165

Phỏng vấn bà Nguyễn Thị Ngọ File # 165 165 Quê quán Khu 8, xã Dị Nậu, huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ Sinh năm 1926 Chức vụ Tham gia giành chính quyền ở xã năm 1945, phụ trách thiếu nhi Tham gia Ban Chấp[.]

Phỏng vấn ngày 12 tháng 12 năm 2009, tại huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ.

Người thực hiện phỏng vấn: Phan Tuấn Phương

[Bà 165 tuy tuổi đã cao nhưng còn khá khỏe mạnh và minh mẫn Bà tiếp chuyện phỏng vấn với thái độ vui vẻ, thoải mái Gia đình bà kinh tế bình thường]

Dạ đấy chúng cháu là ở bên Hội khoa học lịch sử Việt Nam, thì có cái chương trình đi sưu tầm tư liệu về cái thời gian kháng chiến chống Pháp 1945-1954 thì những người có tham gia trong cái bộ máy chính quyền lúc đấy thì được giới thiệu đến bà, trước hết là cháu xin hỏi

bà, bà tên là gì ạ?

Tôi tên là 165

165 ạ?

Vâng

Bà là sinh năm bao nhiêu?

Tôi chả nhớ đâu, tôi năm nay là tôi 83

Đội 7 của Dị Nậu này đấy ạ?

Đội 7 là cách đội đây vào qua cầu đến nơi, là đấy là đội 7, thế đi qua đấy đi vào trong giữa làng, thì là đến đội 6

Cái địa chỉ chỗ mình đây là đội mấy bà nhỉ?

Đội 8

Bây giờ là đội 8 ạ?

Vâng, đầu tiên nó là đội 8, cuối làng, đầu làng lại hóa cuối làng mà

À tức là 8 hết đấy.

Vâng 8 là hết, rồi sau đến 7, 7 đến 6, 6 đến 5, đấy cứ thế

Trước hết là cháu xin phép bà kể sơ qua về cái hoàn cảnh gia đình nhà mình hồi bà còn nhỏ đấy, ví dụ các cụ thân sinh ra bà là làm nghề gì?

Báo cáo với anh là, bố tôi lúc bấy giờ là, bố mẹ tôi chết đi sớm, bố mẹ tôi, chỉ có qua chèo, gánh củi thôi không có làm gì cả, thế sau khi bố mẹ tôi chết đi sớm thì, bố mẹ sinh ra chúng

tôi là được có ba anh em, thế em tôi là cũng là đi Thanh niên xung phong, đi học từ còn bé, thoát ly đi theo, lúc bấy giờ là, nói thật là hoàn cảnh thì ông, bà tôi chết, bà đẻ ra tôi chết đi thì ông tôi có lấy một người bà dì ghẻ, thế lấy bà ấy, thì bà ấy đáo để quá, thế em tôi học thì

đỗ vi ca rồi, thế xong thì cái người Tây đấy, Tây nhưng mà Tây buôn, thế cái nhà đấy không, thì người ta có, anh em người ta lấy vợ là liên quan là, là cái bà đấy gọi là bà thẩm phán, thế thì bà ấy xin làm con nuôi, xin em tôi, thế là cho đi, thế còn hai chị em, em tôi thì còn bé, còntôi lúc bấy giờ con như là sau đến, mẹ tôi chết được hai năm thì bố tôi cũng chết, thế là tôi phải ở với ông chú, à ông bác, thế thì tôi ở với ông bác, nhưng nhà ông bác thì, tôi ở thì sướng lắm, cho nên là nhà đông nhau, nhưng lúc bấy giờ, bà bá tôi bà vẫn cho tôi đi làm côngtác

À thế thời nhỏ là bà đi học ở đâu?

Tôi học Bình dân thôi

À tức sau Cách mạng thángTám mới đi học đấy?

Vâng, sau cách mạng thì, thì nói thật với anh là cũng không được học nữa, mà tôi chỉ có chuyên môn là, tôi làm đâu tôi nghiên cứu đấy, tự học thôi, đấy chứ không, không có đi học nữa, thế thì đầu tiên thì tôi mới nói chuyện với anh là, đấy là tình hình gia đình tôi như thế

À cái lúc mà giành chính quyền Cách mạng tháng Tám, ngày 19 tháng 8 năm 45 đấy bà, thì

bà có tham gia không?

Có, cái lúc bấy giờ là tôi có tham gia

Bà đi tham gia giành chính quyền ở đâu?

