027

Phỏng vấn bà Lê Thị Cẩm Tú File # 027 027 Sinh năm 1929 tại xã Phổ Minh, huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi Nguyên cán bộ Ban chấp hành phụ nữ xã Phổ Minh, huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi Phỏng vấn ngày 26[.]

Sinh năm 1929 tại xã Phổ Minh, huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi

Nguyên cán bộ Ban chấp hành phụ nữ xã Phổ Minh, huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi

Phỏng vấn ngày 26 tháng 11 năm 2008 tại Hà Nội

Người phỏng vấn: Đào Thế Đức

(Bà 027 hiện sống cùng gia đình người con trai út Ban ngày con cháu đi làm đi học, bà ở nhà một mình rất tiện cho việc phỏng vấn Vì có quen biết từ trước nên bà kể chuyện rất cởi mở Theo lời giới thiệu của người con trai, bà còn giữ được sự minh mẫn là nhờ thường xuyên chơi đề)

Chúng cháu bây giờ đang đi sưu tầm lại những tài liệu liên quan đến thời kháng chiến chống Pháp để làm tư liệu nghiên cứu.

Cái trường đó là nó có mấy ông ở trong ban liên lạc đấy Họ mới tổ chức làm một cái quyển truyền thống đấy

Phát hành chưa bác?

Phát hành rồi, tập 1 tập 2 rồi Không biết tôi để ở đâu trên đó Có hai quyển mà Gọi là cái gì, tôi quên

Tức là trường đó vẫn có ban liên lạc?

Có, có ban liên lạc, năm nào các ông ấy cũng họp hết đó Ông Nghiệp là làm trưởng ban đấy Ông Nghiệp là một, ông Hà Đăng là hai Học sinh đấy Với lại ông Đặng Nguyên Phương, bây giờ hiện nay là 3 ông ấy là ở trong ban liên lạc đấy Đó là học sinh trường đấy Bây giờ người ta

tổ chức cái ban liên lạc chung cả toàn quốc Trong đó có Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh này, Nha Trang này, là đều có những cái tổ hết, Quảng Nam này Đấy các cái tỉnh lớn mà nhiều học sinh ấy

Trường đó tên chính thức là gì bác?

Trường trung học bình dân miền nam

Nó thành lập năm bao nhiêu nhỉ?

Cái ông Cầu này ông ấy đi vào là năm 47, rứa mà cái trường ấy thì đâu năm 48 học có 2 khoá thôi Năm 48 cho đến năm 51 là hết đấy Có mấy năm thôi thì hết

Bác Cầu nhà mình là trực tiếp vào để dạy cái trường ấy đây?

Ừ, ông Phạm Văn Đồng ông ấy đưa vào

Ông Đồng là người đứng ra thành lập?

Ừ, đứng ra thành lập Ở Quảng Ngãi mà Cái trường đó ở Quảng Ngãi Ở chợ Chùa đấy, huyện Nghĩa Hành Bây giờ đang có cái bia đấy Bữa đó mấy anh về họp bàn tổ chức có dựng cái bia đó

Ở miền trung ngoài cái trường ở Quảng Ngãi còn có trường nào khác không?

Hình như còn đấy Còn cái trường gọi là của bên quân sự đấy Có cái trừơng ấy nữa Nhưng mà không biết nó ở đâu ấy nhỉ Mình chỉ học cái trường ấy thì mình chỉ biết cái trường ấy thôi chứ còn cái trường kia thì là cái trường mà ông Võ Chí Công học đấy Lại là một cái trường nữa

Trường đó nằm ở đâu?

Không biết nó nằm ở đâu nhỉ Trường bên quân sự, mà chính cái trường ấy là ông Võ Chí Công học ở đấy Toàn những người lớn tuổi cả mà

Thế trường trung học bình dân này học sinh là thuộc vào diện nào bác nhỉ?

Diện đi học là cán bộ của từng cái xã thuộc về cái trung miền nam Trung bộ, tức là Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hoà, Bình Thuận, đấy đấy Cán bộ toàn là được cử đi học đấy chứ không phải tự nhiên ai muốn học thì học

Tức là những người đi học thì đều là tham gia công tác của xã rồi?

Toàn là cán bộ của xã

Cấp huyện không học ở đấy à?

Có chứ Có cấp huyện cấp tỉnh gì cũng đi học ở đấy hết Nhưng mà chỉ thuộc các tỉnh đó thôi Còn những cái tỉnh khác thì đấy nó ra sao ấy Đấy là vùng tự do mà Còn chỗ khác thì họ không thể nào tới mà học được

Mình có thi tuyển vào không?

Cử là cứ đến đấy rồi đi học thôi Học thì cái trình độ lúc ấy gọi là khoảng lớp 4 lớp 4 gì đó Xonglớp yếu lược đấy, bây giờ như tiểu học đấy Hồi xưa nó không phải như bây giờ Lớp 5, lớp 4, lớp 3, lớp nhì đệ nhất, lớp nhì đệ nhị, lớp nhất là thi primaire Còn cái yếu lược ấy là coi như đâu mới lớp 5 thôi

À, tức là học lớp đầu tiên xong để mình thi yếu lược?

