Tài liệu chăn nuôi Ong

TÀI LIỆU TẬP HUẤN KỸ THUẬT NUÔI ONG NỘI Giá trị và lợi ích của nghề nuôi Ong Mật Ong có giá trị dinh dưỡng và chữa bệnh cao Không tốn đất đai, nguồn thức ăn lấy từ tự nhiên Vốn đầu tư và thời gian ít, hiệu quả kinh tế cao, có thể nuôi quy mô từ nhỏ tới lớn Phù hợp với mọi giới, mọi lứa tuổi Nguồn giống có sẵn tại địa phương và có thể tự nhân giống Giúp thụ phấn làm tăng năng suất cây trồng và bảo vệ sự đa dạng của tự nhiên Ong nội Là loài Ong được nuôi.

TÀI LIỆU TẬP HUẤN KỸ THUẬT

NUÔI ONG NỘI

Giá trị và lợi ích của nghề nuôi Ong

 Mật Ong có giá trị dinh dưỡng và chữa bệnh cao

 Không tốn đất đai, nguồn thức ăn lấy từ tự

nhiên.

 Vốn đầu tư và thời gian ít, hiệu quả kinh tế cao,

có thể nuôi quy mô từ nhỏ tới lớn

 Phù hợp với mọi giới, mọi lứa tuổi

 Nguồn giống có sẵn tại địa phương và có thể tự nhân giống

 Giúp thụ phấn làm tăng năng suất cây trồng và bảo vệ sự đa dạng của tự nhiên

Ong nội

 Là loài Ong được nuôi lâu đời

 Phân bố khắc cả nước, có nhiều

ở vùng miền rừng, núi.

 Kích thước cơ thể trung bình.

 Thích nghi với nguồn hoa phân tán

 Xây vài bánh tổ song song với nhau ở chỗ kính

 Thích hợp với các gia đình nuôi

cố định, vốn đầu tư ít.

 Năng suất mật: Đõ 1-6 kg; thùng cải tiến 15kg/đàn/năm

 Xu hướng chia đàn, bốc bay cao

 Dễ mắc bệnh thối ấu trùng

a Ong chóa Hình thái:

Cơ thể dài, cân đối, khối lượng lớn nhất trong đàn.

Có màu vàng, nâu đen.

Cánh ngắn hơn bụng, lưng ngực rộng.

Tuổi thọ từ 3-4 năm.

Nên thay chúa sau 9-12 tháng.

1 Các thành viên trong đàn Ong và chức năng

I ĐỜI SỐNG VÀ TỔ CHỨC CỦA ĐÀN ONG

c Ong đực

Hình thái:

Màu đen, cánh dài hơn bụng

Bụng bằng, không có ngòi đốt

Số lượng từ vài con đến hàng

nghìn con (tùy theo mùa)

Đặc điểm Chia đàn Thay thế Cấp tạo

Thời điểm

xuất hiện

Thời tiết thuận lợi, nguồn mật phấn phong phú, đàn ong phát triển mạnh, đông

Ong chúa già,

Màu sắc Vàng sáng, nâu nhạt Nâu, nâu sẫm Nâu, vàng sang

a Các nguồn gốc ra đời của ong chúa: Chia đàn, thay thế, cấp tạo

2 Đời sống của ong chúa

Giai đoạn

Thành viên

Trứng Ấu trùng Nhộng

b Giai đoạn còn non

c Giai đoạn trưởng thành

1-2 ngày đầu sau khi nở được ong thợ chăm sóc, rèn luyện

3-4 ngày tập bay định hướng (vào buổi chiều)

5-8 ngày bay giao phối (vào buổi chiều)

9-10 ngày bắt đầu đẻ trứng

3 Đời sống của Ong thợ

a Giai đoạn con non

b Giai đoạn trưởng thành

 1-2 ngày đầu dọn vệ sinh, đánh bóng lỗ tổ

 3-5 ngày nuôi ấu trùng tuổi lớn (4-5 ngày) bằng hỗn hợp mật và phấn

 5-8 ngày nuôi ấu trùng tuổi nhỏ, ấu trùng chúa và ong chúa

 8-12 ngày chế biến mật hoa, phấn hoa

 12-18 ngày tiết sáp xây tổ, bảo vệ tổ

 Sau 18 ngày đi lấy mật, phấn, nước ngoài tổ.

