt cái thằng đó

Thằng đầu sỏ người Thanh Hoá?

Ừ, nó gọi là thằng Bách Nó là nó có mấy cái chức vụ Hồi đó nói nó là thằng Trưởng ban ám sát với lại cái gì gì đó Sau khi mà diệt cái thằng này rồi thì nó cũng im đi được một thời gian

Tức là mình bắt mình bắn chết luôn?

Nó bắn tại chỗ Nó bắn tại chỗ là vì như thế này Nó chống và nó bỏ chạy Là vì thế này này Lúc

đi là ở nhà đã cho lệnh rồi, hôm nay đi là phải bắt cho được cái thằng này Bắt nó mấy lần bắt hụt

ấy chứ Thì đó, tôi cũng có những tài liệu bây giờ không biết là dọn nhà rồi vứt đi đâu Thằng này thì nó nguy hiểm thế này này Nó dẫn người đến từng nhà để nó uy hiếp để mà nó bắt treo

cờ, cái thứ nhất là như thế Cái thứ hai ấy là cũng có những cái tống tiền do cái đội của nó làm Thế cho nên nói đến cái thằng này ấy thì mấy ông ở địa phương ông ấy bảo nguy hiểm lắm Cho nên là nếu mà không tiêu diệt được nó, không tiêu diệt được cái trụ sở mà nó đóng quân thì nó đi

nó càn quét ghê lắm Đó, lúc đó là bên công an Thanh Hoá, cái đội ở Huế ra, rồi chính quyền thành uỷ thành iếc là các ông ấy bàn chuyện phải bắt cho bằng được Thế nên tìm mấy cái trụ sở.Nếu mà đánh cửa hậu mà tôi vừa nói đó thì khó lắm vì nó to mà bên cạnh tụi Quốc Dân Đảng của Tàu nó lại đóng cho nên là lại nguy hiểm về mặt ngoại giao này khác phiền lắm Nên mình phải tìm một cái trụ sở nào của nó mà nó có nguy hiểm ở cái chỗ mà nó áp dân bắt dân phải đi theo thì tiêu diệt cái thằng đầu sỏ, cái thằng hung hăng thì dẹp bớt đi Thế sau này vì nó đến nó hoạt động ở một cái nhà đó thì là nó ngồi trong đó là nó đang bàn cái gì thì không biết thế nhưng

mà có người mách, Thanh niên cứu quốc ở địa phương, báo về là hiện nay thằng Bách đang ở đó.Thế là cả đội mới quyết định ra vây cái chỗ đó lại để bắt nó thôi Thế nhưng vừa vào đấy thì mới hỏi là hỏi ông Bách thì nó bảo “ông ấy vừa mới đi ra kia kìa.” Nó chỉ tay ra ngoài nó bảo “ông ấyvừa chạy ra kia kìa” Thế cái thằng Hoàng thì nó đi vào nó hỏi Thằng Hoàng ở cái đội này nó cũng ở bên công an Thế tay nó chỉ mà nó nhảy lên xe đạp nó đạp đi mất Chính tôi phát hiện ra Tôi mới bảo “nó là thằng Bách đấy!” Thằng Hoàng nó mới bảo “Đứng lại!” Nó mới nổ một phát

thì cái thằng ấy chết quay ra Đến lúc mình giết được cái thằng này rồi thì bắn nhau thì có một phát súng là thằng này chết ngay Thế thì mình rút đi êm Độ nửa tiếng sau thì tụi Quốc Dân Đảng Tàu nó mới đến Đến thì mình đi hết rồi.

À, thế là bắn ngay tại trụ sở?

Không, không phải trụ sở mà là một cái nhà dân nó đến nó đang làm việc ở đó Cái thằng này saukhi bắn chết nó thì nó cũng mất đi một cái thằng hung hăng thì nó cũng đỡ đi rất nhiều

Thời đó Quốc Dân Đảng có tham gia vào chính quyền của thị xã Thanh Hoá không?

