Trị liệu tâm lý cho trẻ vị thành niên

1 Trầm cảm 4 2 Chẩn đoán trầm cảm 5 3 Các tác động của trầm cảm 5 4 Liệu pháp nhận thức – hành vi 7 III Chương trình can thiệp 11 1 Lập hồ sơ tâm lý 11 2 Chương trình trị liệu 12 3 Thực hiện chương trình điều trị 18 4 Đánh giá quá trình.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -TIỂU LUẬN GIỮA KÌ Môn Trị liệu tâm lý trẻ em và Thanh thiếu niên

Học viên: Nguyễn Thị Hạnh Lớp: CH Công tác xã hội – 2020 Giảng viên: PGS –TS Nguyễn Hồi Loan

Hà Nội – 9/2021

MỤC LỤC

I MỞ ĐẦU 3

II LÝ LUẬN 4

1 Trầm cảm 4

2 Chẩn đoán trầm cảm 5

3 Các tác động của trầm cảm 5

4 Liệu pháp nhận thức – hành vi 7

III Chương trình can thiệp 11

1 Lập hồ sơ tâm lý 11

2 Chương trình trị liệu: 12

3 Thực hiện chương trình điều trị 18

4 Đánh giá quá trình điều trị 18

5 Chuẩn bị tâm lý thân chủ, kết thúc quá trình điều trị, theo dõi và tiên lượng 19

KẾT LUẬN 20

TÀI LIỆU THAM KHẢO 21

I MỞ ĐẦU

Trầm cảm và lo âu đang ngày càng trở nên phổ biến ở trẻ em và thanh thiếu niên.Thống kê dịch tễ được thực hiện trên mẫu đại diện quốc gia với 10 trên tổng số 63tỉnh/thành phố cho thấy tỷ lệ trẻ em đang gặp phải những vấn đề tâm lý nghiêmtrọng, trong đó có cả trầm cảm và lo âu Theo Điều tra Quốc gia về Vị thành niên

và Thanh niên Việt Nam, có tới 73.10% vị thành niên và thanh niên trong độ tuổi từ

14 đến 25 từng cảm thấy buồn, 27.70% cảm thấy buồn hoặc bất lực tới mức khôngthể thực hiện các hoạt động bình thường, và 21.30% từng cảm thấy mất niềm tinvào tương lai [1] Nhiều nghiên cứu trước đây đã cho thấy trầm cảm và lo âu khôngchỉ tác động tiêu cực tới sức khỏe thể chất và tâm lý của cá nhân (chẳng hạn nhưlàm suy giảm hệ miễn dịch, làm tăng nguy cơ mắc phải các triệu chứng loạn thần,nghiện chất, hay tự sát) mà còn gây ra những gánh nặng về kinh tế và xã hội (làmmất khả năng lao động, đòi hỏi chi phí chữa trị cao

Ai trong chúng ta cũng đều mong muốn có một gia đình hạnh phúc, vẹn tròn, bởikhi gia đình thiếu khuyết kéo theo nhiều hệ lụy xấu Và khi bố mẹ vạn bất đắc dĩphải ly hôn thì đối tượng chịu tác động nhiều nhất không ai khác chính là con trẻ.Theo kết quả của nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới, bố mẹ ly hôn khiến con

dễ bị trầm cảm, tăng tỷ lệ bỏ học, xu hướng phạm tội cũng gia tăng… và con đườngdạy con trưởng thành cũng không đơn giản Chấp nhận việc cha mẹ ly hôn – đó hẳn

là điều khó khăn lớn nhất đối với mọi đứa trẻ dù chúng ở độ tuổi nào Vì vậy,Chính thái độ ứng xử của những người làm cha làm mẹ sau ly hôn sẽ quyết địnhviệc hình thành nhân cách cũng như tâm lý của những đứa trẻ Đồng thời việc trịliệu trầm cảm cho trẻ vượt qua trầm cảm do bố mẹ ly hôn đang là một trong nhữngvấn đề cần được quan tâm