Giai đoạn

Thành viên

Trứng Ấu trùng Nhộng

4 Đời sống của Ong Đực

a Giai đoạn con non

b Giai đoạn trưởng thành

 3-4 ngày sau khi nở được ong thợ chăm sóc, nuôi dưỡng

 5-10 ngày bay bài tiết, định hướng (vào buổi chiều)

a Cấu tạo và sự sắp xếp bánh tổ

 Bánh tổ mói có màu trắng hoạc vàng

 Bánh tổ cũ có màu đen, cứng, có mùi hôi, dễ bị bệnh, sâu phá sáp

 Nên thay dần các bánh

tổ cũ trong đàn (thay sau khi sử dụng 10-12 tháng)

b Sự già hóa bánh tổ

II CÁC DỤNG CỤ NUÔI ONG

Cao (cm)

2 Khung cầu ván ngăn

 Gần trung tâm nguồn mật

(càng gần cảng tốt)

 Đặt nơi cao ráo, thoáng mắt,

bằng phẳng, thuận lợi cho việc

kiểm tra, tách đàn.

 Xa nơi ô nhiễm, hóa chất, nơi

hay đi lại, nơi sản xuất đường

 Xa chuồng gia súc gia cầm

III KỸ THUẬT NUÔI ONG HIỆN ĐẠI

 Hướng cửa tổ: mùa hè tránh đặt ong quay cửa tổ về hướng tây, mùa

đông tránh hướng đông bắc để ong chống nóng chống rét được tốt

45-50cm

>2m

2 Kiểm tra đàn Ong

Quan sát bên ngoài nếu thấy:

 Ong đi làm tấp nập, mang

phấn, mật về là đàn ong

phát triển mạnh, chúa tốt

 Ong đi làm thưa thới có thể

do nguồn hoa kém hoặc mất

chúa, chúa kém, đàn yếu,

bệnh hoặc chuẩn bị bay

 Ngoài cửa tổ có Ong bám

nhau thành dây hoặc ôm

nhau quay tít là Ong đang

3 Làm lồng nhốt chúa

 Sử dụng khuôn chúa

 Dùng dây thép 0,5mm, cố định một đầu dây vào

đinh phía dưới, lần lượt

quấn từ dưới lên, quấn

đều

 Khi quấn tới đầu của

khuôn chúa cần dữ tay

chặt và quấn nhẹ để khỏi

bị trượt

 Sau khi quấn xong kéo

nhẹ lồng chúa sao cho dã đều và đảm bảo khoảng

cách để chúa không ra và ong thợ không vào được

4 Kỹ thuật cho Ong ăn

 Mùa Hè cho ăn vào các tháng

7,8,9 thời kỳ nóng bức, mưa

bão.

 Mùa Đông các tháng 1,2 dương

lịch là thời kỳ giá rét có nhiều

mưa phùn

 Cách cho ăn: Dùng đường quấy

với nước theo tỉ lệ: mùa hè 1,5

đường/1nước; mùa đông 2

đường/1 nước Mỗi tối cho ăn

khoảng 0,3kg đường/đàn

Cho ăn bổ sung

Với mục đích nhằm duy trì hoạt động sống của đàn cho tới khi nguồn phấn và mật phong phú trở lại:

Chú ý: Cho ăn liên tục trong 3 tối rồi dừng lại, sau 7-9 ngày cho ăn tiếp

 Thời điểm cho ăn: Khi lượng hoa

ngoài thiên nhiên ít (tháng 2, 5, 9,

10).

 Cho ăn kích thích ong chúa đẻ, ong

xây cầu, chia đàn, đàn ong phát

triển nhanh chuẩn bị cho vụ mật

 Cách cho ăn: Pha nước đường theo

tỷ lệ 1 đường/1 nước, cho ăn liên

tục các tối hoặc cách nhật 2 tối/1

lần, 1 đàn 3 cầu cho 150gam

đường/tối.

