158

Phỏng vấn ông Nguyễn Văn Trạch File # 158 158 Sinh năm 1925 tại khu phố Đồng Hải – Thị xã Đồng Hới – tỉnh Quảng Bình Chức vụ trong kháng chiến chống Pháp Phụ trách tổ Thanh niên cứu quốc đường phố tro[.]

Sinh năm 1925 tại khu phố Đồng Hải – Thị xã Đồng Hới – tỉnh Quảng Bình

Chức vụ trong kháng chiến chống Pháp: Phụ trách tổ Thanh niên cứu quốc đường phố trong cách mạng tháng Tám 1945; Sau cách mạng tháng Tám đi dạy học ở trường Tiểu học Đồng Hới và trường Tiểu học Trung Bính; Phụ trách đội tuyên truyền chuẩn bị kháng chiến ở Đồng Hới từ tháng 3/1947; Ủy viên chấp hành Tỉnh đoàn Thanh niên cứu quốc Quảng Bình (1948 – 1952); Phòng bảo vệ chính trị của ty Công an tỉnh Quảng Bình từ năm 1952.

Huân chương Quân công hạng ba, Huân chương kháng chiến chống Pháp hạng ba, Huân chương kháng chiến chống Mỹ hạng nhất, Huy chương vì an ninh tổ quốc, Huy hiệu 50 năm tuổi Đảng

Phỏng vấn ngày 10 tháng 12 năm 2009, tại nhà ông ở Tổ 5 – Tiểu khu 3 – phường Đồng Sơn – Thành phố Đồng Hới – tỉnh Quảng Bình

Người thực hiện phỏng vấn: Trương Công Huy – Trịnh Thị Lệ Hà

[Ông 158 còn rất khỏe và minh mẫn, trí nhớ tốt Cuộc phỏng vấn có bị chen ngang một lúc vì

có sự hiện diện của người con trai của ông Gia đình ông có vẻ rất khá giả Ông tiếp nhóm phỏng vấn với thái độ hết sức vui vẻ và nhiệt tình Cuộc phỏng vấn chia làm hai phần ghi âm

vì lý do kỹ thuật nhưng bản đánh máy được gộp vào làm một.]

Tụi cháu là cộng tác viên.

Nói to to lên, ông có hơi nặng, nặng

Tụi cháu là bên cộng tác viên của Hội Khoa học lịch sử Việt Nam đấy bác, Hội đang thực hiên cái đề tài về lịch sử bộ máy nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa thời chống Pháp, đề tài này tiến hành trên khắp cả nước, thì tụi cháu là quê ở Quảng Bình cho nên là cũng nhận

về, để vừa tìm hiểu, về hỏi chuyện các bác ở Quảng Bình để vừa cũng hiểu thêm về quê mình nữa, và cũng để lấy cái tư liệu cho cái đề tài đó đấy bác, thì cháu được một số bác như là bác Thiết, bác Phan Xuân Thiết đấy?

Phan Xuân Thiết là Chánh văn phòng ở Tỉnh ủy đấy

Dạ bác Thiết tụi cháu cũng gặp rồi, bác Thiết cũng giới thiệu sang bác nữa, rồi là bác, hồi sáng cháu mới gặp bác Lê Thược?

Bác nào nữa?

Dạ bác Lê Thược?

À Lê Thược, Lê Thược cũng mù hai mắt rồi

Dạ hồi sáng tụi cháu cũng mới gặp bác Thược thì bác Thược cũng giới thiệu sang bác, và bác Nguyễn Văn Quang nữa, bác có biết bác Nguyễn Văn Quang không?

Nguyễn Xuân Quang

Nguyễn Văn Quang?

Ông Quang hả, ông Quang ở Gia Lý phải không?

Dạ nhưng mà bác ấy ở Bắc Lý chứ?

À Bắc Lý phải không, Quang mà làm cây cảnh chứ gì

Dạ con thấy bác Quang là cán bộ lão thành hồi trước đấy bác?

À, nhưng mà đứa con chứ

Dạ hôm bữa cháu đã gặp bác Quang đấy?

À có gặp chứ, đã gặp ông Quang chưa?

Gặp rồi?

Cái gì Quang

Nguyễn Văn Quang?

Nguyễn Văn Quang à, người ở đâu nhỉ?

Dạ hồi trước ở Lệ Thủy đấy bác?

À Quang đấy hình như làm cây cảnh nhiều lắm đấy, đến nhà chưa

Dạ, cháu đến nhà con gái của bác đấy?

À con gái à

Ở dưới Đông Phú?

À thế à, thế còn bác đã về đó chơi hay là bác đấy ở Bắc Lý

Dạ, ở Bắc Lý nhưng mà bây giờ nhà ở Bắc Lý đang sửa hay là đang xây gì đấy?

Bác, bác ở bên con gái à

Dạ cho nên về nhà con gái?

À Nguyễn Xuân Quang trước là Phó Văn phòng của Tỉnh ủy, mà nhà bác ấy ở trên Bắc Lý là cây cảnh nhiều lắm

Tụi cháu chưa đến nhà ở Bắc Lý?

À gặp Thược, gặp ông Lê Thược phải không, rồi gặp Phan Xuân Thiết phải không, rồi gặp ông Nguyễn Văn Quang, rồi gặp ai nữa?

Thì tụi cháu có đến nhà bác Đinh Văn Ích nữa?

À Đinh Văn Ích đã đến chưa

Dạ đến rồi nhưng mà bác Ích đang còn bị bệnh nên là tụi cháu chưa nói chuyện được, có đến nhà rồi?

Bác Ích thì bác biết, ở bên này này

Dạ tụi cháu có đến nhà bác Ích rồi?

Mới, mới gặp rồi đấy hả, mới đi đấy à?

Đi hôm trước đây nhưng mà bác đang bị bệnh, bác Ích đang bị sốt, bác Ích có hứa là nói chuyện với tụi cháu rồi, nhưng mà tại đến hẹn hôm sau đến, thì hôm sau tụi cháu đến thì bác Ích bị sốt cho nên là chưa nói chuyện được?

À, như vậy là các cháu đã hẹn gặp các bác hết cả rồi à

Dạ tụi cháu gặp được có một số bác, có bác Trần Văn Rê nữa?

Bác nào nữa?

Bác Trần Văn Rê?

À Trần Văn Rê

Rồi Lại Văn Ly.

À Lại Văn Ly, rồi ai nữa

Bác Lê Quảng Toản, bác có biết không?

Hả?

Lê Quảng Toản?

Lê Quang Toản, Lê Quang Tập đấy, ông ấy tên là Toàn tức là Định nữa

Với có gặp bác Nguyễn Thị Duyên nữa?

Ai?

Bác Nguyễn Thị Duyên ở bên Bảo Ninh đấy?

À, bà, bà Duyên hả, bà ấy là nguyên là Chủ tịch thành phố ở thị xã Đồng Hới

Thì tụi con cũng, tụi con cũng mới về cho nên mới gặp được mấy người đó thôi ạ?

Nhưng mà cái nội dung ra sao?

Dạ nội dùng là tụi cháu muốn tìm hiểu chủ yếu là về vấn đề hành chính đấy bác, chủ yếu là cái thời kỳ mà 45 - 54 bác ạ?