Ừ Cũng như bây giờ tính lớp 1, lớp 2, lớp 3 đấy thì tính lúc ấy là tính từ lớp 5 lên Primaire lúc

ấy là ấy lắm rồi đấy Xong rồi đi học nữa là được diplome, rồi học 2 năm nữa là ra tú tài đấy Hồiđấy trình độ nó học như thế

Thế trường trung học bình dân đấy thì họ dạy từ lớp mấy?

Đấy, dạy từ lớp 5 đấy trở lên Trình độ học sau đó ra thì coi như là người ta gọi là lớp mấy rồi ấy.Hai năm học

Học 2 năm nhưng chương trình học rất nhiều lớp chứ không như chương trình phổ thông đúng không?

Ừ, đúng rồi Học ra là ta có thể đi làm việc tốt đấy Trình độ chính trị có thể nói là khá đấy Học chính trị nữa mà Học nhiều môn lắm Học văn hoá đủ hết Học vẽ, học địa lý, học toán, học văn,học nhạc, học chính trị, triết học Nói chung là trình độ nó như là đệ nhất, đệ nhị ấy

Tức là sau 2 năm thì có thể thi primaire rồi?

Ừ, có thể rồi Có các ông thầy làm giáo sư ở đó mà, Văn Đông, rồi Tế Hanh cũng dạy ở đó Mấy ông cũng vào cái loại tiếng tăm lắm, cả cái ông gì sau dạy Bách Khoa nhưng bây giờ nghỉ hưu rồi, ông Tuỳ

Các thầy giáo đấy đều đã đi dạy từ trước?

Các ông ấy đều có diplome hay tú tài hết đấy

Họ đều học trường Tây ngày xưa cả?

Ừ, học trường Tây cả

Hồi đó bác trai nhà mình là dạy môn gì nhỉ?

Ông ấy dạy văn đấy

Như vậy là người đưa từ ngoài này vào hết hay là lấy cả trong đó?

Không, người ở trong ấy nhiều, ở ngoài này vào có 2 ông thôi Ông Cầu với ông Nhàn Ông Nhàn là bố cái thằng Vinh đấy Có 2 người miền Bắc, còn đâu là người miền Nam hết Người Quảng Nam, người nói tiếng Huế cũng có, người trong Sài Gòn cũng có Tôi có ảnh cả đấy

Trường đó có đông không? Học sinh khoảng bao nhiêu người?

Đông chứ, làm lán làm trại để làm trường Học sinh thì ở nhà dân Trường thì tranh tre nứa lá thôi Mỗi một lớp thì cũng thấy đông?

Họ tuyển người vào xong rồi học liền mấy năm đấy rồi ra trường?

Không, họ tuyển lần thứ nhất Lớp ấy ra trường lại lấy lớp khác

Tất cả học có mấy năm?

Học có 2 năm thôi 48 học 49 ra 50, 51 học lớp sau Tôi học cái lớp 50-51 Lớp trước là ra trường họ đi công tác hết Có người học chưa xong mà đã lấy đi công tác

Hồi đó học tập trung hay là vừa học vừa làm?

Không, tập trung hết ở cái chỗ Nghĩa Hành ấy Ở xã người ta cho đi học, không làm việc gì hết Học xong mới ra đi làm Phải tự túc ăn ở ngoài nhà dân Mình bỏ tiền ra mà ăn mà học

Như bác đi học thì cũng tự túc?

Ừ, mình mang gạo đến ăn với chủ nhà Không có ăn tập thể Mình đi phải mang tiền theo, mang gạo theo

Tiền ấy là lương từ cơ quan à?

Cơ quan không có lương đâu Ăm cơm nhà vác tù và hàng tổng Hồi xưa lạ lắm ấy chứ Không

có lương Chỉ có những người làm việc như ông chủ tịch này, ông kế toán, gọi là trong uỷ ban hành chính kháng chiến đấy thì có gạo, phát lúa Mấy giạ lúa để gọi là có mà ăn thôi Ừ, chứ còn

thật ra những người làm công tác như là phụ nữ, thanh niên không có lương gì Ăn cơm nhà đi làm thôi.

Hồi ở xã bác làm chức vụ gì?

Làm ban chấp hành phụ nữ Không có tiền bạc gì hết Hội nghị nó triệu tập thì đi làm Đi phát động phong trào nọ phong trào kia Cứ thế đi làm thôi chứ không có một xu nào hết

Bác tham gia bắt đầu từ năm nào?

Tôi làm từ khi khởi nghĩa, tổng khởi nghĩa rầm rầm tùng tùng đấy Lúc ấy mình mới có 15, 16 tuổi đã đi ra hoạt động rồi Bắt đầu tham gia từ ngày khởi nghĩa ở vùng mình ấy

Bác quê ở đâu nhỉ?

Quê ở huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi đấy, xã Phổ Minh Tôi đi hoạt động sớm cho nên 17 tuổi tôi

đã được vào đảng rồi mà Năm nay là 60 tuổi đảng rồi

Năm bao nhiêu bác vào đảng?

Năm 47 Năm 48 là chính thức Năm đó có 18 tuổi thôi Sinh năm 30 Vừa rồi tôi lĩnh 60 năm tuổi đảng rồi

Trước cách mạng tháng 8 ở chỗ mình có phong trào cách mạng gì không?

Có phong trào Việt Minh

Phòng trào ở đó có mạnh không?