Lưu ý khi cho ong ăn:

 Phải cho ong ăn vào ban đêm, cho ăn trong thùng ong, thả phao cho

ong khỏi chết

 Trời quá rét không nên cho ăn vì hôm sau ong đi làm sẽ bị chết rét

 Hôm sau kiểm tra sớm nếu ong ăn không hết phải bỏ ra, tìm nguyên

nhân và xử lý

 Nên loại cầu trước khi cho ăn để ong tập trung hơn, tiết kiệm đường.

Cho ăn kích thích

 Cho mỗi đàn 1 - 2 thìa, ong ăn hết lại cho tiếp

 Để tiết kiệm phấn hoa có thể trộn thêm bột đậu xanh hoặc đậu

tương với tỷ lệ: 1 đậu/ 2 phấn hoa hoặc 1 đậu/1 phấn hoa

Cho ăn phấn hoa:

5 Các phương pháp bắt ong về nuôi

 Là việc đặt đõ, thùng ong ở nơi

Dùng khói đuổi ong, tìm bắt ong

chúa cho vào lồng

Cắt bánh tổ, bốc ong cho vào nón

bắt

Ổn định ong tại nhà, ghép các cầu

bánh tổ vào khung cầu.

Cho đàn ong ăn 2-3 tối

Sau 3 hôm, kiểm tra chúa, cắt dây

Nếu nhà đang nuôi Ong thì nên

viện cầu nhộng sang thùng mới

bắt về

5 2 Bắt ong trong hốc cây, hốc đá

 Tung đất cát nhỏ hoặc quần

áo lên phía trước đàn ong

bay

 Khi ong đậu lại tìm bắt chúa,

cho vào trong nón bắt ong để

ong vào hết rồi buộc túm lại

rồi để chỗ mát.

 Chiều tối chọn 1-2 cầu con đủ

tiêu chuẩn và 1 cầu tầng

chân cho vào thùng rũ ong

vào.

 Cắm chúa nhốt trong lòng

lên mặt bánh tổ

 Cho đàn ong ăn 2-3 tối

 Sau 1-2 ngày kiểm tra nếu

thấy ong thợ đi lấy phấn, mật

về thì thả ong chúa ra

5 3 Bắt ong bay

6 Cách chuyển từ đõ sang thùng

6.1 Các dụng cụ chuẩn bị

Nắp thùng ong hoặc mâm Dao cắt bánh tổ

Dây buộc Khung cầu căng dây thép

 Hạ từ đõ trên cao xuống đất

 Dùng khói thổi nhẹ vào trước cửa tổ để ong

chạy tụt vào phía trong

 Mở nắm cửa tổ ra, tiếp tục thỏi nhẹ khói để ong tụt ra phía sau.

 Dùng dao cắt lần lượt các bánh tổ

 Đặt bánh tổ lên mâm/ nắp thùng

6.2 Thao tác

 Sau khi cắt bánh tổ

 Dùng dao cắt bớt phần mật, tạo mặt phẳng

 Đặt dây buộc phía dưới bánh tổ

 Đặt khung cầu lên trên bánh

tổ, đặt xà treo của khung cầu sát với phần mật.

 Dùng dao rạch theo đường dây thép sâu vào ½ bánh tổ

 Luồn dây thép vào phần vừa rạch

 Buộc dây treo vào xà trên của khung cầu

 Buộc xong đặt vào trong thùng

6.3 Cách sang thùng

 Luồn máng vào đáy thùng

ong, tối cho ong ăn

Cách sang thùng (tiếp)

Các điểm cần chú ý:

 Chiều ngày hôm sau thấy ong thợ đi

lấy phấn, mật thì thả chúa ra.

 Tiếp tục cho đàn ong ăn thêm 2-3 tối

 Sau 2-3 ngày thấy bánh tổ gắn chặt

vào khung cầu thì cắt lạt

 Chỉnh lại các bánh tổ cho phẳng

 Có thể ghép 2-3 bánh tổ nhỏ lên 1 khung cầu

7 Kỹ thuật cho ong xây cầu

 Đàn ong đông quân,

nhiều ong non, nhiều

nhộng, ong chúa trẻ

đẻ kín các lỗ tổ, có

dấu hiệu muốn xây tổ

(lưỡi mèo, nới cầu)

thức ăn đầy đủ hoặc

7.1 Ong xây cầu bằng cách sửa lại bánh tổ cũ

 Sau khi qua hè, qua

chừa lại phần mật ong

sẽ xây tiếp xuống phía

dưới.