Tham gia, lúc bấy giờ là chúng tôi vào cái đoàn thể thiếu nhi đấy, đấy đi cổ động đấy, thế thì đầu tiên là tôi làm cái việc đấy, bây giờ tôi chỉ có nhớ tôi làm từng việc thôi, chứ còn năm tôi không nhớ đâu anh ạ, thế thì làm đầu tiên thì làm cái việc thiếu nhi, tôi làm có một năm thôi,

ở thiếu nhi, thế xong đến cái năm đấy là tôi là 16 tuổi rồi, 16, 17 rồi, thì là họ biết tôi là, như thế là làm cũng là có năng động lắm, thế là điều sang bên Thanh niên, tổ chức bên Thanh niêntôi ở như thế là ba năm, ba năm củng cố cái phong trào Thanh niên xong, thì Thanh niên lại, các anh ấy lại điều tôi về bên Phụ nữ, tôi củng cố bên Phụ nữ, đấy, tôi nhớ công việc tôi làm như thế

Cái lúc bà làm bên Phụ nữ đấy là bà giữ chức vụ gì?

Lúc bấy giờ tôi làm bên phụ nữ là là tôi ở bên Thường trực đấy, tôi ở Thường trực, chứ tôi không phải được làm Bí thư, mà lúc bấy giờ cũng điều tôi đi học cảm tình rồi, nhưng mà sau khi, đến lúc mà mãi đến cái năm mà cải cách đấy thì chấm dứt, tôi không, không ấy nữa

Thế là bà là có vào Đảng không?

Không, lúc bấy giờ là tôi mới đi học cảm tình thôi, chứ chưa được vào Đảng chính thức, vì cái năm đấy là, mấy năm thì nó cứ, chính sách cứ thay đổi, mà nó đâm ra linh tinh, cho nên chưa kết nạp được ai cả, thế thì tôi hoạt động bên Phụ nữ thì, lúc bấy giờ là tôi làm về bên Thường trực thì tôi là Phó Bí thư thì lúc bấy giờ là tôi kiêm Văn phòng, làm Văn phòng luôn Thế làm Văn phòng thì lại, lúc bấy giờ nói thật với anh là, không biết là các anh có đủ tin haykhông, thế nhưng mà tôi nói là, tôi làm lúc bấy giờ thì đầu tiên tôi làm tất cả lúc bấy giờ còn liên quan là xã, chứ chưa cắt xã, thế thì Trúc Phê, Giáp Bắc, Dị Nậu, Bình Phúc, đấy, Bình Phúc, cái gì nữa là mấy xã đấy, liên quan vào với nhau một xã, thì lúc bấy giờ là Bí thư là cái chị, chị ấy là gọi tên là chị Lương, chị Lương, chị ấy là một người Bí thư, như là ở ngoài, ở ngoài cái gì, lại nói bây dốn cứ quên đi, ở ngoài

À thế cái lúc mà bà làm ở bên Phụ nữ đấy, làm Thường trực với Văn phòng đấy, thế thì công việc của bà là cái gì?

Ối trời ơi, hằng ngày tôi phải các việc, coi như là, cứ hàng ngày, nói ví dụ như là đến tổ chức,hay là có cái gì thông chi của tỉnh về, làm cái gì thì chúng tôi đều phải làm cả đấy, thế thì bên Đảng thì như thế là có cái chị Bí thư, nhưng mà chị ấy, nói thật là lúc bấy giờ đấy, tôi mới nói

là, tôi nhớ là cái năm đấy là cái năm, cái mặt trận Đông Khê, Thất Khê cơ, thế thì chị này, chị

Bí thư này chị có lấy chồng như thế là mới được có một tháng trời thôi, thì anh ấy đi bộ đội, anh ấy đi vào cái mặt trận đấy, anh ấy chết luôn, thế là chị cứ sầu chị không làm, chị gán việc cho tôi, là tôi phải làm tất, đấy, cho nên là tất cả các ngành ngang, chỗ dọc coi như là, không như bây giờ, mà làm nó dễ như bây giờ đâu, lúc bấy giờ nó thiếu cán bộ, mà cán bộ, nói thật với anh, trình độ lúc bấy giờ có đâu như được bây giờ, đấy thế thì coi như là, bên Nông dân tôi cũng phải sang nhá, bên Phụ nữ

À bà tức là làm bên Nông hội đấy?