Cũng không nắm được Có chân trong quốc hội là trên cao rồi Mấy cái ông chóp bu của nó thôi, chứ còn ở dưới lằng nhằng thì có lẽ cũng không có mấy Nó tách ra thành nhóm riêng Có cái nàythì nó rõ hơn này Thanh Hoá lúc ấy nó có đảng Dân Chủ nữa chứ Nhưng mà cái đảng Dân Chủ này thì nó cũng nhỏ bé nhưng mà nó cũng có tham gia nhưng mà nó không phải nhiều lắm

Đảng Dân Chủ là…?

Cái đảng Dân Chủ ngày xưa đấy

Cái đó là thành lập tại Thanh Hoá à?

Thanh Hoá cũng có Không cái hồi ấy không biết như thế nào nhưng tôi biết là Thanh Hoá cũng

có là vì trong số bạn học mà tôi biết ấy mà thì thằng kia nó bảo là bữa nào vào để tao giới thiệu

mà Nhưng mà rồi có ai đi đâu

Đảng Dân Chủ thu thập phần nhiều là…?

Học sinh

Nông dân không có à?

Nông dân không Nông dân thì nó vào Việt Minh Cho nên là lúc mà cướp cái chính quyền ở Thanh Hoá đấy thì đại bộ phận là ở các huyện họ về nhiều chứ Các huyện ở xung quanh đấy

Mà ngay thị xã Thanh Hoá là nó nằm trong cái huyện Đông Sơn Mấy cái ông mà hoạt động ở trên các huyện nhiều chứ Thế còn cái đám mà gọi là thanh niên, sinh viên ấy, nó học về văn hoá Pháp ngày xưa ấy mà thì nó lại có một số nó đi theo thì nó lại vào cái đảng Dân Chủ Nhưng mà cái lúc đó thì cũng nằm trong mặt trận thôi

Đảng Dân Chủ đấy có phải do cộng sản lập ra không?

Cái này thì tôi không nắm được Là vì tôi cũng có ở Thanh Hoá lúc đầu đâu Đi lại làm trong Đà Nẵng trong Trung Bộ, trong Huế

À, thế là mặc dù là có chính quyền chung ở ngoài Hà Nội nhưng mà trong Thanh Hoá thì uỷ ban rồi cơ quan đảng là thuộc về bên cộng sản hết?

Ừ, nó phần lớn là như thế Cái lúc đó là nó bầu cử rồi Tụi tôi vào là tháng ba hay tháng mấy đấy

Có khi Đức tìm cái quyển đấy thì để nắm cái này nó chắc hơn Tôi nhớ là có mấy cậu viết Phạm Phú Lộ cũng có viết Ông Đào Phan cũng có viết Ông ấy có viết về cái chuyện ông nhận cái chỉ thị của ông Thanh đi làm cái chuyện này rồi ông ấy đưa những ai đi ấy mà Bên công an thì có những ai tham gia, bên Tuyên tuyền xung phong có những ai tham gia Có cả mấy cô Tuyên truyền xung phong cũng đi, 2 người

Đảng Dân Chủ thì có chống lại bên mình giống như là Quốc Dân Đảng không?

Không, nó khác Nó tham gia vào trong ngay những cái công việc của mặt trận mặt triếc nhiều Cũng là thành viên của Việt Minh Cái hồi mà ở Việt Minh, ở công an Trung Bộ mà đi ra làm là chủ yếu là cái việc đó

Hồi đó ông ở Thanh Hoá bao lâu?

Cũng chỉ độ hơn một tháng Xong cái công việc thì lại rút về thôi Rút về thì lại trở về Huế thì sau này họ thành lập cái gọi là bộ máy tuyên truyền, thông tin tuyên truyền của tỉnh Thanh Hoá

đó thì tôi ở lại làm việc ở đó

Còn những người khác thì về Huế?

Người thì về Anh nào về chỗ của anh đó hết Sau lại đi về Huế chứ Nhưng mà rồi đến lúc các ông ấy xin lại thì ở lại vì có một số cái thì mình dân Thanh Hoá nhé, thế ông ấy bảo là thôi ở lạilàm ty thông tin tuyên truyền thì mình làm luôn, thế thôi Lúc đó thì các ông ấy điều động dễ ấy

mà

Thế là bỏ công an luôn à?