Cách gắn chân tầng vào khung cầu

 Căng dây thép vào khung cầu

 Đun sáp cho nóng chảy

 Luồn tầng chân vào 3 hàng dây

thép của khung cầu một cách so

le.

 Chỉnh 1 cạnh của tầng chân tiếp xúc khít với mặt dưới của xà trên của khung cầu.

 Hai cạnh kia cách đều 2 cạnh bên của khung cầu

7.2 Kỹ thuật cho ong xây cầu gắn tầng chân

Cách gắn chân tầng vào khung cầu

 Chỉnh sao cho tầng chân

ở vào giữa xà trên của

khung cầu rồi rót sáp

nóng chảy (đã được

chuẩn bị trước) hàn một

cạnh của tầng chân vào

xà trên của khung cầu

 Loại bỏ tất cả các lưỡi mèo

trước khi đặt tầng chân vào

đàn ong

 Chọn vị trí giữa hai cầu có

nhiều ấu trùng và nhộng để

cho cầu vào đặt tầng chân khít

với 2 cầu bên cạnh (không để

thước)

 Tối cho đàn ong ăn ngay, cho

ăn 2-3 tối

 Khoảng ngày thứ 3 kiểm tra

nếu ong không xây thì bỏ tầng

 Nên cho đàn 2-3 cầu xây

tầng thì xây nhanh và đều

tự nhiên, bốc bay để cho

xây (bình thường ong thợ

tiết sáp mạnh 12 - 18 ngày

tuổi)

Trường hợp chưa có khung cầu gắn tầng chân có thể cho khung cầu căng dây thép vào để ong tự xây, nắm chỉnh phần ong xây sao cho dính vào dây thép

Chú ý

8 Ong chia đàn tự nhiên

Yếu tố bên ngoài: Thường vào

đầu vụ mật khi:

 Nguồn hoa phong phú, thời

tiết thuận lợi

 Điều kiện sống chật chội, để

nơi nóng quá

Yếu tố bên trong:

 Chúa già, đàn ong đông quân,

nhiều ong non, nhiều nhộng,

 Đàn ong đông quân, có nhiều ong

non bài tiết, thường vào buổi

trưa, ong đi làm kém

 Xây nhiều lỗ ong đực, nhiều mũ

chúa ở các tuổi khác nhau

 Khi chia đàn ong chúa già cùng

một phần ong thợ bay đi, đàn ong

ồn ào nhưng không náo nhiệt như

bốc bay, vẫn có con đi làm mang

mật phấn về

 Sau khi chia, ong thường tìm nơi

đậu tạm ở gần tổ cũ, 1 - 2 giờ sau

mới bay đi

 Thời điểm chia đàn: bình thường

ong chia khi mũ chúa già, đôi khi

 Cho ong xây tầng kịp thời để

ong non có việc làm, ong chúa

có thêm chỗ đẻ trứng

 Thay chúa già bằng chúa trẻ

 Che nắng cho ong, thay

Đối với đàn chia mới

Tận dụng cơ hội này để chia

đàn

Bắt đàn ong chia tạo đàn mới,

xử lý giống như bắt ong bốc bay

Đối với đàn gốc: Có thể xử lý theo

2 trường hợp sau:

Tận dụng các mũ chúa chia đàn

này để thay chúa hoặc chia đàn

khác: chọn các mũ chúa già, to, dài

để cắt và sử dụng

Nếu không thì chọn 1 mũ chúa

đẹp nhất để lại (to, thẳng, dài), các

mũ chúa còn lại có thể loại bỏ hoặc

giới thiệu vào đàn khác (trường

hợp đàn chia có nhiều đặc tính

tốt)

Theo dõi chúa nở đến khi đẻ, nếu

chúa không nở hoặc mất (do đi

phối) thì phải giới thiệu ngay chúa

khác hoặc nhập đàn

Rút bớt cầu đàn gốc cho vào đàn

chia.

