+ Di chúc ông Này viết không được công chứng, chứng thực nhưng được lập khiông này còn minh mẫn, sáng suốt không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép và cónhiều người làm chứng nên được coi
Trang 1Khoa Luật Hình sự Lớp Hình sự 46A1
BUỔI THẢO LUẬN THỨ SÁU QUI ĐỊNH VỀ DI CHÚCMôn: Những quy định chung về luật dân sự, tài sản và thừa kế Giảng viên: ThS Nguyễn Tấn Hoàng Hải
Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 19 tháng 04 năm 2022
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
Trang 3TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Đỗ Văn Đại, Giáo trình Pháp luật về tài sản, quyền sở hữu và thừa kế của Đại học Luật TP HCM, Nxb Hồng Đức 2018, Chương II[1]
- Bộ Luật Dân sự năm 2015, năm 2005
- Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000
Trang 4Yên 1Tóm tắt Quyết định số 874/2011/DS-GT ngày 22/11/2011 của Tòa án dân sự Tòa ánnhân dân tối cao 1Câu 1.1: Điều kiện về hình thức để di chúc tự viết tay có giá trị pháp lý? Nêu cơ sởpháp lý khi trả lời 2Câu 1.2: Nếu di chúc của ông Này là di chúc phải có người làm chứng thì nhữngngười đã làm chứng di chúc của ông Này có là người làm chứng hợp pháp không?Nêu cơ sở pháp lý khi trả lời 3Câu 1.3: Di chúc của ông Này có là di chúc do ông Này tự viết tay không? Vì sao?4Câu 1.4: Suy nghĩ của anh/chị về hướng giải quyết trên của Tòa án liên quan đếnhình thức di chúc của ông Này khi đây là di chúc do ông Này tự viết tay 4Câu 1.5: Di chúc của cụ Hựu đã được lập như thế nào? 5Câu 1.6: Cụ Hựu có biết chữ không? Đoạn nào của Quyết định 874 cho câu trả lời? 5Câu 1.7: Di chúc của người không biết chữ phải thỏa mãn các điều kiện nào để cóhình thức phù hợp với quy định của pháp luật? 5Câu 1.8: Các điều kiện nào nêu trên đã được đáp ứng đối với di chúc của cụ Hựu? 5Câu 1.9: Các điều kiện nào nêu trên đã không được áp dụng đối với di chúc của ôngHựu? 5Câu 1.10: Theo anh/chị, di chúc nêu trên có thỏa mãn điều kiện về hình thứckhông? Vì sao? 6Câu 1.11: Suy nghĩ của anh/chị về các quy định trong BLDS liên quan đến hìnhthức di chúc của người không biết chữ? 6
VẤN ĐỀ 2: TÀI SẢN ĐƯỢC ĐỊNH ĐOẠT THEO DI CHÚC
Tóm tắt Quyết định số 359/2013/DS-GĐT ngày 28/8/2013 của Tòa án dân sự Tòa
án nhân dân tối cao tại Hà Nội 7Tóm tắt Quyết định số 58/2018/DS-GĐT ngày 27/9/2018 của Tòa án nhân dân cấpcao tại Hà Nội 7
Câu 2.1: Cụ Hương đã định đoạt tài sản nào? Đoạn nào của Quyết định 359 cho câu
trả lời 7
Trang 5Câu 2.2: Đoạn nào của Quyết định 359 cho thấy tài sản cụ Hương định đoạt trong dichúc là tài sản chung của vợ chồng cụ Hương? 7Câu 2.3: Tòa án đã công nhận phần nào của di chúc? Đoạn nào của Quyết định 359cho câu trả lời 8Câu 2.4: Suy nghĩ của anh/chị về hướng giải quyết trên của Tòa giám đốc thẩm 8Câu 2.5: Nếu cụ Quý chết trước cụ Hương, phần nào của di chúc có giá trị pháp lý?Nêu cơ sở pháp lý khi trả lời 9Câu 2.6: Nếu tài sản được định đoạt trong di chúc chỉ thuộc sở hữu của cụ Hươngvào đầu tháng 4/2009 thì di chúc của cụ Hương có giá trị pháp lý không? Vì sao?10Câu 2.7: Quyết định số 58, đoạn nào cho thấy quyền sử dụng đất của cụ C và cụ D