45 - 54 hả, à thời kỳ đó, thời kỳ trong kháng chiến chống Pháp đấy Ngồi đấy có tiện không hay là ngồi qua bên này, sang bên này ngồi, chú ở quê mô, quê mô?

Dạ con quê ở Nghệ An ạ Còn cháu thì cũng ở dưới Nam Lý đấy?

Cô là quê ở đâu

Quê ở đây, cháu ở Nam Lý?

Ở Nam Lý à, thôi bây giờ yêu cầu như thế nào thì cho bác biết?

Dạ trước tiên là bác cho con biết là cái đầy đủ họ tên của bác ạ?

Bác là 158

Bác sinh năm mấy hả bác?

Sinh năm 25, 1925, quê ở Đồng Hải, khu phố Đồng Hải

Đồng Hải ạ?

Đồng Hải, Đồng Hới, Quảng Bình

Trước đây bác sinh ra ở đâu ạ?

Ông thì là dân thường thôi, bà thì buôn bán nhỏ, thuộc loại dân nghèo ở thị xã, dân nghèo ở khu phố Đồng Hới.

Thế gia đình bác là có mấy anh em ạ, tức là ông bà sinh ra mấy anh em?

Của ông à, anh chị em của ông hả, anh chị em của ông như vậy là 5 người, 2 trai, 3 gái Anh đầu, bác là con út, gái út, trên bác là bác Nhâm, Nhâm là bị bệnh do đó cho nên là chết rồi, trên cách bác, chết rồi còn lại bác là út, bây giờ chỉ còn lại bác Trong kháng chiến chống Pháp thì là bác đi tham gia kháng chiến xong rồi năm 54 là hòa bình lập lại bác về Phú Quang

ở huyện Bảo Ninh, thì chỉ còn có mẹ, rồi mẹ cũng qua đời, rồi chị em rồi cũng qua đời, bây chỉ còn một mình bác

Vậy bác cho con hỏi là hồi nhỏ bác có được đi học khôngạ?

Hả?

Hồi nhỏ bác có được đi học không ạ?

À hồi nhỏ bác có đi học, bác đi học, thời kỳ học chữ quốc ngữ thầy hương sư đấy là như thầy trong làng đấy, rồi cũng có học chữ Hán một thời gian, sau lại học Prime, tức là bằng tiểu họcđấy, rồi học thêm hai năm về trung học, bấy giờ thì bác cái trình độ văn hóa nó thế

Thế bác cho con hỏi là bác bắt đầu học từ khi nào ạ?

Hả?

Bác bắt đầu học từ khi mấy tuổi ạ?

À bác học lúc đó là 10 tuổi rồi đấy, bắt đầu học, học chữ Quốc ngữ, thầy trong làng đấy, gọi

là hương sư đấy, bác có học chữ Hán nữa Cho đến năm 15, 16 tuổi thì vào trường tiểu học Đồng Hới, thì thời kỳ đó là học từ lớp 5, thời kỳ đó thằng Pháp là còn Ê lê măng tanh đấy, tức

là lớp 5 cho đến tiểu học, còn là đậu Prime rồi thì là học thêm hai năm trung học nữa, lúc đó

là gia đình nghèo cho nên không đi vào Huế chứ, thời kỳ đó sau học Prime rồi là thì là học thêm thì vào Huế học, theo học ra Vinh học, nhưng mà thời kỳ đó là gia đình của bác là nghèo, nên là không đi được, mà bác lúc bấy giờ là phải đi dạy, thời kỳ đó là bác đang đi dạy,năm 19 tuổi bác đi dạy, dạy sau Cách mạng tháng 8 thì, trước Cách mạng tháng Tám thì cũng

có đi dạy, sau Cách mạng tháng Tám đấy là trong cái, người ta bổ dụng bác đi dạy, dạy từ, từ ngày đấy

Dạ bác cho con hỏi là, như vậy là cái năm mà bác nghỉ học là năm mấy bác nhỉ?

Nghỉ học từ năm 44

Bốn tư ạ?

Bốn mươi bốn đấy, là học cho đến năm 44 là đến qua năm 45 là tham gia cách mạng, thời kỳ đấy là chuẩn bị là Tổng khởi nghĩa đấy

Năm 45 là bác chính thức tham gia cách mạng ạ?

Ừ, à bác tháng 5 năm 45 là bác tham gia rồi

Thế hồi đó ai vận động bác tham gia hả bác?

Lúc đấy là có, ở đây là có ông Hoàng Văn Diễm

Hoàng Văn Diễm ạ?

Ừ Hoàng Văn Diễm là, coi như là cũng là cái hạt nhân của Đồng Hới, là chung còn Quảng Bình là riêng, à Quảng Bình là chung Đồng Hới là riêng, ông ấy là ở bên, là ở trước ở đây, ở trong cái Đồng Hới.

Hồi đó ông Hoàng Văn Diễm là làm gì hả bác?

Làm Chủ tịch của Quảng Bình thời năm 45 khởi nghĩa xong

Tức là cái khi mà ông Hoàng Văn Diễm này là đi vận động bác là ông ấy làm cái gì?

Ông ấy là coi là một cái chủ hiệu buôn của tây ở Ba Tri, một hiệu buôn thuốc Tây ở Đồng Hới, mà ông ấy quê ở Quảng Điền, Quảng Điền, Thừa Thiên đấy, ông ấy ra đây, ông ấy là bị

tù ngoài kia thì ông ấy ra tù thì ông ấy về hoạt động ở Đồng Hới, ra thì ông ấy về đây, ở ĐồngHới, mà người thì, nhà buôn thuốc Tây ở tại Đồng Hới

Dạ thế cái khi mà, ông Hoàng, Hoàng Văn Diễm này đến vận động bác thì ông ấy nói sao ạ?

Lúc đó thi coi như ông cũng mở một cái, ngoài cái vấn đề cái hiệu pháp ma chi, tức là hiệu thuốc Tây để mà bán để mà giúp, thế còn ấy còn mở thêm một cái hiệu sách, gọi là hiệu sách Đông Phương, trước Cách mạng tháng Tám đấy, cho cái đưa cháu mà đứng hiệu sách đấy để

mà bán, mà đồng thời cũng thu hút cái thanh niên, và cái trí thức nọ kia ở cái Đồng Hới, đến xem mua sách rồi là đọc sách rồi nọ kia, thì là bác thông qua đó, là ông cũng có cái tuyên truyền, và một số thanh niên ở trong Đồng Hới, nhưng còn ít, trực tiếp ngày xưa là bác rồi là ông Tú là coi như các vị tiền khởi đấy, vị lão thành tiền khởi của Đồng Hới đấy là tuyên truyền, cho nên là với một số thanh niên nọ kia trong thị xã, như là anh Nguyễn Quang Triệu rồi anh Nguyễn Xá, Nguyễn Xuân Hoàng hay bạn bè ngày xưa cùng tang lứa với bác, trong cái lúc đó cũng thành cái thanh niên quốc thần rồi, mà bác là, là cũng được mấy cái vị đó, vị kia là tuyên truyền, cho nên là bác, vừa là tuyên truyền, nhưng đồng thời vừa là thông qua cáihiệu sách Đông Phương là để mà nghiên cứu các cái loại sách mà thời kỳ đó bác còn nhớ là cái, cái quyển của Bác Hồ đấy, khi đó là Sửa đổi lề lối làm việc đấy, là gì đó trách nhân, quyển, quyển mà cô có biết, anh có biết

Dạ con không biết?