Vâng, sang Nông hội tôi cũng phải sang, bây giờ có công việc gì bên Nông hội thì, người ta họp hiếc người ta lại báo, hay là về, ví dụ như là trưởng xóm, hay quân dân chính Đảng họp

là phải đều có mặt cả Thế họp huyện cũng phải đi, họp tỉnh cũng phải đi, thế họp tỉnh thì bâygiờ đều là cứ phải mang gạo, chứ nào có cái gì đâu, chả có cái gì đâu anh ạ

Cái lúc bà làm ở Thường trực Phụ nữ, làm Văn phòng đấy, thì bà thấy ở Ủy ban mình có các thiết bị văn phòng như máy chữ các thứ không?

Không có máy chữ đâu ạ, toàn bằng tay hết, thế mà tôi lúc bấy giờ thì là học, học Bình dân, tôi tự học, ví dụ như là, công văn ở trên đấy như thế này, thì chữ đánh giấy, bằng cái giấy pơ luya, cứ phải giơ thế này thì mới xem được, không có dấu đâu anh ạ, không có dấu, lúc bấy giờ

À không có dấu ạ?

Không có dấu, phải dịch ra thôi, luận ra thôi, mà làm thôi, thế chứ có như bây giờ, chữ như thế này được đâu, thế mà giờ mắt tôi như thế này tôi không xem được đâu, nó mờ hết đi rồi

Cái lúc bà làm việc ở Phụ nữ thế, bà thấy Ủy ban mình có đông người làm việc không?

Đông chứ ạ, cả cái khối đấy á, tôi mới nói là đông lắm, nhưng mà các ông chết đi nhiều rồi, bây giờ tôi mới nói là, tôi còn nhớ tất cả đấy

Lúc đấy ông nào là Chủ tịch Ủy ban ạ?

Lúc bấy giờ là ông, gọi là ông Ngoạn Cầu, ông Phương Cầu, quên lại Ngoạn Cầu Phương Cầu, rồi thì ông Tài Trang đấy, với ông gì này nữa, là đấy lúc bấy giờ là các ông đấy làm Chủtịch đấy

Bên Phụ nữ của bà lúc đấy là có đông người không?

Đông, trong cái khối Thường trực của chúng tôi như thế là năm người cơ mà, năm người, thế còn cán bộ Phụ nữ, cán bộ Phụ nữ, ví dụ như là các cán bộ thuộc về Chấp hành đấy, thì chúngtôi phân công mỗi xóm một người, là có một người lãnh đạo

Chứ còn cái Thường trực của mình là có năm người?

Vâng, năm người, thế mà coi như thế là Trúc Phê một này, Giáp Bắc một này, Mai Lĩnh một này, Bình Phúc một này, Dị Nậu một này

Trúc Khê hay là Trúc Phê ạ?

Trúc Phê, gọi là Trúc Phê, thì Trúc Phê là đấy, chị ấy là Bí thư đấy, thế sau khi chị ấy, tôi mới nói chuyện hết là, tại thế nào mà tôi lại phải làm kèm như thế, thì chị ấy coi như là, hai năm thì anh, mới được tháng trời anh ấy đi bộ đội, thì sau khi anh chết, chết thì chị ấy phiền chị không làm, chị ấy gán tất tôi phải làm Tôi làm cả Văn phòng, mà thành thử các cái việc là đều tôi phải làm cả, thế ví dụ như là treo hôn, chấp bạ, như là cái hôm anh lên chỗ như là cái

bà Chung ấy đấy, cũng khóa với chúng tôi đấy nhớ, đấy cũng làm với chúng tôi, trong Dị Nậunày coi như thế là bà Nhân, gọi là bà Nhân Chất này, bà Chung Vân này, đấy những người đấy là trong khối Thường trực chúng tôi, thế nhưng bây giờ các bà ấy được rồi, thế còn tôi thìtôi, tôi lại không, nhà tôi đây thì ông ấy lành quá, ông ấy cũng không, kể từ khi mà nghỉ công tác, nói thật thì chỉ hướng về con cái đông, rồi sinh đẻ năm một

Tức là sau này là bà cũng không được kết nạp Đảng?

Không, không được kết nạp, vì tôi xin nghỉ mà, tôi xin nghỉ

Thế đến bao giờ là bà nghỉ Phụ nữ?

Tôi mãi đến cái năm mà cải cách xong, hai năm nữa, thì cải cách đấy mà, cải cách thì tôi vẫn,coi như tôi lúc bấy giờ tôi vẫn thế này, là ở giảm tô, giảm tô tôi vẫn làm, giảm tô tôi vẫn làm, sau cải cách thì, giảm tôi tôi vẫn đứng làm Phó Bí thư là quyền của tôi tất, thế sau khi cải cách, thì tôi mới làm bạn với ông Đường này, đấy

À cái lúc mà giảm tô là mình thực hiện thế nào bà nhỉ, ở chỗ mình đây này?