đã bị thu hồi trước khi hai cụ chết? 11Câu 2.8: Đoạn nào của Quyết định số 58 cho thấy Tòa giám đốc thẩm xác định disản của cụ C và cụ D là quyền sử dụng đất? Suy nghĩ của anh/chị về hướng xác địnhvừa nêu của Tòa giám đốc thẩm? 11Câu 2.9: Đoạn nào của Quyết định số 58 cho thấy Tòa giám đốc thẩm theo hướng
cụ C và cụ D được định đoạt theo di chúc giá trị quyền sử dụng đất bị Nhà nước thuhồi? Suy nghĩ của anh/chị về hướng vừa nêu của Tòa giám đốc thẩm 11
VẤN ĐỀ 3: DI CHÚC CHUNG CỦA VỢ CHỒNG
Tóm tắt Bản án số 14/2017/DSST ngày 28/9/2017 của Tòa án nhân dân huyện Ctỉnh Phú Thọ 13Câu 3.1: Đoạn nào của bản án cho thấy di chúc có tranh chấp là di chúc chung của
vợ chồng? 13Câu 3.2: Theo Tòa án, di chúc chung của vợ chồng có giá trị pháp lý khi áp dụngBLDS 2015 không? Đoạn nào của bản án cho câu trả lời 14Câu 3.3: Suy nghĩ của anh/chị về hướng giải quyết trên của Tòa án về di chúc chungcủa vợ chồng trong mối quan hệ với BLDS 2015 14
VẤN ĐỀ 4: DI CHÚC DÙNG VÀO VIỆC THỜ CÚNG
Tóm tắt Bản án số 211/2009/DSPT ngày 16/9/2009 của Tòa án nhân dân HuyệnLong Thành, tỉnh Đồng Nai 16Câu 4.1: Trong điều kiện nào di sản dùng vào việc thờ cúng có giá trị pháp lý? Nêu
cơ sở pháp lý khi trả lời 16Câu 4.2: Đoạn nào của bản án cho thấy di sản có tranh chấp được di chúc dùng vàoviệc thờ cúng? 17
Trang 6tranh chấp này? Đoạn nào của bản án cho câu trả lời? 18Câu 4.5: Cuối cùng Tòa án có chấp nhận chia di sản đã được di chúc dùng vào việcthờ cúng không? Đoạn nào của bản án cho câu trả lời? 18Câu 4.6: Suy nghĩ của anh/chị về chế định di sản dùng vào việc thờ cúng trongBLDS và giải pháp của Tòa án trong vụ việc đang được nghiên cứu 19
Trang 8VẤN ĐỀ 1: HÌNH THỨC CỦA DI CHÚCTóm tắt Bản án số 83/2009/DST ngày 28/12/2009 của Tòa án nhân dân tỉnh Phú Yên.
+ Nguyên đơn: ông Nguyễn Thành Hiếu
+ Tại Bản án dân sự sơ thẩm tuyên xử: chấp nhận yêu cầu của ông Hiếu về việctranh chấp di sản thừa kế Bà Trọng được nhận toàn bộ tài sản, nhà và đất có giấychứng nhận quyền sử dụng đất số AG 677357 và có trách nhiệm thối chênh lệch với
số tiền được chia và được nhận từ tài sản theo di chúc Ông Hiếu, ông Trung, ôngViệt có nghĩa vụ chuyển toàn bộ phụ tùng đồ nghề sửa chữa xe để trả cho bà Trọng.Ông Hiếu, ông Toàn, bà Sinh, bà Sương, bà Rơi kháng cáo không đồng ý Tại phiêntòa phúc thẩm, ông Hiếu giữ nguyên kháng cáo, những người còn lại xin rút toàn bộkháng cáo
+ Di chúc ông Này viết không được công chứng, chứng thực nhưng được lập khiông này còn minh mẫn, sáng suốt không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép và cónhiều người làm chứng nên được coi là di chúc hợp pháp Tuy nhiên, đất đai 27 LêLợi là tài sản chung của ông Này và bà Trọng nhưng ông Này lại di chúc giao toàn
bộ tài sản cho ông Hiếu khi chưa có sự thỏa thuận của bà Trọng là trái pháp luật + Do đó, bà Trọng được quyền sở hữu toàn bộ tài sản, nhà và đất có giấy chứngnhận quyền sử dụng đất số AG 677357 và có trách nhiệm thanh toán lại cho ông
Trang 9+ Nguyên đơn: Ông Đỗ Văn Quang.
