Bài giảng Lý thuyết Tài chính tiền tệ - Chương 5: Đại cương về tiền tệ

Bài giảng Lý thuyết Tài chính tiền tệ - Chương 5: Đại cương về tiền tệ gồm có những nội dung sau: Nguồn gốc và sự phát triển của tiền tệ; bản chất và chức năng của tiền tệ; các chế độ tiền tệ; các học thuyết tiền tệ.

Đại cương về tiền tệ

CHƯƠNG 5

1 NGUỒN GỐC VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA TIỀN TỆ

2 BẢN CHẤT VÀ CHỨC NĂNG CỦA TIỀN TỆ

3 CÁC CHẾ ĐỘ TIỀN TỆ

4 CÁC HỌC THUYẾT TIỀN TỆ

1.1 Tiền tệ là gì?

1.2 Nguồn gốc của tiền tệ

Nguồn gốc và

Sự phát triển của tiền tệ

MỤC 1

1.3 Quá trình phát triển của tiền tệ

Theo K.Marx

“Tiền tệ là vật kết tinh được hình thành khách quan trong quá trình

tiền tệ LÀ GÌ ?

MỤC 1.1.

trao đổi, qua đó các sản phẩm khác nhau của lao động được trao đổi ngang bằng với nhau”

Đặc điểm của tiền:

1- Tiền là sản phẩm được hình thành từ quá trình lưu thông trao đổi HH;

tiền tệ LÀ GÌ ?

MỤC 1.1.

2- Tiền là biểu hiện giá trị chung nhất, mà qua đó tất cả các HH

có thể trao đổi với nhau trên nguyên tắc ngang giá;

3- Tiền có hình thái vật chất rất đa dạng;

4- Tiền là hàng hoá phổ biến được xã hội thừa nhận trong thanh toán.

NGUỒN GỐC CỦA tiền tệ

MỤC 1.2.

1- Khi nền sản xuất và trao đổi hàng hoá phát triển tới một trình độ nhất định, giá trị của một số hàng hoá mới được biểu hiện bằng tiền.

2- Tiền tệ ra đời là kết quả của quá trình phát triển lâu dài của các hình thái giá trị,

- Từ hình thái vật chất giản đơn,

- Đến hình thái vật chất mở rộng,

- Đến hình thái giá trị chung và

- Cuối cùng là hình thái tiền tệ,

HÌNH THÁI VẬT CHẤT GIẢN ĐƠN

MỤC 1.2.1

Tiền tệ đóng vai trò vật ngang giá đơn nhất

Đặc điểm:

- Trao đổi trực tiếp H - H

- Giá trị sử dụng trở thành hình thái biểu hiện của giá trị,

- Lao động cụ thể trở thành hình thái biểu hiện của LĐ trừu tượng,

- LĐ cá nhân trở thành LĐ XH trực tiếp nhưng không đồng nhất;

HÌNH THÁI VẬT CHẤT mở rộng

MỤC 1.2.2

Tiền tệ đóng vai trò là vật ngang giá đặc thù,

Đặc điểm:

- Trao đổi trực tiếp H - H

- Giá trị của vật được biểu hiện ở một số giá trị sử dụng của HH,

- Xã hội xuất hiện chế độ đa tiền tệ

HÌNH THÁI VẬT ngang giá chung

MỤC 1.2.3

Tiền tệ đóng vai trò làm vật ngang giá chung thống nhất,

Đặc điểm:

- Trao đổi gián tiếp H – T - H

- Tiền là hàng hoá đặc biệt làm giá trị đại diện cho tất cả các HH,

- Tiền Là hình thái giá trị phổ biến được cả xã hội thừa nhận.

HÌNH THÁI tiền tệ

- Trao đổi gián tiếp H – T - H

- Thế giới hàng hoá lúc này phân thành hai cực,

Các HH thông thường - HH đặc biệt – HH tiền tệ.