Giảm tô là lúc bấy giờ học tập chính sách mà để mà, cũng chưa nói đến cái chuyện là để sau này, chỉ có trong cái số cán bộ biết thôi, chứ dân cũng chưa biết, là nói sau này là ruộng đất

là, sau khi mà cải cách là để lấy ra chia cho nông dân, đấy, thế thì bây giờ chúng tôi cũng chỉ làm cái nhiệm vụ là, là không cho loan báo cho dân

À cái lúc đấy bà có nhớ cái mức giảm tô là người ta tính như thế nào không?

Không nhớ đâu anh ạ, không nhớ được Thì sau cái năm giảm tô đấy, thì tôi mới nói là dị dạng mà bước sang cải cách, thì như thế là chồng tôi là ông Đường thì lúc bấy giờ thì ông cũng là một người tiến bộ lắm, cho nên là ông được kết nạp vào năm, cho nên là bao nhiêu năm nay là ông ấy 66, 67 tuổi Đảng rồi, thế thì các anh ấy, anh những anh Thực này, lúc bấy giờ tôi mới nói, bây giờ còn là còn có anh Thực thôi, còn những ông Kiến Sáng là toàn tiền bối, với những ông

Ông Thực thì hôm trước cháu có gặp rồi?

Với những ông Tập, toàn những cái bộ phận tiền bối đấy, ở xã đấy

À cái lúc mà giảm tô cái cách như thế, ở đây mình có nhiều địa chủ bị đấu không bà?

Giảm tô thì cũng có, cũng có một địa chủ, sau cải cách nó mới sai, nó mới lên nhiều chứ anh, sau khi mà, đấy tôi mới nói chuyện xong là các anh cứ vận động tôi, là bây giờ ông ấy là ông lấy vợ trước rồi, thế nhưng mà chị ấy bị hy sinh, bị chết yểu mất, thì sau khi các anh cứ vận động tôi là để cho cái anh Đường này về với tôi, là lúc bấy giờ là tôi ở một mình, ba chị em, thì về đấy thì ở rể cho nó khỏi liên quan, sợ sau này là gia đình là có thể là dị dạng lên phú nông

Như gia đình nhà mình là thuộc thành phần gì?

Thành phần bần nông, thế thì lúc bấy giờ thì các anh ấy động viên tôi thế, thì bây giờ hai chị

em tôi cũng chỉ ở có một cái lều thôi, thì cái nhà ông đẻ ra tôi làm lên nhưng mà Pháp nó đốt mất, sau làm nên thì, tôi về với bà bá thì, sau khi đến lúc mà tôi hoạt động thì coi như là

Cái lúc giảm tô ở mình đây có bị đấu nhiều địa chủ không bà?

Giảm tô thì chưa có

À cái lúc cải cách đấy?

Vâng, cải cách thì mới nhiều, cải cách thì lúc bấy giờ là chính sách thì nói thật là, lúc bấy giờ không biết là cái năm đấy là, ông nào lãnh đạo, nó sai đi, thì cải cách về đây, sau nó đâm sai quá, thì cái ông đấy sau bị bắt đấy, bị bắt, thì coi như cải cách nó mới lên cả một tua anh ạ, thật cả những cái người, ví dụ như là, sau này mà xét sai thì người ta, lẽ ra là cái ông chánh Chất là ông không bị chết đâu

Ông ấy bị bắn đấy hả?

Vâng bị bắn, ông ấy, trước ông ấy làm Chủ tịch đấy, thế nhưng mà vì là dân mình như thế nó sai, thế thì bây giờ lấy một cái số là anh em cốt cán lên chỉ định ai là người bóc lột, đấy, thế thì là chỉ vào người này, chỉ vào người kia, thế là đưa lên

Tức là do là lấy ông đấy?