À không, thì nó giới thiệu sang bên này thì ông ấy xin ở lại thì mình ở lại luôn Gia đình đang ở

đó mà thì ở lại luôn làm ở đấy

Hồi đó ở Ty thông tin tuyên truyền ông làm việc gì?

Phát thanh Tức là hàng ngày ấy thì phát thanh, viết bảng ấy Có những cái bảng to nó treo ở trước cửa Uỷ ban thì thông tin niêm yết những cái gì tin tức

Những tin tức đấy thì ông lấy ở đâu?

Báo chí thôi Chủ yếu là báo Cái lúc ấy chủ yếu dựa vào báo chứ đã ai biết cái gì mấy

Mình không có tự đi lấy tin ở trong địa phương à?

Không, địa phương thì không Chủ yếu là trên báo Lúc ấy mình báo chí thì ít

Hồi đó mình có nghe đài chưa nhỉ?

Đài thì hiếm lắm Tức là phải có cái chủ yếu là báo chí nó đã in sẵn rồi nhưng mà vì nó ít cho nên là có những thông tin gì thì mình viết lên trên bảng

Bảng đó đặt ở đâu? Đặt ở ngoài đường à?

Không, đặt ở trước cửa phòng thông tin Ngày xưa cái phòng thông tin nó to lắm Ngày xưa nó làcái nhà triển lãm cũ của Pháp nó để đó Nó to lắm Nó ở ngay gần toà sứ, mà lại gần cả sở cẩm Ngày xưa là nó ở chỗ tụi công an đấy

Toà sứ tại thị xã Thanh Hoá nó nằm ở đâu nhỉ?

Ngày xưa là nó nằm ở cái đường gần cái chợ Thanh Hoá bây giờ

Chợ Vườn Hoa á?

Chợ Vườn Hoa bây giờ đấy Tức là cái đường ở ngoài Hà Nội đi vào thì là nó có cái con đường rất là to, không phải là đường 1 đâu, thì cái toà sứ nó ở đây này [bên trái đường số 1 tính từ bắc vào nam] Cái Ty thông tin tuyên truyền đi một đoạn nữa thì nó là công an, rồi thì là uỷ ban

Công an là phía bên kia đường à?

Không có cùng một dãy Bây giờ thì nó khác đi rồi Cái chỗ ấy phố nó khác hẳn đi rồi (Ông 014

vẽ sơ đồ vị trí toà sứ trong thị xã Thanh Hoá) Cái mặt tiền của nó [Ty thông tin tuyên truyền] to lắm Hai bên hai cái bảng đen

Bảng đấy rộng khoảng bao nhiêu?

Nó cũng bằng cái mặt giường này này Thế là khoảng 2 thước với thước rưỡi, bảng đen ấy mà Mình lấy thông tin trên báo viết ra đó để cho dân họ đến họ xem Ví cái lúc ấy báo chí đã phát hành có gì nhiều đâu Thế còn tối thì phát thanh Rồi thì nó có một số anh em nó có đánh đàn đó Ngày xưa đàn thì có cái măng-đô-lin ấy chứ không phải là nó rầm rộ như bây giờ đâu Hát hiếc thì có Bà Bội Hoàn có một thời gian sau đi theo ông Dếnh ra, sau khi ông ấy cưới bà Hoàn rồi ông ấy ra ông ấy làm ở cái Ty thông tin này, ông ấy phụ trách thì bà Hoàn có ra Có một vài cậu Tuyên truyền xung phong Trung Bộ đi theo ông ấy ra mà (Ông 014 tiếp tục chỉ ra vị trí của công

an, đường phố Thanh Hoá xưa bằng cách vẽ sơ đồ)

Hồi đó ông đưa bản tin thế là đưa những tin gì là chính?

Chủ yếu là nó cũng phân ra trên báo thì nó cũng đề là tin nói chung ấy nhé, với lại chủ yếu tin Thanh Hoá là chính Là vì Ty thông tin tuyên truyền của Thanh Hoá có hai cái bảng Một cái bảng bên này thì là tin thế giới, tin cả nước, nói chung là Hà Nội có cái gì thì ấy Thế còn cái bên này thì chuyên môn là làm cho Thanh Hoá Cứ hàng ngày ra lấy phấn viết ấy mà Viết theo trong mấy cái tờ báo của các ông nó đưa đến

Lúc đó Thanh Hoá có tờ báo gì?