1.3.1 Tiền hoá tệ

1.3.2 Tín tệ – Tiền giấy (fiat or token currency) 1.3.3 Bút tệ (Tiền qua ngân hàng)

Quá trình

phát triển của tiền tệ

MỤC 1.3.

1.3.3 Bút tệ (Tiền qua ngân hàng)

1.3.4 Tiền điện tử (Digital Currency)

tiền hoá tệ

MỤC 1.3.1.

1- Hoá tệ không kim loại (bắt đầu từ năm 2000 TCN),

là các hàng hoá thông thường được chọn làm đơn vị tiền tệ trong trao đổi.

Đặc điểm của hoá tệ:

- Khó phân chia,

- Khó bảo quản,

- Không phổ biến,

- Trao đổi phải có thời gian và không gian nhất định;

tiền hoá tệ

MỤC 1.3.1.

2- Hoá tệ bằng kim loại quý (từ thế kỷ thứ 7 TCN),

- Các hình thái tồn tại dưới dạng bạc, vàng,

Đặc điểm:

- Hình thức dễ bị hao mòn,

- Cồng kềnh khó chuyên chở,

- Phụ thuộc vào nguồn vàng dự trữ

- Giá trị của vàng ngày càng xa cách so với bạc.

tiền tín tệ – tiền giấy

MỤC 1.3.2.

1- Tiền giấy khả hoán (vào thế kỷ 17)

- Bắt đầu từ việc các nhà buôn tiền Hà Lan phát hành các biên lai xác nhận có ký thác vàng.

- Sau đó các ngân hàng Thụy Điển đã dựa vào số vàng dự trữ và

uy tín để phát hành tiền tín dụng (kỳ phiếu ngân hàng)

Đặc điểm:

- Có thể chuyển đổi được ra vàng.

- Các ngân hàng đều được phép phát hành,

- Đễ gây ra lạm phát do số lượng tiền giấy phát hành vượt quá

Khả năng dự trữ vàng;

tiền tín tệ – tiền giấy

MỤC 1.3.2.

2- Tiền giấy bất khả hoán (sau CTTG lần I và II)

- Do NHTW phát hành và lưu hành với giá trị bắt buộc,

- Ban đầu còn cho phép được khả hoán gián tiếp qua chế độ bản vị ngoại tệ nhưng đến thập niên 1970 thì chấm dứt

tiền bút tệ

MỤC 1.3.3.

Bút tệ còn được gọi là tiền ghi sổ hay tiền qua ngân hàng

là hình thái tiền tệ được hình thành thông qua các bút toán

chuyển khoản hoặc thanh toán bù trừ trên tài khoản ký thác

Đặc điểm:

- Ra đời cùng với các chứng từ thanh toán như: Séc (Cheques), Giấy chuyển ngân, Giấy nhờ thu,

- Khả năng tạo ra bút tệ tùy vào sự phân cấp của Hệ thống

ngân hàng và các quy định về tỷ lệ dự trữ tiền gửi bắt buộc.

tiền điện tử

MỤC 1.3.4.

Tiền điện tử (Digital currency)

là hình thái tiền tệ gắn liền với các tiến bộ của khoa học, công nghệ thông tin.

Đặc điểm:

Xuất phát từ việc sử dụng phổ biến các loại thẻ thanh toán, thẻ ghi nợ cá nhân, khiến mọi giao dịch đều được thực hiện thông qua hệ thống máy tính trung tâm.

2.1 Bản chất của tiền tệ

2.2 Chức năng của tiền tệ

Bản chất và

Chức năng của tiền tệ

MỤC 2

2.3 Vai trò của tiền tệ

Bản chất của tiền tệ

MỤC 2.1.