Xử lý:

9 Ong bốc bay

Bốc bay là hiện tượng ong

chúa và toàn bộ đàn ong bỏ

tổ bay đi đến nới mới

9.1 Nguyên nhân

 Ong đói

 Bị sâu bệnh: Sâu ăn sáp,

bệnh thối ấy trùng tuổi nhỏ,

bệnh tuổi lớn

 Do sơ suất của người nuôi

ong, đặt ong nơi không thích

hợp, để bánh tổ cũ quá

 Bị tấn công bởi ong rừng,

kiến, mối, gián

 Tập tính mùa vụ

 Vài ngày trước khi bốc bay

hoạt động của đàn ong giảm

Chúa đẻ kém, bụng teo lại

 Mở thùng ong kiểm tra thấy

ong chạy tụt xuống dưới cầu,

đáy thùng

 Nhấc cầu ong lên không hoặc

ít mật, không phấn, không con

non, đôi khi chỉ còn thấy một

số quả trứng ong trên bánh tổ

 Ong thường bốc bay vào

những ngày tạnh ráo

 Khi ong bốc bay chuyển động

ầm ầm dưới tín hiệu của ong

trinh sát

 Ong chúa thường ra khi 2/3 số

ong ra khỏi tổ Cả đàn ong

thường bay thẳng tới nơi ở

mới, ít khi đậu lại ở gần đàn cũ

9 2 Hiện tượng

Cho ong ăn bổ

sung vào thời

•Nhốt chúa một vài ngày và cho ăn thêm

•Khi phát hiện đàn ong bốc bay cần đóng

ngay cửa tổ lại và bịt kín khe hở của thùng (nếu có), cho đàn ong bay ra nón bắt ong bay, để đàn ong chỗ tối và mát, đến tối mới ổn định lại

•Nếu đàn ong đã ra khỏi tổ, tìm các vật

xung quanh như rơm ra, đất cát ném ên đàn ong sẽ hạ xuống, tìm chúa để bắt lại

Để vào chỗ mát, đến tối ổn định lại, đổi cầu con tiêu chuẩn, cho ăn.

•Tìm nguyên nhân bay đi của ong và xử lý

•Hôm sau kiểm tra bên ngoài thấy ong lấy

phấn về là ong đã ổn định, đợi 2-3 hôm sau mới thả ong chúa.

Phân biệt Ong chia đàn tự nhiên Ong bốc bay

Lúc nguồn hoa khan hiếm, thời tiết không thuận, các tháng 1;7;8;9

Tình trạng

đàn ong

Phấn mật dư thừa, đông quân, trứng nhộng nhiều, có nhiều mũ chúa chia đàn

Mật, trứng nhộng có rất ít hoặc không có, bánh tổ đen cũ, sâu bệnh

Lượng ong

bay

Quá nửa ong thợ và ong chúa cũ Cả đàn bay đi

Điểm dừng Thường có điểm dừng chân tạm

thời gần tổ cũ Thường bay đi ngay, không dừng

10.1 Tạo chúa theo phương pháp đơn giản

Tận dụng mũ chúa chia đàn, thay

thế tự nhiên

Vào mùa ong phát triển: chọn đàn

đủ tiêu chuẩn có mũ chúa chia đàn

hoặc thay thế để lấy mũ chúa sử

dụng.

Cách cắt mũ chúa: chọn các mũ

chúa già (có màu nâu ở phần đầu)

dùng dao nhỏ sắc cắt sao cho không

sát vào mũ chúa rồi giữ nguyên tư

thế đầu chúc xuống dưới gắn vào

đàn không có chúa.

Kích thích cho ong xây mũ chúa chia

đàn tự nhiên

Chọn đàn ong có đủ tiêu chuẩn,

viện/cho thêm cầu nhộng già, cho

ăn tạo đàn đông quân, chật chội ong

sẽ xây các mũ chúa chia đàn tự

nhiên, chọn các mũ chúa để sử dụng

10 Kỹ thuật tạo chúa

10.2 Tạo mũ chúa kiểu cấp tạo

Áp dụng cho người dân nuôi quy mô

nhỏ (khoảng 2-15 đàn).