Vâng, do lấy ông nó liên quan, thế là nó đuổi cả tôi, mà cả ông Đường này, coi như hết ba năm, thì như thế nó phục hồi đảng tịch, thì lúc bấy giờ thì xây dựng gia đình rồi, thì là lúc bấygiờ bố mẹ không có, thì chúng tôi công tác thì bây giờ nó gọi ba năm đảng tịch, thì phục hồi đảng tịch rồi, thì bây giờ phục hồi công tác Những đồng chí, những các bà, những các chị quy sai thì bây giờ cũng quay lại để làm công tác, thì tôi bảo không, thế này thì tôi nói là thôi,tôi lúc bấy giờ là con cái lít nhít, sinh đẻ năm một, thì tôi bảo tôi nghỉ, để cho chồng tôi làm thôi, thì bây giờ đời phụ nữ tôi cống hiến đến thế thôi là được rồi, thế còn tôi không làm, nhưng tôi lúc bấy giờ tôi vẫn giữ con dấu, và vẫn giữ tài liệu tất, thì coi lúc là, sau khi mà hết

ba năm cải cách, mà hết phục hồi này, mãi đến năm sau, năm bao nhiêu này thì, lúc bấy giờ mới bầu được Phụ nữ, thì tôi mới giao giả sổ sách, đấy Thế như những, như là tôi nói là cái

bà Chung Vân đấy, thì bà ấy cũng là trong cái khối Thường trực, nhưng mà đấy, tổ chức là tay tôi phải ký về, treo hôn, chấp bạ hết đấy chứ, lúc bấy giờ tổ chức đời sống mới anh ạ, năm, sáu đám một ngày, đấy

Tức là tổ chức cưới đấy?

Vâng, là đều tôi phải ra, đứng ra để mà treo hôn cho người ta, để mà đóng dấu và chứng nhận

Tức là mình cưới thương binh, hay là cưới người bình thường thôi?

Cưới người bình thường, rồi đón thương binh về nhà, cũng tổ chức cưới, cũng cưới tập thể thế, nó có một cái trụ sở đấy, thế là cưới tập thể thế, rồi thì là ra đấy, rồi là chứng nhận

Mình đón có được nhiều thương binh về làng không ạ?

Đón cái năm đấy như thế là 8 người

Bà có nhớ tên các ông đấy không?

Có, bây giờ ở làng đây thì vẫn còn có hai người nữa thôi, còn ông Tính là một, với ông Xiển

là hai nữa thôi, là lúc bấy giờ chúng tôi tổ chức Hội Mẹ chiến sĩ là đi đón cái năm đấy, là năm

54 đấy, đấy đi đón về đây, sau khi đón về, phân là các gia đình tự nhận nuôi, thì xong chúng tôi đi dạm vợ cho, lấy vợ cho

Nhưng mình có bắt ép phụ nữ lấy thương binh không ạ?

Không bắt ép, tự nguyện thôi

Thế là như bà phải đi vận động đấy?

Vâng đi vận động, thế cô nào mà đồng ý mà lấy thì tổ chức, đấy, chứ không bắt ép ai cả, đấy

tự động, lúc bấy giờ phong trào nó cũng khác hơn bây giờ, anh ạ, lúc bấy giờ dân người ta cũng hào hứng lắm chứ, tổ chức nó dễ dàng lắm, chứ không, không như bây giờ

Cái lúc bắn ông Chất đấy bà có đi dự cái buổi bắn đấy không?

Cái ngày hôm đấy là tôi có về, tôi có về ngày hôm đấy, tôi ở Hà Nội tôi về, là vì tôi ở Hà Nội

là vì nguyên nhân như thế này này, là em tôi nó công tác nó về ở Hà Nội, thế nó báo xuống chơi, nó đón về đấy chơi, thì giữa ngày hôm bắn ông ấy là tôi vừa về tới nơi, thì tôi nhìn thấy bắn ông ấy

À bà được chứng kiến đấy ạ?

Vâng, được chứng kiến hôm ấy

Bà có thể kể cho cháu nghe lại cái buổi bắn đấy không?

Tôi có nói là, hôm ấy nó đem ra ngoài cái bãi, gọi chúng tôi gọi, bây giờ là cái gò Cả Già

mà anh ấy cũng làm, anh ấy cũng là đảng viên

À ông đấy cũng tên là Chất?

Vâng, cũng tên là Chất

Ông Chất bắn ông Chất?

Ừ, ông Chất bắn ông Chất đấy, thì cái anh đấy là anh cũng công tác, rồi là cái năm đấy là anh

ấy ở xã đội, đấy xã đội là anh ấy bắn

Tức là có một mình ông Chất đấy bắn thôi à?

Vâng, có mình cái anh đấy đứng ra bắn thôi, bắn hai phát mới chết

Bắn đứng gần không ạ?

Đứng xa thôi, ví dụ như bằng ở đây xuống dưới kia thôi kìa

Dùng súng dài hay súng ngắn ạ?

Súng dài ạ, súng trường

À thế ạ, mà có một người bắn thôi?