Gọi là, coi như đầu chữ là gọi là Sửa đổi đường lối làm việc, của Bác Hồ đấy, thời kỳ đó là cócái quyển đấy, cho nên là bác cũng nghiên cứu quyển đó và đồng thời sách về Mác - Lênin về

nọ kia là mang để biếu bác, thì bác xem thì nọ kia, thì bác rút ra và nhận thức và đồng thời cái tuyên truyền của các vị đó thì bác cũng tham gia thôi, mà lúc đó cái phong trào Thanh niên Cứu quốc thì, tuy là nhỏ hẹp nhưng mà thấy rất là dễ tiếp thu về cái vấn đề đấy

Thế bác cho con hỏi là cái đội Thanh niên Cứu quốc này ra đời vào tháng mấy ạ?

Ra đời thì là trước Cách mạng tháng Tám, nhưng mà ở cái Đồng Hới đấy là cũng là sau năm

44 ngoài kia là có rồi, có phong trào rồi, thời kỳ đó là coi như gọi là Thanh niên Cứu quốc của tỉnh Đồng Hới, của Quảng Bình nói chung và cái Đồng Hới nói riêng Năm 44 là du nhậpvào cái Đồng Hới là năm đấy, và sau đó là bác tham gia vào cái Đoàn Thanh niên Cứu quốc của thị xã, mà cái Thanh niên Cứu quốc này nó thuộc vào cái thị bộ của Việt Minh, gọi là thị

bộ Việt Minh của thị xã, nó nằm ở trong cái tổ chức đó, trong cái tổ chức của là thị bộ Việt Minh của thị xã Đồng Hới bấy giờ đấy, là gồm nhiều cái đoàn thể Cứu quốc, trong đó có cái Thanh niên Cứu quốc, Phụ nữ Cứu quốc, rồi Công nhân Cứu quốc, rồi là Nông dân Cứu quốc, nọ kia vân, vân, Phụ lão Cứu quốc, đấy những cái tổ chức đấy nó nằm trong cái thị bộ, gọi thị bộ Việt Minh của thị xã Đồng Hới, với sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng, lúc bấy giờ mà đang còn bí mật, đang rất bí mật, đấy

Thế lúc này ngoài cái Thanh niên Cứu quốc thì có cái lực lượng nào nữa không bác?

Có đấy, mấy cái lực lượng đó, Công nhân Cứu quốc này, rồi Phụ lão Cứu quốc này, Phụ nữ Cứu quốc này.

Những cái, những cái lực lượng này là có trước cách mạng ạ, hay là sau cách mạng ạ?

À lực lượng này là trước, trước Cách mạng tháng Tám thành công

Vậy bác tham gia vào ?

Đã hình thành, à bác tham gia tháng 5 năm 45

Là bác là Thanh niên hay là ?

Thanh niên đấy, vào tham gia Thanh niên trong cái mặt trận này, trong cái thị bộ Việt Minh này

Vậy lúc tham gia vậy bác có hiểu về cách mạng là gì không bác?

À lúc đó à, lúc đó thì cũng có hiểu rồi chứ, lúc đó coi như gọi là Việt Minh rồi đấy, coi như cái Mặt trận Việt Minh, cũng nhằm mục đích để chống chủ nghĩa đế quốc, chống thực dân, phát xít Nhật, Pháp về khi nó diễn ở trong cái thị xã, cho nên bác cũng giác ngộ từ đó Thấy cái hoạt động tội ác nọ kia, thấy cái hoạt động của giặc Pháp, rồi là phát xít Nhật nọ kia, hắn hành hạ nó kia, rồi gây tàn khốc trong thành phố đấy, nhất là cái nạn đói 45 của mình đấy, nạn đói 45 là gây nhiều người thương vong, người chết nọ kia là dọc đường phố là tháng nào cũng chết

Thế cái khi mà bác ở Đồng Hới bác có nghe gì đến cái việc mà Nhật đảo chính không ạ?

Hả, à cái lúc đó là thì coi như là cũng giác ngộ rồi, thì tham gia để chuẩn bị cho cái Tổng khởi nghĩa đấy, khởi nghĩa năm, tháng Tám năm 45 đấy

Nhưng mà trước đó bác có nghe gì đến cái việc mà Nhật đảo chính Pháp không ạ?

À có chứ, thời kỳ đó là coi như Nhật là vào tước vũ khí của thằng Pháp, ở tại Đồng Hới nó

nó cũng vào, rồi tiếp đến là cái Tưởng Giới Thạch đấy

Đó là sau ?

Cũng là vào Đồng Hới, để là giải giáp quân Nhật, nhưng mà cái lực lượng đấy, coi như thời

kỳ đấy là coi như là quân của Tưởng Giới Thạch đấy là quân của Đồng minh, nó là vào Đồng Hới cũng là nhằm là để giải giáp Nhật Còn thằng Nhật đấy thì làm trước, thằng Nhật đấy thì giải giáp là thằng Pháp, thực dân Pháp, đảo chính là coi như là đảo chính Nhật đấy mà, thằng Nhật nó làm cái cuộc đảo chính, lật đổ thằng Pháp, sau đó thằng Nhật là cái trị mình, thời kỳ

đó gọi là Đại Đông Á đấy, Nhật, là tiếp đến đấy là Tưởng Giới Thạch nó nằm ở trong cái Đồng minh, nằm ở trong Đồng minh, cho nên là thằng Tưởng Giới Thạch, chỉ huy Tưởng Giới Thạch thì nó cũng tạo, nó cũng giải thoát thằng Nhật, phát xít Nhật, rồi sau đó mình nhân cái cơ hội đó, cho nên là Trung ương thời kỳ đó là, Nhật với Pháp nó đánh nhau là thời

cơ của chúng ta, như bác Trường Chinh là có một kết luận về vấn đề đó, họ đã nhận định như vậy, họ nói cho nên ta chớp lấy cái thời cơ, Nhật Pháp đánh nhau, nó cùng hành động với chúng ta, thì lúc đó là chúng ta, trở lại cái vấn đề là Tổng khởi nghĩa cướp chính quyền trong tay thằng Nhật

Thế khi mà có cái chỉ thị Nhật - Pháp đánh nhau và hành động của chúng ta đó thì ở Đồng Hới mình có, có cái chủ trương gì không bác?

Họ có tiếp thu được cái tinh thần đó, do đó cho nên cũng là cũng có chủ trương cũng chuẩn bị

mà khởi nghĩa đấy, Tổng khởi nghĩa theo cái lệnh của toàn quốc đấy, nhưng mà ở Quảng Bình đấy là tiếp thu sau, do đó cho nên đến ngày 28, thường là coi như 19 tháng Tám là toàn

quốc Tổng khởi nghĩa, nhưng mà ở Quảng Bình đấy thì là tiếp thu, thì lệnh của Trung ương chậm, do đó cho nên là mãi đến tận ngày 28 tháng 8 năm 45 mới là tiến hành cướp chính quyền.

Thế khi cướp chính quyền vậy là bác có tham gia không ạ?