II LÝ LUẬN

1 Trầm cảm

Theo Tiến Sĩ, bác sĩ Hoàng Cẩm Tú: “Trầm cảm là một trạng thái rối loạncảm xúc biểu hiện sự buồn rầu chán nản, thất vọng quá mức bình thường làm

ức chế toàn bộ các quá trình hoạt động tâm thần Rối loạn đặc trưng bởi khí sắctrầm, giảm hoặc mất mọi quan tâm thích thú, mất năng lượng, dễ mệt mỏi, hoạtđộng giảm, khó tập trung chú ý, tư duy chậm, kèm theo mặc cảm tội lỗi, giảmgiá trị hoặc hoang tưởng bị tội lỗi, chán đời…và đi kèm theo các triệu chứng cơthể khác như rối loạn giấc ngủ, ăn…”

Theo DSM -V, tiêu chuẩn để chẩn đoán một cá nhân mắc rối loạn trầmcảm chủ yếu đó là trong vòng hai tuần, phải có tối thiểu một trong hai triệuchứng khí sắc trầm buồn hoặc giảm hứng thú, hài lòng, cùng với đó là nămhoặc nhiều hơn trong số các triệu chứng đó là sụt hoặc tăng cân hay ăn nhiềuhoặc chán ăn; mất ngủ hoặc ngủ nhiều; cử động chậm chạm hoặc kích động;mệt mỏi hoặc mất năng lượng; cảm thấy vô giá trị hoặc tội lỗi quá mức; khósuy nghĩ hoặc thiếu quyết đoán; liên tục có ý nghĩ về cái cái chết, có ý tưởng về

tự sát với kế hoạch cụ thể, hoặc cố gắng tự sát

2 Chẩn đoán trầm cảm

Mặc dù chẩn đoán trầm cảm thường không có khó khăn, tuy nhiên trầmcảm ở trẻ em và thanh thiếu niên thường không được phát hiện hoặc điều trị.Biểu hiện ban đầu ở bệnh nhân trẻ tuổi có khuynh hướng là những than phiền vềhành vi hoặc triệu chứng thực thể, làm che lấp các triệu chứng trầm cảm điểnhình thường thấy ở người lớn Các triệu chứng của bệnh nhân mà bác sĩ lâm sàngcần nghĩ tới có khả năng trầm cảm bao gồm:

 Tâm trạng cáu kỉnh hoặc thất thường

 Chán nản hoặc mất hứng thú kéo dài với các hoạt động giải trí được yêuthích trước đây (ví dụ: bỏ các hoạt động thể thao, hoặc khiêu vũ, âm nhạc)

 Rút lui khỏi xã hội hoặc không còn muốn đi chơi với bạn bè

 Tránh né việc đi học

 Suy giảm kết quả học tập

 Thường xuyên có các phàn nàn không giải thích được như cảm giác mệtmỏi, đau đầu, đau dạ dày

 Xuất hiện các vấn đề về hành vi (ví dụ: trở nên cố chấp hơn, trốn khỏinhà, bắt nạt người khác)

 Lạm dụng rượu hoặc các chất khác

Điều quan trọng là cần phải xác định những vấn đề hiện tại có phải biểu hiện của

sự thay đổi về mặt chức năng hoặc tính cách của trẻ vị thành niên so với trước đây

3 Các tác động của trầm cảm

- Động lực: Khi bị trầm cảm, chúng ta thường cảm nhận và trải nghiệmbản thân bị mất hứng thú vàthiếu năng lượng để làm việc Trong học tập khôngmuốn đến lớp, không muốn làm bài và thậm chítránh né không muốn gặp mặtthầy cô giáo nhưng sau đó lại thấy lo lắng và tội lỗi vì đã phí tiền ba mẹ cho mình

ăn học hay thấy có lỗi với thầy cô giáo vì mình đã hứa với họ là mình sẽ đi họcnhưng lại không thực hiện được