Nó là báo Cứu Quốc.

Báo Cứu Quốc nhưng mà của Thanh Hoá?

Không, của trung ương ấy chứ

Thế còn cái tin Thanh Hoá này thì mình lấy ở đâu?

Tin Thanh Hoá này thì có cái tờ của Thanh Hoá nhưng mà tôi cũng không nhớ rõ Tức là các ông

ấy là hàng ngày nó chuyển đến nhé, thì xong là các ông ấy giao cho tụi này là nhặt ở trong đó ra

để mà viết lên trên này

Tờ báo của Thanh Hoá cũng có hàng ngày à?

Có hàng ngày

Báo Thanh Hoá in tại thị xã à?

In tại thị xã

Cứu Quốc thì có về thường xuyên không ông?

Về thường xuyên chứ, ngày nào nó cũng có báo về

Thời đó họ chuyển báo bằng phương tiện gì?

Ô tô, tàu, họ mang đi bằng tàu hay ô tô thì cái đó thằng cha bưu điện nó làm

Hồi đó ông nhận Cứu Quốc là hàng ngày?

Hàng ngày nó đưa đến nó giao cho cái Ty thông tin tuyên truyền Thanh Hoá Mà cái chủ yếu tin tức thì lấy ở trên báo thôi, chứ còn hồi ấy nó đã có phóng viên phóng viếc láo nháo như bây giờ đâu

Cứu Quốc thì họ in ở đâu nhỉ?

Cứu Quốc nó in ở Hà Nội chứ có phải ở trong này đâu Chủ yếu là báo Cứu Quốc

Lúc mình lọc tin thế thì có người duyệt cho mình không hay mình tự làm?

Có mấy người trong ban ấy thôi Có bà Bội Hoàn, hai nữa là có một cậu tên là cậu Phương Cậu Phương này thì nó làm cũ ở đó, sau này một thời gian thì tôi cũng không rõ nó đi đâu mất Là vì sau đó tôi làm ở đó ít lâu rồi thì đi học Đi ra Hà Nội đi học Đang học dở dang thì nó xảy ra cái cuộc kháng chiến cái thì là cứ đi theo cơ quan rồi đi lên Việt Bắc Cái hồi ấy nó cũng không chặt chẽ như bây giờ Các ông ấy cứ thấy người của cơ quan thì cứ điều thôi

Cháu muốn hỏi là lúc ông lọc những tin từ trên báo để mà viết ra ngoài thì có ai kiểm duyệt cho mình không hay là cứ chỉ có mấy anh em trong cơ quan tự làm?

Mấy anh em trong cơ quan tôi làm thôi Có ông Dếnh ông ấy giao cho cậu Phương thì phải là chính

Chứ không có tỉnh uỷ đến kiểm tra?

À, không, không đến kiểm tra đâu Các ông ấy không có dính vào đó Lúc đó là mình cứ làm theo cái có sẵn rồi đó, mà báo phát hành cũng đâu có nhiều Cho nên là viết cái gì lên đó thì dân

ra đó xem

Lúc đó báo Cứu Quốc thì cơ quan ông nhận mấy tờ một ngày?

Tôi không nắm được nhưng cái này thì cũng chỉ một hai tờ là cùng thôi, không nhiều đâu

Báo Thanh Hoá cũng thế à?

Báo Thanh Hoá thì có nhiều hơn Tức là ở đó thì được phát bao nhiêu ấy thì còn phát về cho các khu phố

À, báo lại nằm trong Uỷ ban à?

Ừ, bên Uỷ ban nó nắm

Thế cơ quan của ông Ty thông tin tuyên truyền thì nó trực thuộc cơ quan nào?

Nó trực thuộc bên Uỷ ban

Không phải thuộc bên đảng?

Không

Cái lúc đó là Uỷ ban hành chính ?

Uỷ ban hành chính kháng chiến…À, không, cái lúc đó thì chưa Nó là Uỷ ban hành chính tỉnh,

Uỷ ban hành chính thị xã

Ông có quen người nào làm bên Uỷ ban hành chính thị xã không? Thời gian ông làm ở đấy ông

có tiếp xúc với những người bên đấy không?