À tham gia chứ, bác tham gia trong cái đội ngũ Thanh niên và dân quân tự vệ và cùng với nhân dân ngoài kia là vào, ở ngoài kia là giải giáp cái thằng Nam triều đấy, là vào để cướp chính quyền ngoài kia để mà lập lại cái nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Bác tuyên bố ngoàikia, ta là cướp chính quyền ngoài kia rồi

Thế cái khi mà cướp chính quyền vậy có xảy ra xô xát nổ súng đánh nhau không bác?

Lúc đó là thằng Nhật vẫn còn, quân Nhật đang còn đóng ở trong thành đấy, trong thành Nội đấy, trước đây gọi cái trong thành là trong, còn mình ở ngoài thì gọi là ngoài này, thế trong thành Nội là, là có các cơ quan của thằng thực dân Pháp trước cái trị mình, nó đóng ở trong

đó, hoặc như là cái trại lính của Nhật, của Pháp nó đóng, đóng ở trong thành đấy, thì lúc bấy giờ thì coi như mình có cái vận động nọ kia, thì cái binh sĩ của Nhật hay của Pháp, do đó cho nên nó đầu hàng mình, vì nó ở bên chính quốc nó đã đầu hàng Đồng minh rồi, Nhật đấy mà, lúc bấy giờ là thằng Nhật, thì sau đó mình là vận động nó, nọ kia cho nên là mình vào thì không có cái tiếng súng, mình cũng đề phòng cái vấn đề là có thể bất quá này kia nó có thể

nó nổ súng, nhưng mà sau đó quân của mình vào, dân của mình vào ngoài kia để mà cướp chính quyền ở trong thành Nội đấy, thì là không thấy phản lại gì cả

Bác kể lại cái ngày mà đi cướp chính quyền đó cho tụi cháu nghe được không bác?

Ngày đó là coi như bác cũng là trong cái hàng ngũ của thanh niên, nhân dân của thị xã, của thành phố Đồng Hới, và phối hợp vói các cái mũi, của các cái huyện Ví dụ như huyện QuảngNinh này, cũng có một cái tầng lớp là dân quân tự vệ, rồi thanh niên rồi nhân dân nọ kia, của các cái huyện xung quanh, ví dụ như ở trên Quảng Ninh về, rồi là ở Bố Trạch vào, rồi là ở bên Bảo Ninh qua, ngoài kia là hội họp các cái cánh như vậy, hội họp cùng với cái nội thị rồi vào, rồi là vào như vậy là, rồi là sáng tờ mờ ngoài kia là quân đã kéo vào áp sát xung quanh thành rồi, do đó cho nên đến năm giờ là mình vào trong thành rồi, mình vào đó thì coi như nói chung là cái cơ quan hành chính của Nam triều đấy mà, cũng như là của Nhật thì nó đã đầu hàng rồi, thằng tuần, gọi là tuần phủ Nguyễn Thơ, tên là Nguyễn Thơ đấy, thì nó cũng đã đầu hàng ngoài kia rồi, thì coi như mình, cái ban, cái Ban chấp hành, cái ban là Ủy ban khángchiến ngoài kia là mình ra mắt nhân dân, tuyên bố độc lập đầu tiên của Việt Nam dân chủ cộng hòa, xong rồi chào cờ nọ kia và đồng thời là, xong rồi là tuần hành, các cái đoàn thể nọ kia, các cái lực lượng này kia là tuần hành xung quanh thành phố, lúc bấy giờ coi như là, gọi

là cướp chính quyền xong là coi như là tuyên bố nước Việt Nam dân chủ cộng hòa bây giờ độc lập, thế đấy, là tinh thần là như thế, có cái Quốc ca, có cử người viết Quốc ca, bây giờ là hát đấy, hát Quốc ca nữa, lúc bấy giờ thì chưa có cái bài Quốc ca đó đâu, mà lúc đó là có cái bài khác, bài gọi là tổ quốc ta quân tiền phong, chứ không phải là cái bài Quốc ca sau này, sau này Nam Cao làm cái bài Quốc ca về sau này Còn cái thời kỳ đấy là chỉ có hát để mà treo cờ là cái bài Quốc quân ca, quân tiền phong

Thế bác cho con hỏi là sau khi giành chính quyền rồi cái Ủy ban cách mạng có được thành lập ngay không ạ?

Thành lập đó, Ủy ban cách mạng thành lập là gồm có mấy vị này, là một là ông Trần Văn Sở Chủ tịch, hai là Hoàng Văn Diễm, ba là Võ Văn Quyết, bốn là Nguyễn Văn Đồng, Đồng là

Sĩ Nguyên bây giờ đấy, Nguyễn Đồng, Nguyễn Văn Đồng, hay là Nguyễn Đồng gì đấy, rồi là

Võ Thuận Nho phụ trách về tuyên truyền, à không, à Võ Thuận Nho cũng là quê Lệ Thủy

đấy, em ông Võ Nguyên Giáp đấy, Võ Thuận Nho Thế rồi ông Lê, Lê Văn Triển, Lê Văn Triển, Lê Triển, hay Lê Văn Triển gì đấy, đấy mấy cái vị đấy, có mấy cái vị đấy thôi.

Sáu ạ, sáu người ạ?

Ừ, sáu, bảy gì khi đó, tôi cũng nhớ từng đấy thôi

Mấy người này là nằm trong Ủy ban cách mạng của thị xã ạ?

Ủy ban cách mạng lâm thời của Quảng Bình đấy

Của tỉnh hay của thị xã hả bác?

Thị xã không có chức Chủ tịch hả bác?

À có, ông Chủ tịch là lúc bấy giờ là coi như là ông Trương Nghi Bình

Những ông này còn sống không bác?

Không, mất rồi

Ông Trương Nghi Bình này, này ?

Ông Trương Nghi Bình là mất rồi, đấy một số vậy thôi

Thế ở cấp dưới hơn có có chính quyền không bác?

Chính quyền thì lúc bấy giờ thì, thì sau này thì mình mới cử

Dạ nhưng mà ở Ủy ban lâm thời đấy?

Có, lúc đó là coi như cũng có Ủy ban ở dưới, là ở, là gọi là phường, xã đấy

Cái hồi đó cái chỗ mà khu phố của bác là ở Đồng Hải đấy, Đồng Hải thì có?

Đồng Hải thì có ông Trương Nghi Bình đó thôi, ông Hoàng Mạnh Trâm, ông cũng chết rồi, ông Hoàng Mạnh Trâm

Là lúc bác tham gia cướp chính quyền là bác tham gia ở khu phố mà đi lên, hay là bác ở hẳn trên thị xã luôn ạ?

À ở khu phố, gọi là tham gia lúc bấy giờ là coi như tôi là cái phụ trách cái tổ Thanh niên Cứu quốc đường phố, phụ trách cái tổ Thanh niên Cứu quốc của đường phố, đường phố của thị xã đấy, lúc đó thị xã rất hẹp thôi

Thế sau khi mà thành lập chính quyền thì bác làm gì bác?