- Cảm xúc: Cảm xúc u sầu, buồn bã, chán chường là cảm xúc nổi bật đốivới người bị trầm cảm,tuy nhiên chúng ta hiểu rằng nó chỉ là một phần, ngoài racòn có những cảm xúc khác như “bị đơ mặt”có nghĩa là mất khả năng trải nghiệmbất kỳ niềm vui thích nào Các cảm xúc và xúc cảm tích cực bị giảm xuống, trongkhi các cảm xúc tiêu cực, đặc biệt là giận dữ và nóng nảy gia tăng Ở trẻ vị thànhniên, cảm xúc giận dữ và nóng nảy chiếm ưu thế và đứa trẻ rất dễ bùng nổ trongviệc ứng xử của bản thân trước các tình huống xung đột xảy ra trong cuộc sống.Trong các mối quan hệ gia đình và bạn bè, chúng ta dễ cáu kỉnh, đánh đập con trẻhay chồng vợ, người thân hay trừng phạt họ rồi sau đó lại xin lỗi và có cảm giácxấu hổ tội lỗi, điều này làm tăng thêm phiền muộn và sầu não Khi bị trầm cảm,chúng ta cảm nhận rất dễ bị tổn thương, những gì trước đây chúng ta có thể làm

dễ dàng thì bây giờ nó trở nên khó khăn đối với chúng ta, chúng ta lo lắng và sợhãi khi di chuyển hay gặp mặt bạn bè Ngoài ra những cảm xúc như buồn bã, cảm

thấy tội lỗi, xấu hổ, ganh tị, ghen tuông càng gia tăng mức độ trầm cảm của chúngta.

- Suy nghĩ: Trầm cảm gây cản trở suy nghĩ của chúng ta, chúng ta khôngthể tập trung chú ý và nó cũng ảnh hưởng đến trí nhớ của chúng ta, chúng ta hayquên nhiều thứ, hơn nữa chúng ta thường nhớ về những điều tiêu cực hơn lànhững gì tích cực đã xảy với chúng ta Bên cạnh đó, trầm cảm còn tác động nhiềuđến cách thức chúng ta suy nghĩ về bản thân, về tương lai và thế giới xung quanh

ta Thường chúng ta nghĩ về bản thân theo hướng tiêu cực như tồi tệ, vô dụng, yếukém, thua kém người khác, thất bại Chúng ta nghĩ về tương lai với một màu xámxịt, vô vọng, không có ý nghĩa Trầm cảm đẩy chúng ta đến hướng suy nghĩ “hoặc

là tất cả hoặc là không có gì”, tư duy theo kiểu trắng hoặc đen mà không có vùngmàu xám hay màu sắc khác, hoặc theo kiểu thành công hoặc thất bại Xây dựnghình ảnh bản thân: Khi bị trầm cảm, bức tranh mà chúng ta vẽ về bản thân dườngnhư rất đen tối, thiếu màu sắc, bị che phủ bởi màu xám xịt, mịt mờ Có người víhình ảnh trầm cảm của họ như một con chó mực, một đám mây đen, một lỗ đen vũtrụ hay một tảng đá nặng trĩu

- Hành vi: Cách ứng xử hay hành vi cũng thay đổi khi chúng ta bị trầmcảm Chúng ta tham gia vàocác hoạt động ít tích cực hơn trước đây và có thể nétránh các hoạt động xã hội, đội, nhóm hay ít xuất hiện ở đám đông Chúng ta làmviệc thường kém hiệu quả hơn, phản ứng chậm chạp, đi đứng nặng nề hơn, tươngtác của chúng ta với người khác cũng thay đổi

- Thể lý: Khi bị trầm cảm có nhiều thứ thay đổi trong cơ thể và não chúng

ta như: năng lượng cơ thể giảm, giấc ngủ cũng bị ảnh hưởng, chúng ta thườngthức giấc vào nửa đêm hay lúc sáng sớm, có khicảm thấy rất khó ngủ, một sốngười ngủ rất nhiều, không muốn ăn uống vì thế một số người bị tụt cân, số khácthì ngược lại, ăn nhiều và tăng cân bất ngờ

4 Liệu pháp nhận thức – hành vi

Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) là một hình thức tâm lý trị liệu giúp bệnhnhân hiểu rõ sự ảnh hưởng của suy nghĩ và cảm xúc lên hành vi CBT thườngđược sử dụng để điều trị các rối liên quan đến sợ hãi, nghiện, trầm cảm và lo âu.