+ Bị đơn: Bà Hoàng Thị Ngâm
+ Cụ Hựu kết hôn với cụ Hằng sinh được 2 người con chung là ông Hồng (vợ là bàNgâm) và bà Lựu Cụ Hằng chết không để lại di chúc Cụ Hựu cùng cụ Sách có 1con chung là ông Quang Hiện tại, bà Ngâm quản lí, sử dụng phần di sản do cụ Hựu
để lại Dòng họ Đỗ do ông Vũ trình bày: về quan hệ huyết thống và nguồn gốc disản như bà Ngâm khai, dòng họ đã nhất trí giao khối tài sản này cho bà Ngâm quản
lí, sử dụng để thờ cúng chung Ngoài ra khi kê khai đăng ký quyền sử dụng đất, bàNgâm đã xuất trình 1 bản di chúc của cụ Hựu lập năm 1998 với nội dung cụ Hựu đểlại tài sản nhà, đất cho bà Ngâm và bà Lựu Ông Quang khởi kiện yêu cầu hủy dichúc trên vì bản di chúc này không hợp pháp và yêu cầu chia thừa kế đối với tài sảncủa cụ Hựu theo pháp luật
+ Tại bản án dân sự sơ thẩm chấp nhận yêu cầu của ông Quang, nhưng ông Quangkháng cáo không đồng ý với bản án sơ thẩm Tại bản án dân sự phúc thẩm bác yêucầu kháng cáo của ông Quang, giữ nguyên bản án sơ thẩm
+ Tòa quyết định: hủy bán án dân sự phúc thẩm, hủy bản án dân sự sơ thẩm và giao
hồ sơ cho Tòa án nhân dân xét xử sơ thẩm lại theo đúng quy định của pháp luật
Câu 1.1: Điều kiện về hình thức để di chúc tự viết tay có giá trị pháp lý? Nêu
cơ sở pháp lý khi trả lời.
- Điều kiện về hình thức để di chúc tự viết tay có giá trị pháp lý[1]
+ Người lập di chúc phải có năng lực lập di chúc và phải minh mẫn, sáng suốt vàothời điểm lập di chúc Để lập di chúc theo thể thức này, người lập di chúc phải làngười bình thường, không bị khiếm khuyết thể chất liên quan đến các chức năngđọc, viết, nghe, nói, ký tên, điểm chỉ (như câm, điếc, mù, cụt hai tay, mù chữ)
Trang 10+ Di chúc phải do chính người để lại di sản tự mình viết bằng chữ viết tay và tựmình ký tên, điểm chỉ vào tờ di chúc Người lập di chúc không được đánh máy chữ,
in vi tính hoặc bằng các cách thức tương tự Một di chúc được lập ra bằng chữ viếttay mà không phải do người lập di chúc trực tiếp viết ra (chúc thư thủ tự) thì khôngđược coi là di chúc hợp pháp Trường hợp người lập di chúc đánh máy hoặc nhờngười khác viết hộ thì phải tuân theo quy định tại Điều 634 BLDS năm 2015
- Cơ sở pháp lý: khoản 1, 2, 3, 4 Điều 630 và 634 BLDS năm 2015:
Điều 630 Di chúc hợp pháp
1 Di chúc hợp pháp phải có đủ các điều kiện sau đây:
a) Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối,
đe doạ, cưỡng ép;
b) Nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xãhội; hình thức di chúc không trái quy định của luật
2 Di chúc của người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi phải được lậpthành văn bản và phải được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc
3 Di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết chữ phảiđược người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực
4 Di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực chỉ được coi là hợppháp, nếu có đủ các điều kiện được quy định tại khoản 1 Điều này
Điều 634 Di chúc bằng văn bản có người làm chứng
Trường hợp người lập di chúc không tự mình viết bản di chúc thì có thể tự mìnhđánh máy hoặc nhờ người khác viết hoặc đánh máy bản di chúc, nhưng phải có ítnhất là hai người làm chứng Người lập di chúc phải ký hoặc điểm chỉ vào bản dichúc trước mặt những người làm chứng; những người làm chứng xác nhận chữ ký,điểm chỉ của người lập di chúc và ký vào bản di chúc
Việc lập di chúc bằng văn bản có người làm chứng phải tuân theo quy định tại Điều
631 và Điều 632 của Bộ luật này
Câu 1.2: Nếu di chúc của ông Này là di chúc phải có người làm chứng thì những người đã làm chứng di chúc của ông Này có là người làm chứng hợp pháp không? Nêu cơ sở pháp lý khi trả lời.