Khi đó thì coi như là cướp chính quyền xong rồi thì tôi được, bây giờ gọi là cái Ty Giáo dục đấy, Sở Giáo dục đào tạo, lúc bấy giờ thì coi như là cái Ty Học chánh, Nha Học chánh, mà bây giờ đây gọi là cái Ty Giáo dục đấy, lại cử tôi đi dạy trường tiểu học Đồng Hới, lúc bấy giờ tôi dạy trường tiểu học Đồng Hới năm, tháng 9 năm 45 là lúc bấy giờ là có cái chủ trương

của Bác Hồ, chủ trương Hồ Chủ tịch là ba cái loại giặc đấy, giặc dốt, giặc đói, giặc ngoại xâm, giặc ngoại xâm đấy Thế trước hết là quan tâm đến cái giặc dốt, do đó, cho nên là trườngbắt đầu sẵn có đó cho nên bắt đầu mở, chiêu cái số mà giáo viên cũ đấy, trong đó là có tôi, là

vì thời kỳ đó tôi là cũng vì cũng hoàn cảnh gia đình không đi học được về quê mở một cái trường tư ở địa phương, thì tôi được đi dạy ở cái trường, trường đó gọi là cái trường Xanh Spari thời kỳ trước Cách mạng tháng Tám đấy, tôi dạy ở cái trường Xanh Spari, cái trường đógọi là trung học, mà gọi là tư nhân họ mở, đến dạy cho cái học sinh nghèo cho cái gia đình không đủ điều kiện đi học, học xã thì phải học ở đó, thì tôi mới tham gia dạy ở đó Đến khi

mà cướp chính quyền xong rồi thì họ, Nha Học chánh điều bác dạy ở trường tiểu học Đồng Hới, hồi đấy là chỉ có một cái trường đó, và một cái trường tiểu học của gọi là Trung Bính xã Bảo Ninh thì hai trường thôi, sau Cách mạng tháng Tám đấy thì mới có, ở trong cái thành phốĐồng Hới đấy chỉ có hai trường thôi, trường tiểu học trong thành phố, trong, trong nội thành, thành nội, và một cái trường, gọi là trường trung học Trung Bính, xã Bảo Ninh là chỗ mẹ Suốt đấy, thì bác là dạy ở trong này, và sau đó mà cái niên khóa thứ hai đấy là bác qua Bắc Bình dạy, dạy học một thời gian, hai niên khóa, niên khóa ở trong này, và niên khóa ngoài đấy, dạy học, thế cho nên là vừa qua đây nhân dịp 65 năm thành lập cái trường tiểu học Bảo Ninh đấy là bác có tham dự cái lễ đó, có mời bác ra dự cái lễ đó, 65 năm thành lập trường

Là năm mấy thì bác qua trường Trung Bính bác?

Năm 45, 45, 46

Tức là cũng dạy ở trường ?

45 đấy, 45, 46 là dạy ở bên này, là 46, 47 là qua bên đấy rồi, cho nên bây giờ nó, 65 năm trường tiểu học Trung Bính, Trung học cơ sở Bảo Ninh mùng 1 tháng 2

Dạ trường xưa nhất đấy nhỉ?

Họ tổ chức cái kỷ niệm 65 năm, kỷ niệm 60 năm là cũng, sau đó là có tổ chức thêm một cái

kỷ niệm nữa là 65 năm

Thế cái hồi khi mà giành chính quyền đó, bác đi dạy thì bác thấy cái phong trào Bình dân học vụ ở tại thị xã mình sao hả bác?

Lúc đấy thì như thế này, là kết hợp cái vần đề về cái giáo dục rồi đấy thì có chủ trương là xóa

mù chữ cho dân ở thị xã, cho nên vừa dạy, ban ngày thì dạy, ban đêm là về là mở lớp Nhiệm

vụ của bác là một trong hai giáo viên trực tiếp phụ trách về cái Bình dân học vụ ở thị xã Đồng Hới, như vậy là coi như là huy động một số thanh niên nam nữ nó kia, cùng với bác là

tổ chức là, ban đêm là cứ làm ở ngoài, ngoài sân, ngoài lề đường, dọc cái đường phố, bà con

họ tham gia là học xóa nạn mù chữ

như cái phong trào này là rầm rộ ở trong cái thì xã, rồi sau này phát triển ra các huỵên nọ kia thì cái đó sau này mới phát triển, thế còn chủ yếu là lúc bấy giờ là coi như là ở thị xã nhân ra.

Thế như cái hồi đó đi học, tổ chức Bình dân học vụ thì có gặp có những cái khó khăn thuận lợi gì không bác?

Lúc bấy giờ thì dân, sau khi mà cướp chính quyền xong rồi người ta phấn khởi lắm mà người

ta cũng tham gia nọ kia, người ta tích cực, cũng có cái, mình kêu gọi đóng góp Ví dụ như là sắm bàn ghế cho người ta học, hay là học ở trong nhà nọ kia có bàn ghế thì họ cũng đưa ra, rồi là vấn đề bắt điện này kia, rồi là tổ chức là bên Bảo Ninh đấy họ đi làm nghề đấy mà, thì

là ra ngoài biển ngoài kia để mà học, lúc bấy giờ học theo kiểu mà dùng cái mo, mo cau đấy, cắt thành chữ i tờ, tờ i ti, rồi nọ kia đấy, cắt được chữ nọ kia Rồi là cũng vận động, vận động

bà con họ tham gia rất là tích cực, không những là tham gia học mà tham gia giúp sắm nhữngcái phương tiện nọ kia là phát triển cái lớp, các cái lớp Bình dân học vụ

Thế khi này ở trong các cái trường học như trường tiểu học ở Đồng Hới đấy với trường tiểu học ở Bảo Ninh thì các cái sở vật chất có tốt không bác?

Lúc bấy giờ thì cũng nói chung là, là vì chỉ có hai trường thôi, do đó cho nên cái vận động nhân dân mà ủng hộ hay là Nhà nước nọ kia hỗ trợ vào thì tương đối đầy đủ, nhìn chung cũngkhông phải là thiếu thốn lắm, tất nhiên là không đủ tiện nghi như bây giờ, không đủ phương tiện học hành như bây giờ, thế nhưng mà cũng đủ, là có bàn ghế rồi có bảng đen, rồi có sách báo nọ kia vân vân, cho học sinh học

Học sinh đi học có đông không bác?

Đông, lúc bấy giờ là có bác là dạy, lúc đó là dạy lớp 3 gọi là Cua lê măng te, tức là tiếng Pháp

là gọi là Cua lê măng te là lớp ba, mà bây giờ đấy, trước đấy đấy, là lớp 5 đấy là cuối lớp, là coi như mới vào lớp năm Cua a măng tanh rồi đến Rê măng toa là lớp tư, Ê lê măng te là lớp

ba, rồi may oăng đơ rồi này kia lên Súp pe ri ơ rồi thi Prime này kia Bây giờ là khác, bây giờcái lớp năm là cái lớp mà cao hơn, lớp một, lớp, lớp 3, lớp 4, lớp 5, thế trước đây thì gọi là lớp, goi là thơ ấu nọ kia thì ăng phăng tanh, lớp 5, lớp 5, rồi lớp 4,rồi lớp 3, lớp nhì đệ nhất, lớp nhị đệ nhị, lớp nhất, trước đây là như vậy, thì bác là dạy lớp ba, lớp ba, lớp nhì, là đệ nhấtrồi đó, đấy thời kỳ

Thế lúc này ngoài cái việc tổ chức Bình dân học vụ thì ở chính quyền ở thị xã còn có những cái hoạt động nào nữa, bác có biết không ạ?