Hồi đó hoạt động mạnh lắm Tôi được đi dự những cái cuộc người ta chém đầu đấy Chém đầu những Cao Đài với lại phản động đấy Tôi đi xem, đi dự đấy Nhân dân đến đấy xem, nghe nó đọc băng tổng đấy Gọi là băng tổng ngày đấy to lắm Đọc cái tội trạng của người ta xong rồi là buộc dây kéo cái cổ ra là dao bảy chém

Chém bằng dao ạ?

Chém bằng dao bảy đấy Dao bảy là cái dao dài như là cái mác đấy Có người đứt nửa chừng, có người không có đứt hết Xong rồi người ta xô vào trong cái hố Đào một cái hố sâu, to như thế này Buộc chéo cái đầu nó giơ ra như thế này rồi chém Chém 9, 10 người, sợ quá

Chém 9, 10 người một lúc á?

Ừ

Đấy là những người làm việc cho chính quyền cũ à?

Không, đấy là những người phản động

Đấy là lúc mình cướp chính quyền năm 45 à?

Năm 45 đấy Chém đầu đấy

Phản động đấy là thuộc vào nhóm nào?

Cao Đài này Hồi đó thì nói thật ra là nói người ta là phản động nhưng mà thật ra mình có biết là người ta phản động hay không? Cái hồi Việt Minh lên thì nói thật lúc ấy mình không dám nói chứ còn có người cũng bị oan đấy Nhưng mà không dám nói đâu Có người là trí thức là người

ta cũng chém đấy Có một cái ông thầy giáo Nó bắt ông ấy xong bắt đầu định chém thế rồi có cáichỉ thị được khoan hồng Ối giời ông ấy sướng ông ấy bò, ông ấy lết trên đường Sau ông ấy có tập kết ra bắc đấy Cái hồi đó có phản động gì đâu Ông anh ruột tôi đây, ông Trà đấy, đậu tú tài đấy Ông Trà trước làm bên Viện văn hoá đấy Hồi đó trong cả một cái xã đó có mình anh ấy đậu

tú tài thôi, chứ không phải người nào cũng được học, học thức ít lắm Thế là người ta cũng bảo thằng tú Trà, cứ thấy người ta học cao, có trình độ văn hoá là, lúc bấy giờ nông dân nó đang lên đấy mà Mình nói thật là như thế, mình không dám nói chứ còn nói thật ra cứ thấy người có trình

độ văn hoá cao thì cho nó là theo Tây Rồi nó có theo Tây ở đâu mà theo

Do mình nói tiếng Tây hay là sao?

Không, thì thấy mình học cao Ông tú rồi thì cứ tưởng người ta đi làm cho Tây, cứ tưởng thế Chứ hồi đó Tây ở đâu có mà Tây Vùng tự do mà Quảng Ngãi là vùng tự do đấy Từ ở Phai Phô trở ra là vùng bị chiếm Hồi đó ở trong ấy là nó ném giấy vào nhà nhé Cách mạng mà, Việt Minh mà, ném giấy vào nhà, định bắn ông anh tôi Mà ông ấy có làm gì đâu Chỉ có đi học mới đậu tú tài, chưa đi làm đâu hết cả Thế thì nó bắt thì cả nhà mới bảo thôi về quê trốn đi

Chưa khởi nghĩa mà đã chém à?

Khởi nghĩa rồi mới chém, nhưng mà cái lúc nó lùng để bắt đấy

Lúc đó là ở Quảng Ngãi không hề có Pháp à?

Ừ, vùng tự do, không có Pháp Năm 45 là được tự do đấy, năm 45 là không có Pháp

Lúc Nhật đảo chính Pháp thì có lính Nhật đóng ở Quảng Ngãi không?

Nó đóng đâu ngoài tỉnh ấy chứ còn trong này nó không đóng đâu Tỉnh ấy hồi kháng chiến tên nó

là Lê Trung Đình đấy Chắc là cái ông Lê Trung Đình đấy ông ấy là cách mạng đấy Sau khởi nghĩa rồi thì lại anh ba anh ấy ra anh ấy làm chủ tịch văn hoá của tỉnh mà Lúc bấy giờ thì lại cầntrí thức

Bác Trà nhà mình á?

Ừ, anh ấy làm chủ tịch văn hoá tỉnh Quảng Ngãi Mà anh ấy ra làm cũng chả thấy có lương gì hết trơn

Tức là sau cách mạng rồi thì người ta lại trọng dụng những người có học?

Lại trọng dụng những người có học chứ còn gì nữa Thế thì ông ấy ra ông ấy làm việc ngay Chủ tịch văn hoá từ thời đó đấy Năm 45, 46, 47 đấy Nói chung là bây giờ cứ nói là mình tham gia cách mạng từ bao đời chứ bây giờ người ta bảo khai cái tiền khởi nghĩa, là tham gia trước ngày