- Là loại hàng hoá đặc biệt, đóng vai trò VNGC được dùng để

đo lường và biểu hiện giá trị của tất cả các hàng hoá khác

- Là phạm trù lịch sử phát sinh, phát triển và tồn tại gắn liền với nền sản xuất và trao đổi hàng hoá,

- Chứa đựng và biểu hiện các mối quan hệ xã hội, mối quan hệ giữa người – người trong quá trình SX - LTHH,

- Là công cụ của giai cấp cầm quyền

Nói chung,

Bất kỳ vật chất nào nếu được chấp nhận trong thanh toán cho HHDV hoặc hoàn trả các món nợ thì đều được xem là tiền.

Tiền tệ có 5 chức năng

1- Thước đo giá trị (Standard of value)

2- Phương tiện trao đổi (Medium of Exchange)

Chức năng của tiền tệ

MỤC 2.2.

2- Phương tiện trao đổi (Medium of Exchange) 3- Phương tiện tích lũy (Store of value)

4- Phương tiện thanh toán (Payment)

5- Tiền tệ thế giới (World Currency)

Chức năng thước đo giá trị

MỤC 2.2.1.

Tiền thông qua giá trị của mình để đo lường và biểu hiện giá trị cho các HH khác, qua đó chuyển giá trị của HH thành giá cả HH.

- Tiền là “tiêu chuẩn” đo lường HPLĐXH kết tinh trong các HH,

- Tiền là công cụ quan trọng để thực hiện quy luật giá trị

Điều kiện để tiền làm chức năng thước đo giá trị:

1- Tiền phải có đầy đủ giá trị;

2- Tiền phải có tiêu chuẩn giá cả, (phải có nội dung, tên gọi, bội Số và ước số đơn vị tiền tệ và phải được quy định bằng pháp luật; 3- Tiền có thể đo lường giá trị hàng hoá trên ý niệm.

Chức năng phương tiện trao đổi

MỤC 2.2.2.

Tiền được dùng làm trung gian môi giới cho quá trình trao đổi HH,

là phương tiện để thực hiện giá trị của HH tạo ra sự chuyển hoá

của chu trình H – T – H Trong đó:

1- Giai đoạn H – T (bán hàng):

Diễn ra khá khó khăn, hàng hoá phải được xã hội xem xét đánh giá, giá trị của lao động kết tinh và cung cầu hàng hoá quyết định mức độ tiền thu về, gây ra nhiều rủi ro cho người bán;

2- Giai đoạn T – H (mua hàng):

Diễn ra khá dễ dàng do tiền là hàng hoá đặc biệt ưa thích Tuy

Nhiên tuỳ số lượng tiền đưa ra mà tiền có những ảnh hưởng nhất Định đối với sự phát triển của nền sản xuất, nếu phát hành quá mức Có thể gây ra khủng hoảng kinh tế;

Chức năng phương tiện trao đổi

MỤC 2.2.2.

Điều kiện để tiền làm chức năng phương tiện trao đổi trong lưu thông

1- Tiền chỉ đóng vai trò trung gian môi giới không phải là mục đích cuối cùng của trao đổi.

2- Tiền được sử dụng phải là tiền mặt.

3- Ngoài tiền có đủ giá trị có thể sử dụng các loại tiền ký hiệu.

Chức năng phương tiện tích trữ

MỤC 2.2.3.

Tiền được rút ra khỏi lĩnh vực lưu thông và được đưa vào cất trữ nhằm thoả mãn các nhu cầu mua hàng trong tương lai.

Điều kiện để tiền làm chức năng phương tiện tích lũy,

1- Tiền phải có giá trị đầy đủ và phải bằng tiền mặt;

2- Tiền chỉ tạm thời rút ra khỏi lưu thông,

vận dụng điều này có thể điều hoà lưu thông tiền tệ phù hợp với nhu cầu lưu thông hàng hoá.

Vai trò của tiền tệ

MỤC 2.3.