À có chứ, lúc bấy giờ là có cái vấn đề thực hiện cái chủ trương của Hồ Chủ tịch đấy, ngoài vấn đề là chống giặc dốt đấy thì có cái chống giặc đói, thì lúc bấy giờ là có phát động toàn dân về cái vấn đề Tuần lễ đồng, với Tuần lễ vàng, thế nhân dân là hưởng ứng rất là tích cực, nhất là dùng cái trường tiểu học ở trong, trong thành Nội đấy mà, làm cái nơi phát động đầu tiên, thì bà con tập hợp ở đó để mà ủng hộ, ủng hộ vàng, ủng hộ đồng Tuần lễ vàng là Tuần

lễ vàng và Tuần lễ đồng thì coi như nhân dân hưởng ứng, ai có vòng, xuyến rồi nọ kia hay là bông tai hay là gì đó, bao nhiêu đó thì ủng hộ, hay là đồng thì cái lư đồng, nọ kia này khác thì

họ ủng hộ, đó là Tuần lễ vàng và Tuần lễ đồng Rồi là ủng hộ về vấn đề chống đói, thì vận động các cái nhà mà họ tương đối giàu có đấy, họ nấu cháo, hoặc là họ ủng hộ gạo, ủng hộ tiền, cho tầng lớp nghèo, tầng lớp đói, thì lúc bấy giờ sau Cách mạng tháng Tám mà vẫn còn đói, mà trận đói năm 45 là chết hai triệu người là trong cái dịp đó, là ở cái Đồng Hới này, ngày xưa là bác, lúc bấy giờ đang còn, năm 45 ngày xưa là cũng, cũng là lớn rồi, nhưng mà bác ở dọc đường phố thì sáng dây như vậy là coi như người nằm lăn ra chết, không có đói thôi, mà nhất là ở các thôn xóm quanh ở vùng nông thôn về, người thì chết, người thì đau nọ kia nằm đầy thành phố, bác nói cho nên thời kỳ nạn đói đấy ngày xưa là ghê gớm lắm Do đó cho nên là vận động bà con ở trong khu phố, những cái nhà mà hảo tâm nọ kia đấy thì lúc bấy

giờ thì coi như là họ nấu cháo, rồi vấn đề gạo cơn nọ kia là họ ủng hộ, tiền bạc nọ kia là ủng

hộ cho cái số này, mà giải quyết cái nạn đói năm 45, trước, là trước Cách mạng tháng Tám, trước khi mình cướp chính quyền là mình cũng, Đảng lúc bấy giờ đang còn bí mật mà, cái tổ chức của đoàn thể nọ kia đang còn bí mật mà vận phải vận động nọ kia là bà con ủng hộ Đếnkhi mà cướp chính quyền xong rồi thì ta tiếp tục nọ kia là phát động nhân dân để mà ủng hộ cái vấn đề này, đấy, thế đó là cái việc làm, mà trong cái thực hiện theo cái lời Bác Hồ Còn là vấn đề chống xâm lược nọ kia thì đến tháng 3 năm 47 thì Tây mới đổ bộ vào, thì giặc Pháp mới đổ bộ lên Đồng Hới, vào tháng 3 năm 47, lúc bấy giờ là mình chuẩn bị nọ kia để chống cái cuộc xâm lược lần thứ hai của Pháp

Bác cho con hỏi là sau, cũng với những cái việc như là chống giặc đói, giặc dốt thì sau khi

đó thì, lúc này chính quyền thành lập rồi, bên chính quyền có chuẩn bị cho cái việc bầu cử không bác, bác có biết không ạ?

Có, có cái bầu cử mùng 6 tháng giêng đấy phải không, mùng 6 tháng giêng năm 46 đấy, là coi như có cái vận động nọ kia là nhân dân để chuẩn bị bầu cử Thì ta có mấy cái vị ứng cử

cơ, mấy vị này, này Nguyễn Đồng, Võ Quyết, Võ Thuận Nho, Trần Hường, Dương Dư, Dương Đình Dư, đấy cho nên cái thời kỳ đấy như thế này, cái trình độ dân trí đang còn thấp,

do đó cho nên cũng vẫn là tuyên truyền, cũng có cái bài bản nọ kia để tuyên truyền về cái bầu

cử này, thế nhưng mà để cho nhân dân tập trung mà bầu đấy, vào những con người mà đứng

về phương diện Đảng mà có dự kiến đấy ra cử đấy thì có cái câu, câu vè nọ kia có đọc để cho

bà con họ nhớ, là có dự kiến hay dự gì là đưa vào để mà bầu cử

Câu vè gì hả bác?

Nguyễn Đồng, Võ Quyết, Dương Dư rồi là Hoàng Diễm, Trần Hường, Hoàng Diễm cũng như

là, Trần Hường, Hoàng Diễm, có cái câu đấy, đây là danh sách rồi, nhưng mà họ lập câu danhsách như là câu vè đấy, để cho nhân dân thuộc để mà bỏ đấy mà, để mà bầu cử đấy Lúc bấy giờ là Nguyễn Đồng, Võ Quyết, Dương Dư là Trần Hường, Hoàng Diễm cũng như, à Thuận Nho, Võ Nho Trần Hường, Võ Quyết, Dương Dư, Nguyễn Đồng, Võ Quyết, Dương Dư Nguyễn Đồng, Võ Quyết, Dương Dư, Trần Hường, Thuận Nho, hình như Trần Hường gì đấy, Hoàng Diễm cũng như Trần Hường đấy, nói chung là mấy cái vị đấy là đưa vào cái câu vè như vậy để mà tuyên truyền cho dân nhớ để mà bỏ thôi, chứ còn bấy giờ là sợ dân không, không, lúc bấy giờ là nhận thức quá yếu, cho nên là làm sao bố trí, thời kỳ bấy giờ mà vận động như thế, thế tôi nhớ cái đó là cái thứ nhất Cái vấn đề thứ hai nữa là, bà con phải là rất sôi nổi, đi rất đông, coi như cái đó là trăm phần trăm, là coi như đúng lứa tuổi thì bầu cử nọ kia thì người ta hưởng ứng rất là nhiệt tình, mà có băng, cờ, khẩu hiệu, là có đi tuyên truyền này khác vận động Lúc bấy giờ là bọn tôi cũng nằm trong cái tổ là đi tuyên truyền ở các cái vùng lân cận, xung quanh thị xã đấy, hình thành nên cái tổ công tác gọi là tổ đi tuyên truyền xung phong, là của cái Việt Minh Trung Bộ, lúc bấy giờ là của Việt Minh đấy, là cũng đi tuyên truyền nọ kia là xung quanh các cái khu ngoại ô của thị xã Đồng Hới, tuyên truyền về cái vấn đề là bầu cử

Khi đấy mình tuyên truyền thì tuyên truyền cái gì hả bác?

Hả?

Mình tuyên truyền thì tuyên truyền như thế nào ạ?