15 tháng 8 thì mới được cái danh hiệu đấy Hồi đấy thì mình thế thôi Bây giờ bảo kê khai thì tôi bảo ôi giời mình về trong Nam mà xin cho được cái giấy tờ ra được mấy đồng bạc thì…Mấy ông

làm việc với mình bây giờ người ta chết hết rồi thì thôi Thôi, tôi chả có tiền khởi nghĩa Hồi đó mình là còn trẻ, mà những người cấp trên của mình thì người ta lớn tuổi bây giờ người ta chết hết

cả rồi còn ai nữa mà xin giấy Trẻ con bây giờ nó có biết gì đâu Bố mẹ nó biết thôi, ông bà nó biết thôi, chứ nó biết thế nào được Mình bây giờ ra đây mấy chục năm rồi đấy Tôi đi từ năm 55,tập kết ra Bắc mang theo 2 đứa, thằng Nam, thằng Nhơn Ra đây mới đẻ thằng Long, thằng Khánh đấy chứ Năm 60 mới đẻ thằng Long, năm 61 đẻ thằng Khánh đấy Còn 2 thằng kia đẻ từ năm 51, 53 Năm nay cũng năm mấy tuổi hết rồi

Hai bác lập gia đình năm nào?

Từ năm 50

À, tức là lúc bác đi học gặp thì lấy luôn?

Ừ, gặp ông thầy thế là ông ấy nhờ cái ông chủ tịch tỉnh về đứng ra làm chủ hôn Có ai đâu, có mình ông ấy thôi chứ Chả có người quen biết chi hết Chỉ có ông Nhàn, 2 người Với lại hồi đó mời cái ông chủ tịch tỉnh đứng ra làm chủ hôn Mà tôi đám cưới cũng buồn cười lắm nhé Tôi đám hỏi không có gì hết trơn hết trọi Làm bánh trái mấy đĩa mời đến uống nước, ăn bánh, tuyên

bố, thế là xong

Gia đình nhà bác có ai lên chỗ trường không?

Không, tức là về nhà mình chứ Ông ấy ở rể mà Có nhà cửa gì đâu Ông ấy chỉ có bộ đồ nâu đấythôi chứ có cái gì đâu (cười lớn) Ông ấy không có cái gì hết Lương không có Cưới vợ chỉ đâu

ít đĩa bánh Thế mẹ tôi làm được khoảng mấy đĩa bánh mời khách ấy thôi Đồng tiền ấy là tiền của Việt Minh rồi thì phải, hồi ấy chắc đổi tiền rồi Giờ không nhớ nữa Chứ còn cái lúc mà hồi nội tôi còn sống thì người ta đến người ta làm thì đưa cho người ta một ngày 1 cắc bạc Tức là nó

bé như cái đồng tiền 1 nghìn bây giờ đó

Hồi đó tiền trả đó chắc là đủ để ăn trong ngày?

Ừ, chắc là thế cũng khá đấy Rứa còn nhà thì hình như là không có tiền Chỉ có ngày xưa ông nội

là đỗ tiến sĩ

Ông làm quan?

Chưa ra làm quan thì về nhà chết [Ông tên là] ông Lê Ngại, là ông nội tôi Mà cái hồi ấy thế này.Cái hồi ấy là ông nội tôi là con của ông bố chánh Bố của ông nội làm bố chánh của thời Pháp đấy Thời vua chứ, vua Bảo Đại, Vĩnh Thuỵ đấy Thế mới lấy bà nội tôi mà bố bà là ngày xưa người ta cho là địa chủ Pháp đấy Ông cụ Cần đấy Có biết ông cụ Cần không? Nguyễn Cần đấy

Cụ Cần là chu cha, danh tiếng lắm đấy Ông xưa làm việc cho Pháp đấy (kể với giọng thì thầm như đang nói điều bí mật)

Ông là cái gì Cần?

Tôi cũng chả biết được Chỉ biết là bố đẻ ra bà nội mình tên là ông cụ Cần Cái hồi ấy chả là thấyông nội mình đỗ tiễn sĩ thì mới gả bà nội mình cho ông nội mình Ông ấy làm việc cho Tây nhưng cái thời ấy không có ai dám nói hết Không dám nói là làm việc cho Tây đâu Đúng là ViệtMinh lên là ghét ông đấy lắm Thế nhưng mà có liên quan gì mình đâu Bên kia là bố đẻ của bà nội, mình đâu có liên quan gì đâu [Ông ấy] vô thế là chưa ra làm quan thì đã chết

Còn bên tôi thì là ông ngoại tôi là dòng vua Hường, ông ngoại mình là Hường Hường – Ưng - Bửu – Vĩnh…thấy không? Mẹ mình là Công Tôn Nữ, con gái mà Các cậu thì là Ưng

là ông nghè đấy Tôi thấy người ta gọi bà nội tôi là bà nghè đấy Có một thằng con trai thôi cho nên là không cho đi học, giữ ở nhà Cho nên mình gọi bố mình bằng chú chứ không gọi bằng cha Có biết không? Ở trong Nam đấy?

Gọi bố là chú?

Ừ Khi mà ít con mà khó nuôi ấy mà, thì không gọi bằng con bằng cha mà gọi bằng chú Thì tôi gọi là chú, mẹ chứ có gọi là cha đâu Từ mấy anh em trở xuống thì đều gọi bằng chú Gọi cha bằng chú Con khó nuôi thì người ta gọi thế vì sợ gọi là cha thì không nuôi được Bà nội mình độc nhất có một cha mình thôi

Xong ông cụ thì được bao nhiêu người con?