Ít tiếp xúc lắm, chỉ có thỉnh thoảng có đến thăm hỏi gì thì có cái ông Lê Tất Đắc ông ấy sang

Ông này là làm cái gì ạ?

Hình như thể là ông ấy làm bên Uỷ ban tỉnh đấy Ông này sau này hình như là có ra đây ấy

Nghe tên rất quen?

Quen lắm, ông Lê Tất Đắc ấy mà Ông ấy hình như ở cái xóm dưới nhà ông Dếnh ngày xưa ở dưới chỗ Kim Liên đấy

Người ta cũng chỉ xuống xem anh em làm thế nào hay là họ xuống để chỉ thị cái gì?

Cái ông này thì lâu lắm rồi Xuống chỉ thị hay cái gì thì tôi không nắm được nhưng mà đại khái thỉnh thoảng lại thấy ông ấy xuống ông ấy ngồi ở đó làm việc với các ông thí dụ như ông Phan, ông Dếnh đấy, là người có trách nhiệm giao dịch chứ còn tụi này thì biết đó gặp nhau hỏi chào rồi đi luôn chứ cũng chẳng ngồi với các ông ấy làm gì Ông Dếnh ông ấy ra phụ trách Ty thông tin tuyên truyền chứ Ông ấy mới hỏi nguyện vọng người nào muốn ra đây thì ra Thì là tôi bảo cho tôi ra tôi về ở cho gần nhà

À, tức là sau khi ông ra ông bắt Quốc Dân Đảng xong ?

Thì ở lại

Ở lại luôn chứ không vào Huế nữa?

Không vào

Ông Dếnh cũng ở lại luôn?

Không, ông Dếnh còn về Ông ấy về ông ấy cưới bà Hoàn xong mới ra

Còn như ông là ông ở lại luôn?

Tôi ở lại luôn với lại mấy người Thanh Hoá ở lại

Thời đó ngoài báo đấy thì mình có nhận những chỉ thì gì từ Hà Nội đưa vào mà phải thông tin cho mọi người biết không?

Tôi không làm cái đó

Tức là thông tin hoàn toàn từ báo cả?

Báo hết thôi chứ còn những cái đó thì nó vào thẳng Uỷ ban rồi Uỷ ban ông nào có trách nhiệm thì ấy Chứ tụi này thì đang còn trẻ lắm, thanh niên thì sai đâu làm đó thôi, chứ nó cũng chẳng

phải là có cái bộ phận nào hay là có cái gì mà nó quản cái này đâu Thí dụ ông ấy nói nhé “các cậu nhặt ở trên báo xem những tin tức chung, thế giới, tin tức Hà Nôi, rồi thì tin tức ở Thanh Hoá” thì phân cho hai cái bảng to tướng ở ngoài đó viết Mà cái này nó có sẵn từ trước rồi, tụi này ra thì là tiếp thu cái cơ sở của nó ở đó để mà làm

Ông nói có sẵn là có từ thời Pháp hay là từ sau cách mạng?

Thời Pháp

Từ thời Pháp đã có thông tin kiểu đấy?

À, nó là cái nhà triển lãm mà

Cái việc viết tin ra ngoài?

Là sáng tạo của mình chứ còn trước là cái nhà triển lãm ở đó

Hồi đó có phân công kiểu như người này thì lo về tin kinh tế, người kia lo về tin chính trị không?

À, không Cứ giao cho hai, ba người làm thì là các cậu nhặt đấy rồi thì anh nào phát thanh thì tối anh đến anh đọc, còn anh nào viết bảng thì lo viết Thế với hai nữa thì có cái nhóm nó gọi là nhạc với đàn hát nó vào giữa chừng như thế thì nó cứ thế nó làm thôi

Tức là mình cảm thấy tin nào hay thì mình cứ nhặt ra, không có ai ra lệnh?

Cứ thấy hay thì nhặt chứ không có phải là cân nhắc cái gì hết Nó ở trên báo rồi, nó đã công khai chính thức lên đó rồi, chỉ vì báo ít thành ra anh phải viết lên trên đó cho dân họ đến họ đọc

Dân họ đến xem nhiều không?