* Ba điều cốt lõi trong liệu pháp Nhận thức – hành vi

- Hoạt động nhận thức ảnh hưởng đến hành vi:

Sự đánh giá của một người về các sự kiện cơ thể ảnh hưởng đến sự đáp ứngcủa người đó đối với những sự kiện đó Muốn thay đổi đáp ứng hành vi (bấtthường, không mong muốn của người bệnh) ta có thể tác động bằng cách thayđổi sự đánh giá của người bệnh về sự kiện đang tác động lên họ

- Hoạt động nhận thức có thể được giám sát và thể thay đổi

Chúng ta có thể tiếp cận hoạt động nhận thức, điều này muốn nói rằng ta cóthể tự biết đánh giá được sự nhận thức của chúng ta Tuy nhiên, tiếp cận hoạtđộng nhận thức thường là công việc không hoàn hảo Con người thường trìnhbày các hoạt động nhận thức tên cơ sở “có khả năng xảy ra “sự kiện chứ khôngphải trên cơ sở thực tế sự kiện xảy ra với họ Dù sao, chiến lược đánh giá nhậnthức là sự đánh giá hoạt động nhận thức là việc mở đầu cho sự thay đổi nhậnthức Hầu hết những chiến lược đánh giá nhận thức nhấn mạnh vào nội dụng củanhận thức và kết quả nhận thức hơn vào tiến trình nhận thức

Mặc khác, việc kiểm tra tiến trình nhận thức cũng như sự phụ thuộc lẫn nhautrong hệ thống NTHV và cảm xúc giúp chúng ta hiểu biết hơn về sự thay đổinhận thức trong trị liệu

+ Thông qua thay đổi nhận thức có thể tác động đến sự thay đổi hành vi theomong muốn

Điều này là kết quả trực tiếp của sự chấp nhận mô hình “dàn xếp’’ Như vậytrong khi các nhà lý luận liệu pháp NTHV chấp nhận rằng sự kiện xảy ra ngẫunhiên được củng cố công khai và có thể làm thay đổi hành vi thì họ nhấn mạnhmột cách chắc chắn rằng có những phương pháp khác làm thay đổi hành vi, đặcbiệt đó là sự thay đổi nhận thức

*Sự cấu thành và các liệu pháp nhận thức hành vi cơ bản.

+ Sự cấu thành của liệu pháp

Sự tiếp cận NTHV cho rằng những tiến trình xây dựng ra bên trong gọi là “suy nghĩ’’ hoặc “ nhận thức ’’ và các sự kiện nhận thức có thể dàn xếp sự thayđổi hành vi Theo giả thuyết dàn xếp của nhận thức, nhận thức không chỉ là khảnăng có thể thay đổi hành vi mà là nó phải làm thay đổi hành vi, do đó nhữngthay đổi hành vi có thể được sử dụng một bản liệu kê một cách gián tiếp vềnhững thay đổi nhận thưc

+ Các liệu pháp nhận thức hành vi cơ bản

- Phương pháp cơ cấu lại nhận thức

Trong kỹ thuật này, người ta mong sẽ có hiệu quả tốt trong việc giải quyếtcác rối loại sinh ra từ bên trong BN Liệu pháp thuộc nhóm này, cho rằng sự đaubuồn cảm xúc là kết quả cả những ý nghĩa thích nghi hơn

- Liệu pháp kỹ năng chống đỡ

Những liệu pháp này tập trung vào sự phát triển các vốn kỹ năng, được thiết

kế để trọ giúp cho BN trong việc chống đỡ với các tình huống stress đa dạng.Giúp cho một người có thể phản ứng mạnh mẽ chống lại các sự kiện bên ngoài,giúp người bệnh có thể nhận biết các cách thức nhận thức và hành vi của mình

và biết thay đổi các cách NTHV đó

- Liệu pháp giải quyết vấn đề

Liệu pháp này là đặc trưng cho một sự kết hợp của các kỹ thuật tái cấu trúcnhận thức và các quá trình rèn luyện các kỹ năng chống đỡ Các biện pháp giảiquyết vấn đề nhấn mạnh vào việc hình thành và phát triển các chiến lược chungcho giải quyết hàng loạt hoạt động lớn các vấn đề cá nhân Đó là biết thay đổicác cách thức các cách thức đó có thể làm tang cường ảnh hưởng của các sự kện