Tiền tệ là phương tiện để,

- Mở rộng và phát triển kinh tế, sử dụng trong hạch toán,

tích lũy, đo lường giá trị,…;

- Thực hiện và mở rộng các quan hệ quốc tế, như: thanh toán, tín dụng ngoại thương;

- Phục vụ cho mục đích của người sở hữu.

3.1 Khái quát về chế độ tiền tệ

3.2 Các chế độ tiền tệ

Các chế độ tiền tệ

MỤC 3

3.3 Chế độ lưu thông tiền tệ ở Việt Nam

3.1.1 Khái niệm chế độ lưu thông tiền tệ

3.1.2 Các yếu tố cấu thành chế độ lưu thông tiền tệ

Khái quát về

Chế độ lưu thông tiền tệ

MỤC 3.1.

Khái niệm về

Chế độ lưu thông tiền tệ

MỤC 3.1.1

Chế độ LTTT là hình thức tổ chức LTTT của một quốc gia được

quy định thành luật pháp Trong đó các nhân tố hợp thành

của LTTT được kết hợp thành một khối thống nhất

Các yếu tố cấu thành

Chế độ lưu thông tiền tệ

MỤC 3.1.2.

1- Quy định kim loại tiền tệ;

2- Quy định đơn vị tiền tệ, gồm

- Tên gọi (dollar, France, yen),

- Ký hiệu (USD, FRF, JPY),

- Tiêu chuẩn giá cả (theo hàm lượng vàng hoặc tỷ giá hối đoái);

3- Quy định chế độ tiền đúc và lưu thông tiền đúc, tỷ lệ kim loại thường dùng pha thêm (trừ vàng, bạc), công sai hao mòn;

4- Quy định chế độ lưu thông các dấu hiệu giá trị, về việc phát hành và tổ chức LTTT

Việc cưỡng bức lưu hành tiền giấy mặc dầu tiền giấy không có giá trị nội tại là cơ sở để ra đời các loại tiền dấu hiệu khác như séc, kỳ phiếu, thương phiếu, tiền ngân hàng ,…

3.2.1 Chế độ lưu thông tiền kim loại

(thời kỳ tự do cạnh tranh)

3.2.2 Chế độ lưu thông tiền giấy

Các chế độ

lưu thông tiền tệ

MỤC 3.2.

3.2.2 Chế độ lưu thông tiền giấy

(bank note - tín tệ khả hoán)

chế độ lưu thông tiền kim loại

MỤC 3.2.1.

1- Chế độ đơn bản vị (Monometallism):

Là chế độ lưu thông tiền đúc áp dụng phổ biến trong thời kỳ Phong kiến

Đặc điểm:

- Vật ngang giá là vật liệu dùng đúc tiền có thể là kẽm, đồng, Bạc hoặc vàng

- Các đồng kim lọai được lưu hành tự do theo giá trị thực tế.

- Khi được cố định ở đồng và kẽm tiền đúc được gọi là tiền kém giá trị;

chế độ lưu thông tiền kim loại

MỤC 3.2.1.

2- Chế độ song bản vị (Bimetallism Standard):

Khi vàng và bạc được tự do dùng trong việc đúc tiền và không hạn

chế trong thanh toán

Tiền đúc bằng bạc, vàng còn được gọi là chế độ tiền đủ giá

Chế độ song bản vị có hai loại:

- Bản vị song song: vàng và bạc lưu thông theo giá trị thực tế,

nhà nước không can thiệp Trong nước có hai hệ thống giá cả

một theo vàng, một theo bạc,

- Bản vị kép: vàng và bạc lưu thông theo tỷ giá được nhà nước quy

định nhằm khắc phục những rối loạn của chế độ bản vị song song

Quy luật Ghresham “đồng tiền xấu đuổi đồng tiền tốt ra khỏi lưu thông” Kết quả tiền vàng dần dần bị loại khỏi hoàn toàn trong lưu thông.

chế độ lưu thông tiền kim loại

- Tiêu chuẩn giá cả 1FRF = 1.000/200 = 5g bạc

Vậy Tỷ lệ pháp định vàng ăn bạc của FRF sẽ là:

3.100

15,5

=

- Ơû Pháp, quy định: 1 vàng ăn 15,5 bạc

- Ơû Hoa Kỳ (năm 1792) quy định: 1 vàng ăn 15 bạc.

chế độ lưu thông tiền kim loại

MỤC 3.2.1.