Thì nói, bây giờ đây nước ta là được độc lập nọ kia rồi thì bây giờ phải có một cái là bầu ra một cái Quốc hội nọ kia, để mà lập tạo đất nước, để mà phục vụ cho vấn đề là tiến tiếp, kiến quốc, kháng chiến vân vân, để mà xây dựng đất nước, mà bà con chọn cái người đủ đức, đủ tài này khác, tuyên truyền theo cái bài bản ngày xưa của mình tự soạn đấy, của cơ quan soạn

như vậy thì mình đi tuyên truyền vậy đấy, thì bà con họ cũng nhận thức được, vì cái trách nhiệm quyền lợi của mình trong cái vấn đề bầu cử, nói chung là họ đi hào hứng lắm.

Dạ thế lúc mình chỉ cho dân là phải bầu những người này, người này thì dân có nghe theo không hả bác?

Có chứ, coi như là mình hướng dẫn những cái người, người này là người yêu nước, người đã

có công để mà cướp lại chính quyền, giành lại chính quyền trong tay của giặc Pháp, giặc Nhật rồi nọ kia, cho nên là bà con họ tin tưởng, mà lúc bấy giờ nói chung là, mà nói đến cái Việt Minh người ta cũng rất là hào hứng, người ta rất là tin tưởng, vì là họ thấy rõ cái vấn đề, cái khí thế trong cái thời kỳ mà cướp chính quyền đấy, cho nên họ cũng là hưởng ứng thôi, chứ không có vấn đề gì

Những người này là mình bầu Quốc hội à bác?

Hả?

Những người này là bầu Quốc hội hay là bầu vào Hội đồng ạ?

Bầu vào, đưa vào Quốc hội đấy, coi như của tỉnh Quảng Bình để mà đưa vào trong cái thành viên của Quốc hội cả nước đấy

Là ở các cấp tỉnh, với thị xã với cấp dưới cũng bầu như thế này hay là cái này là chỉ ở trên tỉnh thôi ạ?

Toàn quốc mà, mà nói chung là toàn tỉnh là, là bầu mấy cái vị đấy, coi như đây là đại biểu củatỉnh Quảng Bình

Thế còn cái việc tổ chức bầu cử Hội đồng nhân dân ở thị xã sao bác?

Sau đó sau, thời kỳ sau

Sau có lâu không?

Hả?

Tức là cái việc bầu cử Hội đồng thị xã nó có sau lâu không?

Sau thì hình như cũng lâu lắm thì mới bầu, bầu Quốc hội xong đã thì mới bầu là Hội đồng nhân dân

Là có cách khoảng, trong thời gian bao nhiêu ạ?

Khoảng chừng độ, hình như cái này thì tôi không nhớ lắm, nhưng mà cũng là năm, bảy tháng sau thôi, chứ cũng không lâu lắm đâu

Thế như cái Hội đồng nhân dân ở thị xã gồm những ai bác?

Thời kỳ đó thì bây giờ mình cũng quên rồi đấy, cũng nằm trong cái phố này đây, có phố ngoàikia là khác Ví dụ như ông Trương Nghi Bình này, ông Hoàng Mạnh Trâm này, rồi ông Hoàng, Hoàng Đôn này, đấy mấy vị đấy, mấy vị tôi còn nhớ thôi, còn nói chung là cũng nhiều, ở đây là có chia ra nhiều cái khu phố mà, ở cái Đồng Hới có nhiều cái khu phố, khu phố Đồng Hải, khu phố Đồng Đình rồi là khu phố Đồng Phú, ở các cái khu phố đấy, thế do

đó cho nên là, thì các cái khu phố tôi không nhớ hết đâu, chỉ có nhớ trong cái khu vực của mình thôi, cái này là có cái lịch sử, lịch sử Đảng của các cái khu phố đó, lúc đó mới nhớ đượccái tên cụ thể

Thế hồi đó ở tại thị xã mình có Quốc dân đảng hoạt động không hác bác?

Hồi thời kỳ đấy thì, tôi, tôi nhớ đấy, là có nghe thôi, có nghe tin ngoài kia thôi, cũng có một

số cá nhân thôi, mà thuộc loại trí thức đấy, lúc đó là coi như là có một vài cá nhân, ví dụ như

là, đây là tôi nghe thôi, chứ còn chưa có tài liệu này, chứa rõ ràng đâu Lúc bấy giờ đứng về phương diện là, cơ quan Nhà nước thì mới nghe thế thôi chứ cũng chưa phải là có tài liệu, có

hồ sơ cụ thể đâu, chỉ có một vài anh là đi học ở Hà Nội hay ở chỗ tỉnh ngoài kia, là có tham gia vào các cái tổ chức đấy, nghe nói như thế Ví dụ như ông Minh Quy này, anh Minh Quy này, ông Hân này, ông Na này, Đoàn Na đấy mấy cái vị đấy, có tên thế thôi, chứ còn họ cụ thểhoạt động như thế nào thì chưa, chưa có, chưa có tài liệu, chỉ nghe tin, mấy cái vị này là thuộc cái loại tú tài cả đấy Thời kỳ đấy là tú tài là cao nhất của cái Đồng Hới, nhưng mà đếm

từ từng ngón tay thôi, rất ít, mấy cái vị này là học ở các cái tỉnh ngoài, ở Hà Nội, ở Hải Phòng, ở các nơi mà thế cho nên cũng có ảnh hưởng những cái đó thôi, chứ cũng chưa có tài liệu, hồ sơ gì cụ thể lắm, lúc bấy giờ là có cái vụ này, này, cái vụ là đi tỉnh mấy cái ông Thường vụ trong tỉnh, ngoài kia có cái ông Ly có cái hành động về cái vấn đề là bỏ giết được, có tính chất thủ tiêu, là nghi hai cái vị, một là ông Nguyễn Huy Sương, ông Nguyễn Huy Sương này là, ông này thì coi như lúc mới cướp chính quyền là, gọi bây giờ đây gọi là Trưởng Ty Giáo dục đấy, Nguyễn Huy Sương, mà ông Bùi Thông là bạn của Nguyễn Huy Sương, thế là nghi hai cái tay này, cho nên có cái tổ chức là thủ tiêu, bỏ vào trong hòm gỗ, trôi sông, trôi sông rồi giờ đấy xong lại nổi lên, nổi lên là coi như là, sau đó là coi như là báo

họ đăng, thời kỳ là có báo Cứu quốc, báo Cứu quốc đấy, đăng, Bác Hồ biết, Bác Hồ biết thì sau tỉnh, hình như Trung ương sau bố trí anh Ly ra khỏi tỉnh, là mấy tay này, sau đó là chuyểnngành, chuyển sang ngành khác, như ông Trần Hường, Trần Hường là trong cái vụ này, anh

Ly là coi như là phụ trách về trinh sát, Ủy viên, à có Trần Hường đấy, ừ có Trần Hường, Ủy viên trinh sát, coi như công an hiện nay đấy, anh nay là Ủy viên cái Ủy ban lâm thời của Quảng Bình đấy mà, gọi là an ninh là thuê một số nó kia là thủ tiêu cái tay này, ở đây anh Ly lúc đấy có cái trường hợp là có cái hành động là cực đoan như vậy, cho nên là thời kỳ đó là Bác Hồ biết là điều ra ngoài kia, rồi là báo Cứu quốc cũng có đăng, lúc đó xôn xao lắm, mà

vụ đó khủng bố thế kia, gọi là Thái Đăng đây, chỗ Nhật Lệ đấy nó trôi dạt vào, nó trôi dạt vàomép bờ, dân thị xã nọ kia là, khi đó dân thị xã chạy ra xem, đến bây giờ đây là em của ông Nguyễn Huy Sương là bà Hương ở Hà Nội đấy, bà này cũng làm phó gì ở Hà Nội có vào đây,