Bố mẹ đẻ được 6 lần nhưng mà lớn lên nuôi được là anh mình này, rồi đến bà chị ở Ninh Hoà, rồi đến mình, rồi đến thằng em Thằng em bây giờ nó ở trong Nha Trang Nó là đại tá về hưu Bây giờ thì cũng chết hết rồi, anh cũng chết, chị tôi cũng chết rồi, giờ chỉ còn có hai chị em, tôi với nó Quê hương thì ở Đức Phổ cơ Còn anh mẹ con chú bác thì còn nhiều Thằng em mình nó

về Nha Trang nó ở rồi, bố mẹ mình chết thì đều chôn ở Nha Trang hết Quê hương thì bây giờ có cái mộ của ông nội với bà nội thôi Hàng năm thì về thắp hương rồi làm bia thôi chứ còn không ởquê hương nữa, giờ đi ra quê hương khác rồi Mình là con gái lấy chồng ở miền Bắc, lâu lâu mới

về quê một lần thế thôi Bây giờ thỉnh thoảng thì thằng Long nó hay về Chứ còn mấy đứa kia thì

nó lười nó cũng không đi Thế còn bên những người [họ hàng] khác thì không có học mấy, chỉ cóông nội tôi đỗ đạt

Trong nhà mình cũng không có những người đi tham gia cách mạng từ trước đúng không?

Không có

Ai vận động bác đi tham gia cách mạng?

Hồi đó là cứ nghe trống thì là nhảy ra thôi Mình là nghèo nhất ở trong xã Cái đời bà nội tôi coi như là hồi ông cố, là bố đó, thì chia cho bao nhiêu là ruộng Ruộng ở đâu ngoài Tư Nghĩa chứ không ở trong này, cách xa bốn chục cây số Thế rồi bà không làm được mới cho thuê phát canh đấy Tới mùa thì nó gánh lúa vào cho Sau đó rồi cái đời bà nội tôi thì tiêu hết, tiêu không còn đến một miếng đất nữa

Mình phải bán đi à?

Bán đi mà ăn chứ có làm gì đâu mà có Bán dần, bán dần đến hết Cho nên khi bà nội mình mất

là coi như trong nhà không có một cái gì hết Thuộc vào dân nghèo mà, không có một miếng đất nữa

Mà cũng không buôn bán gì được cả?

Hồi đó mẹ mình mới đi lên thị xã Đức Phổ mới mở cái bách hoá để bán các đồ lặt vặt như bây giờ như quần áo trẻ con, cái bánh cái kẹo rồi kiếm ăn Nhà được ba chị em gái mới làm vải kéo sợi Mua bông về rồi bật bông, kéo chỉ, se con cúi Sống bằng cái đấy

Những sợi đó rồi mình bán đi đâu?

Bán cho người ta về người ta dệt vải, chứ không có thì nhà nghèo lắm Nhà mình nghèo lắm Từ lúc bà nội giàu như thế Ruộng ông cụ Cần chia cho con được bao nhiêu, nhưng mà bà nội mình

bà tiêu hết, không làm gì mà Chứ còn bên nhà nội mình thì ông Bố Chánh ấy nuôi cho ông nội mình đi học đỗ tiến sĩ thôi, với để lại cho một cái nhà Nhà tranh vách đất thôi Không có chia ruộng Lạ thật, ông nội mình không được chia ruộng Ông anh thì ông ấy có Ông ấy có ruộng hương hoả để cúng bái được mấy mẫu gì đó Chứ còn ông nội mình thì không có cái gì hết trơn Nhà nghèo hết sức Lúc bấy giờ lúc cách mạng, Việt Minh lên ấy thì mình là thuộc về cái dân nghèo cho nên là vào đảng là dự bị có 4 tháng thôi mà (cười)

Thời đó họ không truy lại đời ông cha của mình à?

Không, họ không truy lại Họ biết lý lịch nhưng mà qua rồi Với lại mình có ra làm cho Pháp đâu Ông nội vẫn chưa ra làm quan, thi đỗ về nhà mấy tháng rồi chết thôi Chưa ra làm quan cho nên không thuộc về cái giai cấp tầng trên Không ai quy cho mình cái giai cấp gì cả, là dân nghèo Bố mình cũng không làm gì cả cho nên là con là vào đảng hết đấy Anh Trà, rồi em tôi, rồi tôi là vào đảng sớm

Trước khởi nghĩa cách mạng tháng 8 thì ở Quảng Ngãi có các đảng phái khác không?

Hồi đó thì chỉ có cái Cao Đài, Hoà Hảo, những cái nhóm đấy thôi

Có Quốc dân đảng ở đấy không?

Không, không có Ở đấy đặc biệt là không có Chỉ có các cái đạo vớ vẩn đấy Đạo mà nó đi tuyêntruyền là chỉ thờ có một con mắt đấy Có nhà thấy mình đến chơi mình thấy hỏi thờ cái gì mà thờ

có một con mắt không vậy đó Nó cho là có cái gì của Nhật ấy nhỉ Đạo gì đấy Cái đạo ấy thì nó tuyên truyền thế nào trong cái đạo ấy thì mình không biết Chứ hồi ấy thì không có gì hết Hồi đó

ở trong Nam mà ở cái vùng đó đúng là không mê tín gì mấy đâu

Truyền đạo đó ở đấy có nhiều người theo không?