3- Chế độ bản vị vàng (Gold Standard):

Nhà nước sử dụng một trọng lượng vàng nhất định quy định làm tiêu chuẩn giá cả (đo lường)

Tiêu chuẩn Chế độ bản vị vàng ở các nước

- Anh năm 1816, quy định Bảng Anh (GBP) = 7,3224 g vàng

- Đức 1872, quy định : 1 Mark Đức (DM) = 0,3600 g vàng

- Hoa Kỳ 1873, quy định : 1 Dollar Mỹ (USD) = 1,5042 g vàng

- Pháp 1876, quy định : 1 France Pháp (FRF) = 0,3206 g vàng

- Hà Lan 1875,

- Nhật 1897,

chế độ lưu thông tiền kim loại

MỤC 3.2.1.

Đặc điểm của chế độ bản vị vàng:

- Vàng được đúc tự do theo tiêu chuẩn của nhà nước

- Vàng được thanh toán không hạn chế;

- Tiền giấy được tự do đổi lấy tiền vàng theo giá trị danh nghĩa

- Vàng được tự do luân chuyển giữa các nước.

chế độ lưu thông tiền giấy

MỤC 3.2.2

1- Nguyên nhân ra đời:

Bắt đầu từ Trung Quốc vào thế kỷ thứ 7, tại Bắc Mỹ vào thế kỷ thứ

17 và tại Châu Aâu vào thế kỷ thứ 18ø Xuất phát từ

- Nhu cầu bộ máy tập quyền nhà nước

- Nhu cầu của nền sản xuất công nghiệp

- Sự phát triển của hệ thống ngân hàng các công cụ LTTD

Như vậy, Tiền giấy xuất hiện là một kết quả tất yếu do quá trình LTHH và LTTT quyết định dưới tác động của hệ thống ngân hàng

chế độ lưu thông tiền giấy

MỤC 3.2.2

2- Bản chất của tiền giấy:

- Tiền giấy không có giá trị, nếu bị lạm dụng sẽ dẫn đến lạm phát

- Tiền giấy chỉ thực hiện chức năng phương tiện lưu thông,

- Tiền giấy chỉ là đại biểu dấu hiệu của tiền vàng, tiền bạc,

Tiền giấy không đại biểu cho giá trị hàng hoá.

- Tiền giấy không đại biểu cho giá trị hàng hoá.

- Tiền giấy chỉ có giá trị danh nghĩa, không có giá trị bản thân

Nói chung, Tiền giấy là khái niệm rộng dùng để chỉ các phương tiện Lưu thông và thanh toán thay vàng, bao hàm cả tiền ngân

hàng và cả các phương tiện thanh toán khác như ngân phiếu,

thẻ thanh toán, tiền điện tử

chế độ lưu thông tiền giấy

MỤC 3.2.2

3- Giá trị của tiền giấy

- Giá trị danh nghĩa (mệnh giá của tiền giấy), không thay đổi;

- Giá trị đại diện thực tế, là tương quan giữa giá trị danh nghĩa và giá trị số lượng tiền vàng cần thiết cho lưu thông đại diện Hay sức mua thực tế của tiền giấy;

- Giá trị của tổng số tiền giấy đã phát hành, là giá trị đại diện cho tổng số tiền vàng cần thiết cho lưu thông

- Giá trị của 1 đơn vị tiền giấy, do số lượng tiền giấy phát hành

thông lưu

trong giấy

tiền lượng

Số

nh phát hà đã

giấy tiền

số tổng của

trị

Giá giấy

tiền vị

đơn 1

của diện đại

trị Giá

=

4- Quy luật của lưu thông tiền giấy,

được tiền giấy đại diện mà đáng lẽ phải được lưu thông thực sự”.