Nhiều Úi giời ơi, sau khi mà Quốc Dân Đảng Tàu nó rút đi rồi Quốc Dân Đảng Việt Nam tan rã rồi thì cái không khí ở Thanh Hoá khác hẳn Nó rầm rộ, nó vui, rồi thì nó ra cái chỗ cơ sở thông tin đó Ngày xưa nó vắng teo đi mà, có ai dám ra, ai dám đến

Thời còn Quốc Dân Đảng không ai dám ra?

Ai dám ra Tối không ai đi đâu cả Thế rồi sau hàng quán nó bày la liệt ra đấy, hai dãy hàng quán

nó bày, rồi đọc sách đọc báo thì ra đấy

À, ở bên trong cũng có đọc sách báo?

Có sách báo đấy cho mà xem

Có nhiều không ạ?

Ít thôi Cái hồi ấy thì đã có cái gì, với hai nữa là biết làm cái gì đâu mà nhiều Báo nó toàn nhữngcái tờ nó hai, ba ngày rồi ấy thì mới xếp ở cái bàn ai nó đọc thì đọc còn ai muốn tin mới thì đọc ngoài bảng hàng ngày thay đổi Hai dãy hàng ở ngoài này bán nước, bán bánh kẹo thì họ đến đông lắm

Số người mà đọc được báo ở Thanh Hoá có đông không?

Cũng đông chứ Đông

Chứng tỏ là cũng nhiều người đi học?

Ừ, nhiều chứ, nhiều người đi học

Hồi đó ở Thanh Hoá có chương trình chống giặc dốt không?

À có chứ Xoá nạn mù chữ có chứ Có những cái lớp bình dân ấy Lớp bình dân học vụ ấy mà

Nó có tổ chức ở địa phương

Tại thị xã Thanh Hoá có có không?

Có

Thường thì những người như thế nào thì tham gia vào những lớp đấy?

Lớp đó thì phần nhiều là học sinh người ta đứng ra Học sinh nó đi học cũ như tụi tôi ấy thì sau khi ra đó thì là nó ra nó dạy cho dân phố

Ty thông tin không tham gia vào chuyện dạy?

Không, chỉ làm thôi Có ít người thôi mà Có mười mấy người Cái bộ máy cũ của nó thì nó chỉ

có độ mười mấy người, rồi trong này bổ sung ra mấy người, thế thôi Mà cái hồi ấy thì chẳng hiểu thế nào Có cái nhóm này ở Huế ra thì ở riêng Thanh Hoá thì nó có nhà cửa của nó nó ở riêng

Hồi đó ông đi làm như thế thì lương bổng tính như thế nào?

Tôi nhớ là không có lương đâu Chỉ có thế này thôi này

Không có lương à?

Ờ, không có lương đâu Thế là ở cái tổ chức nào ấy thì là… Tôi nói ngay cả cái lúc mà ở bên công an ấy mà Đi làm về lại vào toà sứ ăn cơm Cái toà khâm sứ ở Huế Lúc mà làm công an ở Việt Minh Trung Bộ đấy Thế thì cứ đi trưa về đấy ăn cơm

Cơm đấy là ai cấp cho mình?

Của Uỷ ban Đăng ký bên này có bao nhiêu người ăn thì trưa về đấy mà ăn Thế lúc ra Thanh Hoá đi làm thì về ăn cơm với lại cái trụ sở của Việt Minh Thanh Hoá Nó đóng ở gần toà sứ đó

Cứ đi về thì về đó ăn cơm Đến lúc sang bên thông tin thì Uỷ ban nó phát cho trong cái thông tin

ấy mà là thí dụ như cái nhóm ở Huế ra là đăng ký với nó bao nhiêu người Thế thì anh em tự tổ chức nấu lấy mà ăn Có lương bổng gì đâu

Thế họ phát là phát gạo phát rau à?

Không, phát tiền, phát gạo Ối giời, cái lúc đó thì phát chung chứ không phải phát cho cá nhân đâu Không có lương có bổng gì Tôi nhớ là như thế nhé

Thế lúc làm công an thì ông ăn ở ngoài trụ sở?