Ít thôi À, cái chỗ đó lại không có Thiên Chúa giáo đâu nhé Chỉ có Cao Đài, Hoà Hảo, Tin Lành,đúng Tin Lành không nhỉ Cái vùng tôi ở là không có nhà thờ

Bác nói đấy là ở Đức Phổ?

Ừ, vùng đấy là không có nhà thờ Ngoài Quảng Ngãi không biết có hay không chứ vùng đó không có nhà thờ vì không ai người ta theo đạo Thiên Chúa hết

Vùng đấy có người dân tộc không?

Không, không có người dân tộc Có ở trên núi thì có Mọi Người ta gọi là Mọi, tức là Tây

Nguyên bây giờ đấy Vùng Ba Tơ là có Mọi đấy

Bình thường mình có tiếp xúc, có nhìn thấy họ không?

Có Với lại cái người Chàm, bây giờ mình gọi là người Chăm Pa đấy Người ta mặc một cái váy mầu xanh chàm thì gọi là người Chàm, chứ chính bây giờ gọi là Chăm Pa đấy

Họ cũng sống tại Đức Phổ luôn?

Không, thỉnh thoảng họ mới đi họ buôn bán gì đó thôi, bán các kiểu thuốc đồ vớ vẩn Còn trên

Ba Tơ thì có nhưng mà thỉnh thoảng nó cũng mang gùi nó gùi các thứ ở trên Ba Tơ xuống bán Cũng thỉnh thoảng có đấy Mà hồi đó mình không gọi là người Tây Nguyên, mình gọi là Mọi Coi như là nó chỉ có đeo cái khố này này Ở truồng, đeo cái khố thôi, buộc thế này để che thế nàynày

Không có áo à?

Có, có cái áo, nhưng mà không có quần, chỉ đóng khố thôi

Họ bán hàng cho mình thì họ nói tiếng mình hay tiếng dân tộc?

Họ nói tiếng dân tộc, và ra hiệu chứ Nó ra hiệu đấy Mình thì đem những muối với cá khô này khác đem đổi Gọi là đem đổi chứ nó không lấy tiền đâu Thí dụ là đổi gạo này, đổi muối này, đổi

cá khô này Mình đem cá khô và muối lên đổi lấy thóc hay là lấy cái gì của nó thì trao đổi

Không dùng tiền à?

Nó không có biết dùng tiền Nó chỉ trao đổi thôi Nó hái trái cây hay nó hái cái gì ở trên núi trên rừng, những quế rồi những gì đó, rồi thì quả xoai, quả dâu

Quả xoai là quả gì?

Cái quả mà bây giờ ở trong thành phố Hồ Chí Minh bán ở trong chỗ siêu thị chỗ sân bay ấy Cái hột nó như trái xoan ấy, mà ở ngoài nó có cái lông mịn mịn đấy Ăn rất ngon Nó mang xuống đổi gạo rồi đổi muối Chủ yếu là nó đổi muối rồi đổi cá khô

Thường thì họ mang hàng xuống cho mình hay mình đi lên trên ấy?

Có người đi mua đi buôn thì cầm lên trên ấy, chứ nó cũng ít xuống Vì xuống thì tiếng tăm nó không biết mà Chứ mình thì coi thường nó, khinh Người Kinh khinh người đó lắm

Họ xuống thì họ có chỗ để ở hay ở luôn tại chợ?

Họ có chỗ đâu Họ buôn bán rồi họ về chứ họ không có ở

Đi lại trong ngày thôi à?

Ừ Ba Tơ thì cũng sáng đi tối thì đến có gì Ba Tơ trên ấy đa số là người Tây Nguyên đấy Bây giờ gọi là người dân tộc Tây Nguyên Còn những là Êđê, Gia Rai gì đó thì mình không biết nhưng biết nó là dân tộc Tây Nguyên Mà thời đó tôi còn bé đấy thì không gọi dân tộc Tây Nguyên mà gọi người Mọi Gọi thế ý là mọi rợ Chả biết nó mọi rợ thế nào chớ mình khinh nó thì cho nó là mọi Mình là dân tộc Kinh

Giữa người đó với người Kinh mình có đánh nhau hay xung đột gì không?

Không, nó ở trên đó nó biết thôi chứ không có đánh nhau Còn cái thời mà Môn Rô [Phun Rô] gìđấy thì ở đâu ấy chứ Chính Ba Tơ là khởi nghĩa Ba Tơ đấy Nổi dậy nhất là phong trào ở Ba Tơ

Lúc phong trào Ba Tơ thì ở dưới mình có nghe tin gì không?

Hồi đấy mình không để ý cái chuyện ấy Không biết, không nhớ được Phong trào nọ phong trào kia mình cũng không nhớ được Nó trước cách mạng cơ mà, đúng không Trước khởi nghĩa mà Mình còn nhỏ mình chưa biết Hồi xưa tôi đi học Tôi có bà dì em bà là hiệu trưởng trường nữ Quảng Ngãi ở ngoài tỉnh cho nên mẹ tôi mới cho con ra ở với dì ở ngoài tỉnh đấy Đi học từ bé, học từ lúc 6, 7 tuổi đấy Học đến lúc lớp nhì Đỗ yếu lược rồi nhé Học đến lớp nhì đệ nhất thì bắtđầu không được học nữa là đi về quê

Tại sao lại không được học nữa?