âm tính (ví dụ như có những ý nghĩa và hình dung khơi gợi LA), đồng thời biết

sử dụng các chiến lược làm giảm tác động xấu của các sự kiện âm tính Nó cũng

nhấn mạnh vào tầm quan trọng của sự hợp tác tích cực giúp BN và nhà trị liệutrong việc đặt ra kế hoạch cho chương trình điều trị.

- Phương pháp điều trị nhận thức hành vi

Mục tiêu của phương pháp làm thay đổi kiểu suy nghĩ, cuối cùng dẫn đếnthay đổi hành vi Con người muốn có hành vi đúng đắn phải đáp ứng 2 yêu cầu:

• Tự quan sát được mình

• Tự kiểm soát được mình

Cho BN ghi nhật ký hằng ngày về các mục: sự kiện – cảm xúc- suy nghĩ Ghi tất cả các sự kiện trong ngày

Cảm xúc ước lượng đánh giá cảm xúc của mình theo bậc thang đơn vị từ 0 –

1000 điểm Đó là đơn vị khó chịu chủ quan

Suy nghĩ, ghi suy nghĩ của mình về sự kiện

Giúp cho người bênh có kiến thức để tự làm lấy và tự nhận trách nghiệm vềmình

CBT thường được áp dụng trong một khoảng thời gian ngắn và tập trunggiúp bệnh nhân đương đầu với một vấn đề cụ thể Trong suốt quá trình điều trị,bệnh nhân sẽ học cách xác định và thay đổi các suy nghĩ tiêu cực gây ảnh hưởngxấu lên hành vi và cảm xúc

CBT được dựa trên giả thuyết khí sắc trầm cảm có liên hệ với hành vi và cácsuy nghĩ của cá nhân, và vì vậy việc thay đổi mẫu hành vi và nhận thức sẽ giúplàm giảm cảm giác trầm cảm và cải thiện chức năng Cá nhân khi bị đặt vào mộtloạt các tác nhân gây căng thẳng và đáp ứng cảm xúc một cách tự động với cáctác nhân đó; trong trầm cảm thanh thiếu niên, những đáp ứng tự động này là tiêucực một cách phi thực tế - các cảm xúc này thường rất khủng khiếp: “Không aithích tôi”, “Tôi không có gì tốt đẹp cả” Những suy nghĩ trầm cảm và các hành vixảy đến khiến họ cảm thấy tồi tệ hơn, chúng tạo ra một vòng xoáy đi xuống:Cảm giác bất hạnh dẫn đến những suy nghĩ và hành vi tiêu cực một cách phithực tế Mục đích điều trị là đảo ngược vòng luẩn quẩn này bằng cách học được

rằng (a) cảm xúc, ý nghĩ, hành vi, chúng có mối liên hệ mật thiết với nhau, và (b)phát triển các mẫu hành vi và suy nghĩ tích cực, từ đó sẽ đưa tới các cảm xúc tíchcực hơn (Langer và cộng sự, 2009).

Mục tiêu đầu tiên của CBT là giúp người bệnh xác định được mối liên hệgiữa cảm xúc, suy nghĩ và các hoạt động trong cuộc sống của mình (ví dụ nhưnói chuyện với bạn qua điện thoại giúp cải thiện tâm trạng) và thách thức một sốniềm tin tiêu cực; Cùng với đó là sự gia tăng các hoạt động thông qua sử dụngcác chiến lược như bảng các hoạt động gây thích thú Để đạt được một cách tối