- Nếu di chúc của ông Này là di chúc phải có người làm chứng thì những người đãlàm chứng di chúc của ông Này không là người làm chứng hợp pháp Vì người làm
Trang 11- Cơ sở pháp lý: Điều 632 và 651 BLDS năm 2015.
Điều 632 Người làm chứng cho việc lập di chúc
Mọi người đều có thể làm chứng cho việc lập di chúc, trừ những người sau đây:
1 Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc
2 Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc
3 Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăntrong nhận thức, làm chủ hành vi
Điều 651 Người thừa kế theo pháp luật
1 Những người thừa kế theo pháp luật được quy định theo thứ tự sau đây:
a) Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ,con nuôi của người chết;
b) Hàng thừa kế thứ hai gồm: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chịruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bànội, ông ngoại, bà ngoại;
c) Hàng thừa kế thứ ba gồm: cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậuruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bácruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là
cụ nội, cụ ngoại
2 Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau
3 Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế, nếu không còn ai ởhàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng
di sản hoặc từ chối nhận di sản
Trang 12Câu 1.3: Di chúc của ông Này có là di chúc do ông Này tự viết tay không? Vì sao?
- Ta thấy:
+ Trong phần nhận thấy, có đoạn: “Để tránh tranh chấp về sau nên ông Này viếtgiấy này để nhà và đất lại cho cháu Hiếu thừa hưởng sau này ông Này có mất thìcháu Hiếu có chỗ ở và thờ cúng cho ông Này”
+ Trong phần xét thấy, có đoạn: “Xét thấy, giấy thừa kế cho ông Nguyễn Này viếtkhông được chính quyền địa phương công chứng, chứng thực nhưng được lập tronglúc ông Này còn minh mẫn, sáng suốt không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép và cónhiều người làm chứng nên được coi là di chúc hợp pháp”
- Mặc dù bản án không nói rõ là ông Này có ký tên, điểm chỉ vào tờ di chúc nhưng
từ những điều trên, ta có thể kết luận rằng di chúc của ông Này là do ông tự tay viết
Câu 1.4: Suy nghĩ của anh/chị về hướng giải quyết trên của Tòa án liên quan đến hình thức di chúc của ông Này khi đây là di chúc do ông Này tự viết tay.
- Theo Điều 634 BLDS năm 2015 quy định: “Trường hợp người lập di chúc không
tự mình viết bản di chúc thì có thể tự mình đánh máy hoặc nhờ người khác viết hoặcđánh máy bản di chúc, nhưng phải có ít nhất là hai người làm chứng Người lập dichúc phải ký hoặc điểm chỉ vào bản di chúc trước mặt những người làm chứng;những người làm chứng xác nhận chữ ký, điểm chỉ của người lập di chúc và ký vàobản di chúc
Việc lập di chúc bằng văn bản làm chứng phải tuân theo quy định tại Điều 631 vàĐiều 632 của Bộ luật này.”