Không được học nữa tại là vì mẹ mình nhà nghèo Thế mà ra ở với dì thì nấu cơm rồi trông nhà cho dì Lúc đó dì mình chưa có chồng Sau rồi dì mình có chồng Lấy cái ông Mê-đờ-xanh đấy, tức là y sĩ bây giờ đấy, hồi đó gọi là Mê-đờ-xanh Đốc-tơ là bác sĩ nhé, Mê-đờ-xanh là y sĩ Nhưng mà hồi ấy cũng gọi là to lắm đấy

Là người Việt à?

Ờ, người Thanh Hoá Bà dì mình lấy chồng Bà dì mình thì đậu diplome thế mới làm hiệu trưởngtrường nữ Mình bắt đầu dì lấy chồng thì coi như ông chồng cái ý ông ấy cho là phía bên bà ấy con cháu ra ở rồi ăn thì có vẻ ông không đồng ý Dì mình mới bảo thôi thì các cháu về Thế là coinhư là mất học từ đấy Bà chị mình thì đậu primaire Còn anh Trà thì anh ấy đậu primaire xong anh ấy ra Huế anh ấy học tiếp Mẹ mình buôn bán được đồng hào nào thì gửi tiền cho anh ấy ăn học

Hồi đó bà cụ buôn bán hàng gì?

Buôn bán cái kiểu bánh kẹo cho trẻ con, rồi thì là quần áo trẻ con này Kiểu như hàng lặt vặt mấyngười bán ngoài kia đấy

Có phải đi lấy hàng ở xa không?

Không, mình đi ô tô ra tỉnh, thị xã đấy, mua mấy thùng bánh rồi mấy đồ lặt vặt ngoài đó rồi đem

về Đức Phổ bán lấy tiền gửi 1đồng bạc Đông Dương đấy Mỗi tháng gửi cho anh 1 đồng bạc Đồng bạc giấy đấy, cho anh ấy ăn học đỗ đến tú tài đấy Mà sau rồi mẹ mình bảo thôi bây giờ con có học thì học, mà không học thì đi ra kiếm việc mà làm chứ mẹ không có tiền gửi nữa

Thế là cả nhà chỉ có bác Trà được đi học?

Được đi học cao thôi Còn mấy đứa con gái thì chỉ học đến primaire với lại tôi thì học đến lớp nhì đệ nhất Thế xong rồi đi ra học trường trung học bình dân, thế rồi thôi chứ không được học lên trên nữa Học đến đấy vì nhà không có tiền để học.

Thế là sau cách mạng bác tham gia vào làm cán bộ phụ nữ luôn?

Ừ Hồi ấy là ít người có chữ Mình có chữ, gọi là có chữ đấy Chứ còn họ có đi học đi hành gì đâu Có chữ cho nên là ra đi làm Mà mình thì nhà nghèo mặc kệ chứ mà ở nhà thì ăn sắn ăn khoai mà đi ra làm việc Có những nhà nó giàu có đầy đủ, ruộng nương nhiều nhưng mà nó lại không ra nó làm Thế chứ, con nhà giàu địa chủ nó có làm đâu Nó không đi ra làm đâu Mà chỉ

có con nhà nghèo làm thôi Tôi đi làm là luộc sắn ăn nhé Thế mà vẫn cứ đi họp đi hành Bố mẹ thì không có ngăn cấm Nhà mình là nhà có học Thế là theo cách mạng luôn Làm việc luôn Xong rồi lấy ông Cầu này thì rồi đi tập kết ra miền Bắc năm 55 là từ năm 55 tới giờ Ra thì lại đi học, rồi ra đi cái chuyến tàu của Liên Xô Tập kết đi tàu biển Thế ra tôi mới đi học y tá Mà hai cái thằng bé nó ốm quá đi Ốm, ra tháng 2 mà mãi tới tháng 5 mới đi làm được cơ mà Cán bộ thìcho đi học hết Cuối cùng con mình nó ốm quá đi Cuối cùng họ bảo bây giờ hết lớp rồi, có đi làm ruộng thì đi Tôi bảo tôi không biết làm ruộng Nhà không có ruộng cho nên tôi không biết cấy, không biết cày gì hết trơn Cuối cùng bảo là giờ còn lớp y tá có đi không? Còn những cái lớp khác nó đi ra làm kế toán rồi đủ thứ cả Thì mình lại không có tiền À, không, con mình ốm mình không đi được Thế cuối cùng tôi học cái lớp y tá ở Vinh đấy Úi giời! Thế thì từ cái y tá, ralàm việc (Người phỏng vấn chụp ảnh Bà nói giờ bà ốm đau xấu xí, có cái ảnh thời con gái đẹp lắm…)

Thời bà đám cưới có chụp ảnh không nhỉ?

Làm gì có Đã nói là người ta lấy chồng là nhẫn này, rồi thế này thế kia, chứ thời tôi lấy ông ấy làkhông có một cái gì cả (Cười lớn) Mà nếu cái người mà có ấy thì là đồng hồ với bút máy Chứ còn mình thì đồng hồ không có mà bút máy cũng không Có vàng Cái thời đó hình như là có vàng Cái thời đó là trong cái thời mới khởi nghĩa đấy thì là người ta hô hào nộp vàng Thế ai có vàng là đem nộp Nộp vàng để làm vũ khí đấy

Thời đó người ta có nộp nhiều không?