Không, sáng ấy thì tự túc nhé Anh nào có ăn thì ăn mà anh nào không có thì cái đó chả biết nó thế nào Nhưng mà tôi ấy thì thí dụ như có đồng nào muốn tiêu đồng nào thì tiêu thôi

Không có lương thì mình lấy tiền đâu ra?

Tiền cũ ngày xưa đi làm mà còn thì cứ thế mà tiêu Chứ còn chỉ biết là ăn cơm buổi trưa với buổichiều tối, có hai bữa cơm Úi, đồ đạc thì rất sang Chén bát rồi thì thìa dĩa sang ghê lắm Bàn ghếrất sang

Đồ của Tây à?

Đồ của Tây cả Chứ cơm thì chả có cái gì hết Cơm thì vớ vớ vẩn vẩn

Cơm thì thường có đủ no không?

Cơm thì no đấy Nhưng mà thức ăn thì vớ vẩn thôi Có nhưng mà nó cũng ít thôi

Ông thử ví dụ xem nó có những món gì, một ngày bình thường ấy?

Ngày bình thường thì nó cũng có cá, chủ yếu là cá Cá kho với lại rau cỏ thế thôi

Nó có đủ để cho mọi người ăn không hay là thiếu?

Mọi người ăn đủ Cơm thì cứ từng cái nồi to để ở góc nhà ấy rồi ra đó mà xới mà ăn thôi Cá thì chia cho từng mâm một Cứ đủ người thì ăn Mà ăn xong thì cứ bỏ đấy, bát đĩa rất đẹp, đẹp lắm

Bữa nào cũng chỉ đơn giản thế thôi?

Thế thôi Thế rồi thì có ăn xong thì là uống nước rồi đi thôi chứ cũng không phải rửa bát nữa

Cán bộ của Uỷ ban là ăn uống ở đấy hết?

Uỷ ban là một, công an là hai Tất cả, toà sứ thì nó ở đằng trước này, công an nó ở đằng sau này, thế cho nên cái khu vực này thì đăng ký ở đây để ăn Nó theo cái nếp như thế rồi thì mình đến đóthì mình cứ nhập vào mình ăn chứ cũng chẳng có tội vạ gì cả

Mỗi bữa ăn mình có phải đăng ký trước không hay là cứ đến ăn?

Có phải đăng ký chứ

Buổi sáng ra mình phải đăng ký với họ à?

Không, đăng ký luôn Nếu mà anh nào mà đăng ký thì cứ gạch vào đấy, ăn bữa nào thì có tên đấyđóng dấu vào đấy Tôi nhớ là hình như phải có người đi đăng ký Bên công an thì đến làm việc đấy thì nó hỏi hôm nay ai ăn cơm ở đây không Thế thì nó ghi tên xong rồi nó đánh dấu vào rồi

nó đưa chuyển sang bên kia đến trưa thì cứ việc về mà ăn Ăn cả bữa trưa cả bữa tối Thế còn sáng sớm thì anh muốn ăn bún bò, anh muốn ăn gì kệ đấy, tuỳ Tiền túi của anh

Thế họ đi làm thế thì vợ con thì ăn bằng gì?

Chẳng có gì đâu Cái hồi ấy không biết là cái lúc đấy cũng còn cái số anh em công an cũ nữa cơ Các cậu nó làm về căn cước nhé Chứ tụi này thì đã làm gì biết những cái chuyện ấy Biết là có cái nhóm nó làm về căn cước thì nó vẫn cứ làm Nhưng mà rồi thôi, bây giờ nó cũng không hoạt động nữa Thế đến nỗi sau là tôi còn nhớ mấy cái thằng mà nó cũ ở đó nhé, nó làm ở đó từ cũ ngày xưa nó chuyên môn làm căn cước, chụp ảnh, lăn tay này kia để viết mà

Tức là công an từ thời Pháp đấy?

Từ thời Pháp đấy Nó là cảnh sát ngày xưa

Tức là mình dùng lại những người đấy?

Có dùng một số Có một số là nó bỏ nó đi, còn một số nó cứ làm thì chẳng biết là chúng nó lương bổng thế nào mình cũng chẳng hỏi

Thế đến ra Thanh Hoá thì cũng vẫn tình trạng như thế?