- Theo Điều 633 BLDS 2015, điều kiện về hình thức duy nhất đối với di chúc tựviết tay là người lập phải tự ký vào văn bản di chúc Ngoài ra không có quy địnhnào về việc phải công chức, chứng thực hay có người làm chứng
- Trong trường hợp của ông Này, ông đã tự tay mình viết di chúc, ký vào văn bản dichúc và việc lập di chúc đã được cha, em gái ông Này điểm chỉ và ký tên làmchứng Việc làm chứng của di chúc ông Này đã làm tăng tính xác thực của bản di
Trang 13chúc Do thỏa mãn những điều kiện mà luật đã quy định ở Điều 633, 634 BLDSnăm 2015 nên việc Tòa án công nhận di chúc của ông Này là hợp lý
Câu 1.5: Di chúc của cụ Hựu đã được lập như thế nào?
- Di chúc của ông Hựu đã được lập như sau: ngày 25/11/1998, di chúc là do cụ Hựuđọc cho ông Vũ viết, cụ Hựu điểm chỉ, ông Vũ và cụ Đỗ Thị Quy (là mẹ của ôngVũ) ký tên, làm chứng, sau đó ngày 04/01/1999 bà Lựu mang di chúc đến cho ôngHoàng Văn Thưởng (là Trưởng thôn) và Uỷ ban nhân dân xã Mai Lâm xác nhận
Câu 1.6: Cụ Hựu có biết chữ không? Đoạn nào của Quyết định 874 cho câu trả lời?
- Cụ Hựu không biết chữ Trong phần Xét thấy của Quyết định số 874 có câu: “ÔngQuang xác định cụ Hựu là người không biết chữ”
Câu 1.7: Di chúc của người không biết chữ phải thỏa mãn các điều kiện nào để
có hình thức phù hợp với quy định của pháp luật?
- Đối với người để lại di sản không thể tự mình viết di chúc do bị mù chữ thì phápluật quy định người này phải lập di chúc bằng văn bản, theo thủ tục công chứng,chứng thực Đồng thời phải lập, công chứng, chứng thực di chúc phải có người làmchứng thì di chúc mới có hiệu lực Theo Khoản 3 Điều 630 BLDS 2015 quy định:
“Di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết chữ phải đượcngười làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực”
Câu 1.8: Các điều kiện nào nêu trên đã được đáp ứng đối với di chúc của cụ Hựu?
- Các điều kiện đã được đáp ứng đối với di chúc của cụ Hựu là: di chúc đã được lậpthành văn bản và có người làm chứng
Câu 1.9: Các điều kiện nào nêu trên đã không được áp dụng đối với di chúc của ông Hựu?
Các điều kiện đã nêu không được áp dụng đối với di chúc của ông Hựu là:
- Di chúc phải có người làm chứng và người làm chứng đó phải là người làm chứnghợp pháp
- Di chúc của ông Hựu là do ông tự viết tay
Trang 14- Theo tôi, di chúc nêu trên đã thỏa mãn điều kiện về hình thức Vì căn cứ theo Điều
627 BLDS 2015 về hình thức của di chúc và khoản 1, 3 Điều 628 BLDS 2015 về dichúc bằng văn bản, cho thấy bản di chúc của cụ Hựu là bản di chúc có văn bản,được xác nhận bởi Ủy ban nhân dân xã Mai Lâm
Câu 1.11: Suy nghĩ của anh/chị về các quy định trong BLDS liên quan đến hình thức di chúc của người không biết chữ?
- Theo tôi các quy định trong BLDS liên quan đến hình thức di chúc của ngườikhông biết chữ còn nhiều hạn chế và chưa khai thác hết các rủi ro có thể gặp phải
Vì vậy các quy định còn khá bao quát, chưa được làm thành một điều kiện pháp lýriêng biệt mà chỉ mới được quy định ở khoản 3 Điều 630 của BLDS 2015 Một quyđịnh liên quan đến một hình thức tồn tại khá nhiều rủi ro cho việc xem xét, xét xửcũng như đem ra một căn cứ pháp lý Do đó tôi thấy nên cân nhắc về việc bổ sungthêm những điều luật đối với hình thức di chúc của người không biết chữ một cáchkhách quan, rạch ròi và đi sâu hơn về vấn đề này