Tiền giấy có thể mất giá có thể do:

− Sự thiếu tin tưởng của công chúng vào chế độ chính trị;

− Cán cân thanh toán bị bội chi lớn và thường xuyên;

− Yếu tố tâm lý làm tăng tốc độ lưu thông tiền tệ.

chế độ lưu thông tiền giấy

Chuyển đổi được

MỤC 3.2.2

1- Chế độ bản vị Bảng anh (hay chế độ vàng thỏi hay hối đoái vàng)

- Anh (1924) quy định: 1.700 bảng đổi được 400 Ounce (12,44 kg vàng),

- Pháp (1928) quy định: 215.000 FRF đổi được 450 Ounce vàng.

- Ơû các nước vàng dự trữ kém: thực hiện chế độ bản vị hối đoái qua Các đồng tiền quốc tế mạnh,

Kết quả,

Các đồng tiền mạnh trở thành tiền dự trữ và thanh toán quốc tế

nhưng lạm phát đã dẫn đến hệ thống này bị sụp đổ dây chuyền

2- Chế độ tỷ giá cố định:

Dựa trên cơ sở 3 khu vực tiền tệ lớn trên thế giới là Bảng Anh, Dollar Mỹ và France Pháp

Đặc điểm:

chế độ lưu thông tiền giấy

Chuyển đổi được

MỤC 3.2.2

Đặc điểm:

- Duy trì tỷ giá ổn định,

- Thực hiện chế độ ngoại hối tự do trong cùng khu vực

- Quản chế ngoại hối với các nước ngoài khu vực,

- Phương tiện thanh toán là đồng tiền của nước chủ chốt

3- Chế dộ bản vị USD:

Ra đời cùng với Hiệp ước Bretton Woods tháng 7/1944, sau khi các nước Anh, Pháp, Đức đều bị kiệt quệ của các nước sau CTTG lần II Đồng USD đã được chọn làm bản vị cho chế độ tiền tệ quốc tế

chế độ lưu thông tiền giấy

Chuyển đổi được

MỤC 3.2.2

- Đồng USD đã được chọn làm bản vị cho chế độ tiền tệ quốc tế mới với chế độ tỷ giá cố định,

- Ngày 2/2/1973 chính phủ Mỹ phải tuyên bố ngừng chuyển đổi

USD ra vàng, sau một thời gian dài bị mất uy tín;

4- Các chế độ lưu thông sử dụng các đơn vị tiền tệ ghi số khác,

- Quyền rút vốn đặc biệt (Special Drawing Right – SDR) do IMF

phát hành;

- Đơn vị tiền tệ Châu Aâu (European Currency Unit – ECU) do Quỹ

chế độ lưu thông tiền giấy

Chuyển đổi được

Đặc điểm:

1- Tiền do NHTW các nước phát hành, thanh toán hợp pháp, phát hành không hạn chế;

2- Vàng vẫn được sử dụng với tư cách là thước đo giá trị,

chế độ lưu thông tiền giấy

Không Chuyển đổi được

MỤC 3.2.2

2- Vàng vẫn được sử dụng với tư cách là thước đo giá trị,

tích lũy và tiền tệ thế giới;

3- Lấy dự trữ vàng và ngoại tệ để đảm bảo gián tiếp cho lưu thông tiền trong nước;

4- Mỗi nước đều thực thi chính sách tiền tệ để kiềm chế lạm phát và phát triển.

3.3.1 Lịch sử lưu thông tiền tệ ở Việt Nam

3.3.2 Hệ thống tổ chức lưu thông tiền tệ ở Việt Nam

chế độ

lưu thông tiền tệ tại việt nam

MỤC 3.3.