Thời gian tạo chúa: Vào thờ kỳ thuận lợi

cho ong phát triển, thường vào các

tháng 3,4,5,10,11

Cách làm

Chọn đàn ong có đủ tiêu chuẩn làm

giống, cho ong ăn thêm 2-3 tối.

Tách chúa ra khỏi đàn ong, loại bớt cầu

cho đàn thêm đông.

Hai ngày sau kiểm tra loại bỏ tất cả các

mũ chúa trên bề mặt bánh tổ, các mũ

chúa có ấu trùng lớn tuổi, đã vít nắp.

Cho đàn chọn làm chúa ăn kích thích

đến khi các mũ chúa vít nắp (khoảng 4-5

ngày).

 Cắt các mũ chúa đã thâm đầu sau khi tách chúa 9-10 ngày

 Giới thiệu lại ong chúa đẻ vào đàn làm chúa sau khi đã cắt hết mũ chúa

Giới thiệu mũ chúa: Gắn mũ chúa vào

phần mật gần trung tâm cầu của đàn

cần thay chúa sau khi bắt chúa ra khỏi

đàn đó hoặc nhốt lại để trong đàn Sau

2-3 ngày kiểm tra chúa nở và ngoại

hình của chúa Nếu bị dị tật thì thay

mũ chúa khác

Giới thiệu chúa tơ: Chúa tơ vừa nở có

thể thả trực tiếp vào đàn ong rồi theo

dõi, nếu đã nở lâu cần nhốt vào lồng

rồi giới thiệu.

Giới thiệu chúa đẻ: Dùng lồng quấn

bằng dây thép, lồng bằng tre nứa,

Nhốt chúa găm vào mặt bánh tổ, sau

16-24h thấy một vài con ong thợ tìm

cách mớm cho chúa mới thả chúa ra

Kiểm tra chúa sau thả 10 phút nếu

thấy bò bình thường trong đàn là

được, nếu thấy ong bám thành cục thì

bắt chúa nhốt lại thêm 1 ngày rồi thả

lại

10.3 Giới thiệu chúa

Thao tác: Nhấc thùng định chia sang

một bên, đặt thùng được chuẩn bị vào

phía bên kia sao cho 2 thùng cách đều

vị trí cũ của đàn ong, chia đều số cầu

có trong đàn vào 2 thùng.

Đưa chúa khác hoặc mũ chúa vào

đàn không có chúa

Quan sát ong đi làm về, nếu thấy ong

đi làm về đàn nào nhiều thì dịch

chuyển đàn ấy ra xa trung tâm hơn

một chút và dịch đàn kia vào trung

tâm một chút.

 Tách môt phần đàn ong vào thùng khác rồi mang đi gửi cách vị

trí đàn cũ khoảng 1,5-2km, thường mang đi gửi phần đàn có

chúa cũ, phần còn lại cần giới thiệu chúa hoặc mũ chúa mới vào

• Ưu điểm: dễ làm không mất thời gian điều chỉnh

• Nhược điểm: mất thời gian đi gửi

11.2 Chia đàn dời trại

 Nhằm tạo một đàn mới từ 2-3 đàn, thường tiến hành trước vụ mật (chống chia đàn) hoặc trước khi qua đông

Nếu chia 2 đàn 4 cầu thành 3 đàn:

Cách làm:

 Buổi chiều lấy từ mỗi đàn cần chia 1 cầu nhộng hoặc trùng (cả ong bám) không

có chúa cho ra ngoài ván ngăn hoặc thùng khác

 Sau khoảng 3-4 giờ ghép hai cầu lại với nhau (ngăn cách bởi ván ngăn) và giới thiệu chúa hoawhcj mũ chúa và đàn

 Chèn ong rồi chuyển vị trí mới cách 1,5-2km

 Ngày hôm sau rút ván ngăn ở giữa, đẩy hai cầu lại gần nhau rồi thả chúa

11.3 Chia đàn ghép