Tình trạng như thế thôi.

Tức là vẫn ăn cả trưa cả tối ở cơ quan?

Không, ăn ở đó thì thế này Nó lại khác là vì nó đối với cái nhóm ở Huế ra thì là về Việt Minh ở thì ăn cơm Úi giời ăn cơm thì các ông Việt Minh chán lắm Tôm ăn không bao giờ cắt đầu cắt râu Cứ thế là xào hết tất cả lên ăn

Đấy là kiểu Thanh Hoá hay sao?

Kiểu Thanh Hoá Mấy cái ông ở bên Việt Minh ấy mà, toàn từ cấp huyện lên mà Chứ còn cái dân Thanh Hoá ngày xưa thì ở đó thì ăn sướng chứ Cái tụi buôn bán này kia thì ăn sướng ThanhHoá ngày xưa thì cũng biết chứ Nhà cửa thì nó khác, ăn uống nó khác chứ ăn đâu mà lại ăn thế

Để nguyên cả râu cả riếc cho mắm cho muối vào xào lên để đĩa to, bát to tướng thế này rồi gắp lên còn râu còn ria lung tung cả lên là cứ thế chén

Đầu bếp cũng là người tỉnh đấy?

Người ở Thanh Hoá Thí dụ như thể vào Việt Minh thì cái trụ sở Việt Minh nó đông người lắm Chứ các ông này ra thì mười mấy người thì là nó tổ chức cho ăn thì cũng ăn chung ở đó Còn lúc

mà đi sang bên thông tin tuyên truyền ấy nhé thì cái nhóm anh em ở Huế ra có ở cái nhà đi mượn

để ở Có bao nhiêu người đó thì về ăn riêng Ăn riêng thì đến lĩnh tiền về thì là cứ nấu nướng ăn với nhau thôi

Như ông thì cũng ăn tại chỗ với họ luôn?

Ăn tại chỗ với họ luôn

Chứ còn mình không có tiền mặt để mang về à?

Không, không có tiền mặt Mà tôi nhớ là không có đồng xu nào, không hiểu ra làm sao Cho nên

là kể cả cái thời gian ở Việt Bắc ấy nhé Đến cơ quan ấy thì là làm việc thì cũng ăn cơm thì đăng

ký vào rồi thì ăn thôi chứ bao giờ đi công tác thì nó phát cho mấy cân gạo đeo vào người đấy thì

đi thôi Ăn kiểu đó đấy chứ còn làm sao mà có lương được Cái chế độ lương là mãi về sau này

nó mới có Chứ lúc đầu thì toàn là lúc đi công tác phát cho anh mấy cân gạo Có cái ruột tượng quấn nó vào người là đi Mà ngày xưa quấn nó vào người đi như thế thì cái tiền ăn ấy mà, nó có bao nhiêu đâu, phát cho mấy đồng bạc Ngày xưa có cái Hội bà mẹ chiến sĩ ấy mà Thí dụ như tôi đi công tác nhé thì đến gặp các bà mẹ Vác ba lô đi đến nơi xong thì cho mượn nồi nấu cơm thì họ bảo thôi, nhà cũng sắp nấu thì đong một bơ gạo đưa cho Thế thì bà mẹ bà ấy nấu cho mà

ăn Thế thì bà ấy có rau cỏ gì thì mình ăn Thế bà ấy thấy có người lạ đến thì ra ngoài chuồng gà lấy quả trứng vào cho mình ăn Đó, ngày xưa đi như thế đấy

Lúc ông ở Thanh Hoá anh em tự nấu với nhau thế có đầu bếp riêng không?

Không, nấu lấy ăn thôi

Hồi đó họ đưa tiền như thế là để mình mua cả gạo cả rau à?

Mua cả gạo cả rau đấy Cái lúc đó không có phát

Thường là họ tính một tháng như thế mình được khoảng bao nhiêu cân gạo?

Không nhớ nữa Cái đó tôi không làm Cái đó có mấy cô ấy làm Toàn phụ nữ làm thành ra mình cũng chẳng để ý