để mà đề nghị tìm mộ, mộ chí của ông ấy chôn ở đâu, có như thế là gặp tôi, thì tôi cung cấp tài liệu cho bà ấy, và đề nghị tỉnh có cách giải quyết như thế nào, nhưng bây giờ tỉnh chả có

hồ sở, chả có gì cả, thành ra tỉnh không thể giải quyết được, bà rồi con bà ngoài kia, với em của ông ấy cũng là làm đơn làm từ nọ kia khiếu nại Trung ương, lên Bộ Công an, rồi thì Trung ương ngoài kia cũng có chỉ đạo về tỉnh, thì tỉnh nói cái vụ đó bây giờ không có hồ sơ tài liệu gì cả nên không biết, ở đây không có chuyện, ở đây có vần đề về đảng phái hoạt động nhưng mà chưa có cái điều kiện gì cụ thể, chỉ có mấy cái vị lãnh đạo nghi có thể có cái tin nào ở Trung ương cho biết nọ kia, mấy cái tay có tham gia như thế nào đó, mới có cái hành động cực đoan như vậy, đây trước kia Đồng Hới có vấn đề là như vậy

Thế cái khi mà năm 46 đấy bác có nghe gì đến cái việc mà mình ký Hiệp ước sơ bộ không bác?

À thì thấy có cái sợ bộ này kia ở tận Trung ương thì mình cũng biết thôi, cái đó thì trên sách báo thì có đăng, cũng có thông tin về cho địa phương biết về cái vấn đề, ký Hiệp định sơ bộ, thì đấy, thì cũng nghe thế thôi, chứ còn lúc bấy giờ cũng không quan tâm mấy đâu

Thế như bác thấy khi mà có cái Hiệp ước sơ bộ vậy thì phản ứng của người dân ở tại thị xã sao ạ?

Thì lúc bấy giờ thì coi như là cũng không có dự luận gì mấy đâu, vì cái việc mà Trung ương đấy, mà dội về cái vấn đề đấy, mà tuyên truyền nọ kia của ta đấy mà, cũng là chưa, chưa mạnh như bây giờ đâu, thời kỳ đó thì cũng nghe thế thôi, thì vẫn tin tưởng vào Trung ương nọ

kia trong cái vấn đề ký Hiệp định sơ bộ thôi, cũng có những cái luận điệu xuyên tạc này khác,cho rằng mình là bán, cho rằng mình là không trung thành với đất nước này khác, coi như là đầu hàng nó này khác Có một số nọ kia là tung tin ra như vậy, thì cũng biết như thế thôi, chứcòn thực tế ra, quần chúng nhân dân cũng như cán bộ này kia cũng có được tuyên truyền cũng biết cái vấn đề sơ bộ đấy, của Đảng và của Nhà nước ta cũng chủ trương để đảm bảo được cái hòa bình nọ kia mà gây chiến tranh cho Pháp đấy mà, phải nói là tinh thần là như thế, mà do đó cho nên là cũng không có cái ảnh hưởng gì đến cái dân chúng của cái Đồng Hới đấy đâu, trong thời kỳ đó.

Thế như hồi đó bác có nghe gì đến cái vụ mà, các cái vụ xung đột của mình với Pháp ở Lạng Sơn, Hà Nội hay là Hải Phòng không ạ?

Lúc bấy giờ á, lúc bấy giờ không nghe được tin tức đấy

Thế còn cái sự kiện 19 tháng 12 có nghe không ạ?

19 tháng 12 à

Sự kiện toàn quốc kháng chiến ạ?

À toàn quốc kháng chiến là cái đó sau khi trên báo chí, trên nọ kia thì mình nắm rõ, chứ còn cái thời kỳ đó là không có cái thông tin mấy đâu, chỉ có nghe thoáng thoáng qua thôi chứ còn cũng chưa, không rõ lắm đâu

Thế ở mình không chuẩn bị cho toàn quốc kháng chiến hả bác?

Hả?

Ở mình không chuẩn bị cho toàn quốc kháng chiến à?

À toàn quốc kháng chiến nọ kia thì cũng có nhưng mà mình lúc bấy giờ thì coi như là, là cũng chỉ là biết được là nó sẽ tiến hành cái vấn đề đó, nhưng mà có một cái mình ở đây chuẩn

bị, thằng địch này kia thì nó cũng chuẩn bị, cho nên mình cũng chuẩn bị để mà đối phó với hắn, cho nên, cái 27 tháng 3 năm 47 đấy là lúc đó thì nó mới xảy ra, thế còn trước đó thì chỉ nghe toàn quốc kháng chiến, mà ngay cả Nam Bộ cũng sớm hơn đấy, ở trong Nam Bộ là sớm hơn, thì cũng nghe thế thôi chứ còn cũng chưa có cái cụ thể

Thế khi mà Pháp quay lại thì ở thị xã mình sao ạ?

À lúc đó thì coi như là thì vụ mà lên chỗ Nhật về đó thì mình có cái tiểu đoàn là để mà đối phó với hắn đấy, thời kỳ đó thì cũng là mấy đợt nọ kia, nó tấn công vào trên bờ để mà đi vào thành phố, thị xã, ta cũng lực lượng của ta cũng đánh bật mấy lần đấy, sau cuối cùng nó huy động nọ kia lực lượng tương đối là dày đặc cho nên là mình phải rút đó thôi, cho nên cái ông,ông Lê Chí Long ngoài kia, ông mà tiểu đoàn trưởng đấy, là hy sinh trong cái trận đó đấy, mà bây giờ đây có cái tên đường đặt, đặt tên đường là ông đó đấy Lê Chí Long đấy, là tiểu đoàn trưởng của cái tiểu đoàn đấy, là chống cự, huy động cả cái lực lượng dân quân tự vệ của Đồng Hới đây để mà chống trả hắn, hắn đổ bộ lên cái vùng Nhật Lệ đấy, Đồng Hới, thế là mình có chống trả nọ kia mấy đợt, sau đó nó mới lên đường

Thế cái khi Pháp vào là bác vẫn còn đang dạy học chứ ạ?

Không, lúc đó là coi như mình là đang dạy chứ, như thế này, mình đang dạy thì là trước, dạy cho đến tháng giêng, Tết còn đang còn nghỉ Tết, thì đến qua tháng hai, thì là chuẩn bị là kháng chiến, cho nên là cái lực lượng giáo viên của bọn bác nọ kia là chuyển qua là bộ phận tuyên truyền, cơ quan tuyên truyền, lại đi tuyên truyền về vấn đề chuẩn bị kháng chiến, lúc bấy giờ là coi như xếp bút nghiên lên đường tranh đấu mà, cho nên là cửa nhà trường nọ kia

là đóng cửa, cái lực lượng giáo viên chuyển qua là bộ phận tuyên truyền của tỉnh, của thành