Có Nhà nào có thì họ nộp Lúc bấy giờ ghê nhỉ

Bác có nói là những nhà giàu họ không tham gia gì thì họ có nộp vàng không?

Hồi đó tôi thấy hô hào nộp vàng thì cũng có người người ta nộp đấy

Nhưng mà không tham gia làm việc à?

Ít làm việc lắm, họ không mấy ai ra làm việc đâu Toàn những người có học này, hay là người con nhà mà gọi là có trình độ văn hoá Chứ còn như ở thôn tôi có ông địa chủ có mấy đứa con gái Tôi cứ biểu là đi ra đi họp đi hành nhưng có chịu đi đâu Nhưng mà con những cái nhà như

là con Nguyễn Nghiêm này, ông Nguyễn Nghiêm là bị chém, cách mạng tuị nó chém đấy, là con gái ông ấy ra làm ngoài này hết đấy

Tức là cách mạng chém ông ấy à?

Không, ông ấy làm cách mạng rồi người ta chém, Pháp chém chứ Hồi trước là có trường

Nguyễn Nghiêm đấy Lấy tên đấy Cái trường ông Cầu này ông ấy dạy này Cái trường này này, trường ở Đức Phổ này này, mang tên Nguyễn Nghiêm này Còn cái trường ngoài kia thì gọi là

trường Trung học bình dân miền nam Trung Bộ Mình có cái bài phát biểu của ông Hà Đăng hômhọp cái lễ 55 năm thành lập trường đấy Họp tại Quảng Ngãi, tôi cũng đi.

Ông Phạm Văn Đồng làm hiệu trưởng danh dự, thế ai làm hiệu trưởng chính thức?

Nhiều người Hồi đó là ông Nguyễn Phú Lộc Nguyễn Phú Lộc bây giờ đang ở Quảng Nam đấy,

ở Đà Nẵng

À, khi nào cháu vào Đà Nẵng thì để xin bác cái địa chỉ để đến hỏi chuyện Chắc là ông ấy cũng lớn tuổi rồi?

Lê Phú Lộc, ừ, ông ấy hơn mình năm, ba tuổi Vì là mình đi học cũng là loại người lớn rồi chứ

có phải trẻ con đâu, thì ổng cũng chỉ lớn hơn mình mấy tuổi thôi

Tức là cán bộ trong trường cũng không chênh nhau nhiều?

Không chênh nhau vì là cái lứa ông Cầu, mà ông Lộc là cái lứa ông Cầu

Bác Cầu sinh năm bao nhiêu?

Ông Cầu nếu mà còn thì…hơn mình 10 tuổi…năm nay 90 Tức là sinh năm 20 đấy 20, 21, hay

22 gì đấy, quãng đấy Những ông thầy thì vẫn còn đấy Ông Mạnh Hào thì mới chết nhé

Mạnh Hào thì cháu gọi bằng bác?

À, thế à Ông Mạnh Hào đấy, vợ là con Hải đấy Bạn ông Cầu đây nè Đấy, ông cũng dạy văn ở đấy đấy Mạnh Hào trước là lấy bà Lệ Xuân ở trong Nam Cái đôi ấy gọi là ghê lắm đấy Lệ Xuân hồi ấy bà ấy làm y tá ở trường đấy

À, ông ấy lấy một bà vợ làm y tá của cái trường đây?

Ừ, của cái trường ấy, chồng cũng làm ở đấy Sau này không có con hay sao đó thì ông Mạnh Hào

bỏ bà Lệ Xuân rồi ra đây lấy con mẹ Hải này Hồi tôi ở dưới Quỳnh Lôi hay sang Mạnh Hào chơi Hồi ở dưới Mai Động đấy Cái lúc ông Cầu chết thì ông Mạnh Hào cũng đi đấy Tội nghiệp sao ông ấy chết tội quá Ối giời, hồi ấy ông ấy thuộc cái loại thanh niên đẹp trai đấy…Ông ấy người Huế hay sao đấy Mẹ tôi cũng người Huế, ở làng Hoà Cải, huyện Quảng Điền Giờ nhìn lạimấy cái ảnh thầy thời đó mấy cái anh thanh niên…mấy cái ảnh đó tôi vẫn còn, mấy anh thầy giáo đấy Về Quảng Ngãi mà vào cái chỗ truyền thống ấy nhé, giờ đang để ở cái trường gọi là cáitrường gì ấy nhỉ…cái nhà truyền thống trưng bày tài liệu, hồ sơ về cái trường Quảng Ngãi là ở

đó đấy…đó là cái trường gì ấy nhỉ…

Trường ở ngay thị xã Quảng Ngãi à?

Ừ, cái trường đó dạy nhiều nghề lắm, học đủ nghề hết Tức là sau cái trường Trung học bình dân bây giờ nó đổi thành trường gì không nhớ nữa

Ngày xưa trường Trung học bình dân là đóng ở huyện chứ?

Ừ, phải đóng ở trên núi ấy chứ, mình phải sơ tán mà

À, đóng bí mật à?

Ừ, ở trên núi, mà làm nhà như là núp vào trong các nhà dân ấy mà, làm lán làm trại ấy mà

Hồi đó ngoài các môn văn hoá thì học chính trị có nặng không?