ưu đòi hỏi phải dùng nhật kí tâm trạng

Mục tiêu tiếp theo là giúp người bệnh phân biệt được các suy nghĩ có ích vàsuy nghĩ vô ích bên trong mình từ đó phát triển các chiến lược suy nghĩ tích cựcnhiều hơn và thực hành sử dụng mẫu suy nghĩ tích cực để đáp ứng lại với cáctình huống gây căng thẳng (tái cấu trúc nhận thức)

Mục tiêu thứ ba là trang bị cho thanh thiếu niên kỹ năng xây dựng và duy trìcác mối quan hệ làm giảm trầm cảm bằng tập huấn kỹ năng xã hội, giao tiếp vàkhẳng định bản thân

III Chương trình can thiệp

1 Lập hồ sơ tâm lý

Cháu N.T.V H (nữ, 16 tuổi, đang học lớp 10) do bố mẹ ly hôn, cháu bịtrầm cảm, kết quả học tập bị giảm sút, cháu không muốn tiếp tục đếntrường, không muốn tiếp xúc với ai

1.1 Tiếp xúc để khai thác những thông tin

- Nhà trị liệu tiếp xúc thân chủ, gia đình (bố, mẹ, ông bà nội ngoại),thầy cô, bạn bè để thu thập thông tin liên quan đến môi trường xungquanh, biểu hiện, tình trạng của thân chủ, đặc biệt khai thác những thôngtin liên quan đến vấn đề thân chủ đang gặp phải

1.2 Xây dựng mối quan hệ điều trị với thân chủ

- Trước khi điều trị, nhà trị liệu xây dựng được mối quan hệ thân thiết,tin tưởng ở thân chủ với nhà trị liệu Sau đó, thân chủ sẽ có sự tin tưởngvào kế hoạch điều trị và kết hợp với nhà trị liệu cố gắng thực hiện kếhoạch Bên cạnh đó, thân chủ cũng cần có niềm tin vào kết quả của kếhoạch trị liệu để tạo động lực cho bản thân Để đạt được mối quan hệ điềutrị hiệu quả này, nhà trị liệu phải có thái độ tôn trọng với thân chủ, dù thânchủ là ai? Xuất thân như thế nào?,,, nhà trị liệu cần tôn trọng vấn đề tâm lýcủa thân chủ, bên cạnh đó, cần biết lắng nghe và thấu hiểu thân chủ

1.3 Đánh giá về nhận thức và bệnh sử của thân chủ

Cháu H bị trầm cảm, không muốn đến trường và không muốn giao tiếpvới bất kì ai Phản ứng tức thời của cháu cũng là tức giận, oán hận vì đốivới chúng, gia đình ly tán đồng nghĩa với việc sụp đổ tất cả những dựđịnh, những kế hoạch, những hoài bão tương lai của mình Ở độ tuổi vịthành niên, đứng trước ngưỡng cửa của cuộc đời là thời gian rất khó khănđối với bất kỳ một trẻ em nào Để trưởng thành, các em phải có tính độclập, biết tạo ra và nắm bắt các cơ hội trong cuộc sống Trong tình cảm, các

em phải có khả năng thiết lập được những mối quan hệ mật thiết, chânthành và biết cách giữ gìn nó Hơn ở đâu hết, gia đình là nơi cung cấp chotrẻ sức mạnh và những kỹ năng đó, là nơi tạo ra hình mẫu của mỗi quan hệkhác giới đó Thế nhưng, cháu H trong các gia đình ly hôn thì hoàn toànkhông có được thuận lợi này, chúng không nhìn thấy mẫu hình quan hệkhác giới tốt đẹp của cha mẹ mình Cháu luôn sợ phải lặp lại những sailầm mà cha mẹ đã mắc phải Cảm giác này được nhen nhóm ở tuổi vịthành niên, khi phải đối mặt trực tiếp với nó thì nỗi lo sợ mới lên đến đỉnhcao Chúng sợ bị ruồng bỏ, bị phản bội, sợ phải mất mát, đau đớn

Trải qua giai đoạn này, cháu H đang có nhận thức buông xuôi, thu mìnhlại, chán nản với cuộc sống xung quanh

1.4.Chuẩn bị cho quá trình thực hiện trị liệu nhận thức – hành vi