Vâng, có một người thôi

Một ông Chất đấy bắn ông Chất kia?

Vâng bắn ông Chất, đấy là cái bắn đấy đâu là 54 đấy, 54 hay năm mấy chả nhớ, 54, không nhớ năm nữa

Người ta có mở phiên tòa xét xử không ạ?

Đấy phiên tòa là phiên tòa của dân thôi, của nông dân thôi, đấy lập phiên tòa ra, rồi thì nông dân lập phiên tòa ra xử tội thì bắn thôi, tội, kết tội thì bắn

Quy ông ấy vào tội gì đấy ạ?

Là tội bóc lột, hà hiếp nhân dân, nhưng có hiếp ai gì ai, đấy là chỉ có ông ấy là người, ông ấy thì là lúc bấy giờ nếu ông ấy không cứng cánh thì nói thật là dân cũng không chờn được cái việc trộm cắp, ông ấy là Chủ tịch, thì bây giờ những cái người mà trộm cắp chuyên môn đấy, thì ông cũng phải xử, đấy cho hàng phiên, trương tuần đi bắt, về là cũng giam, cũng ra hình làcũng có đòn vọt, đấy, thế sau khi mà nó tố cáo, là ông ấy như thế là, là quân phiệt đánh dân, đấy thì nó bắt

Sau nó thù đấy hả?

Vâng, nó thù, đấy thế thì là nó kết luận vào như thế, chứ chính ông ấy làm Chủ tịch, nhưng

mà ông cũng làm ghê lắm, ông ấy làm ruộng rồi ông ấy làm nương, ông ấy cũng gánh phân, đấy chứ ông ấy không lười, thế còn thì bây giờ những cái chân mà lười, là ông cũng không ưađấy, cái tính ông ấy thế, mà bắn ông ấy đi, sau khi bắn ông chết, thì cả làng người ta tiếc, đấy người ta phẫn nộ, là tuổi ông ấy không phải chết là phải

Thế sao lúc đấy mình phẫn nộ thế mà mình không phản ứng gì ạ?

Không ai phản ứng lúc bấy giờ, anh tính là bây giờ cái anh nông dân, lúc bấy giờ nó đương đắc trịch, đắc trịch không dám hở hang một câu nào ra nói cả, nói nó bảo quy kết là, như thế

là, nó quy kết mình

Liên quan?

Liên quan, đấy, ngay như chúng tôi là sau khi mà nó không cho làm việc nữa, nó đuổi về, thì nói thật chúng tôi cũng không phải đi làm lao động, thì chỉ ở nhà phục hồi sản xuất thôi, không phải đi lao động Còn những cái chân địa chủ là phải đi tất, cứ phải đi làm, cái gì cũng phải làm, đi làm công ích là nó bắt đi làm mãi đấy, thế còn thì lúc bấy giờ thì, địa chủ hết, chỉ

có hai bàn tay trắng thôi, khổ lắm, đi vào rừng hái củi, rồi thì đi các thứ, ai thuê cái gì thì làm kiếm cơm ăn, khổ quá, thế mà khi đền bù, Nhà nước đền bù lại chả đáng là bao nhiêu, quy saichả được là bao nhiêu

Thế ông Chất đấy sau này có được minh oan không ạ?

Có, sau này cũng được minh oan đấy

Thế có trả lại tài sản cho ông ấy không?

Vâng, có phải trả, Nhà nước phải đền bù mà lại, lại trả lại

Nhưng không được bao nhiêu à?

Ừ, lấy đâu, bấy giờ của cải, cả một cái tài sản anh tính là bao nhiêu tấn lúa, thì đem chia cho nông dân hết, nông dân sẵn của ăn hai năm không hết, đấy sướng quá có phải làm cái gì đâu

mà, tha hồ bánh, rồi thì bánh cuốn, rồi các thứ đều đổi, sẵn lúa đấy mà lại, lúa đi gặt thì bấy giờ cái năm đấy tốt, rồi thì cái năm mà thu hồi đấy, thì cái năm đấy là sẵn lúa của người ta rồi, thế đến cái năm sau cấy thì bắt là địa chủ đi cấy, đi cấy, lúc đi gặt về cho.

Như nhà bà lúc đấy là có được chia cái gì không?

Không được chia cái gì, nó quy sai, nó đuổi cổ thì được cái gì hả anh, chả được một cái gì hết

cả, thế hai vợ chồng thì thôi, thế bảo thôi thế nó quy sai thì, nói thật anh tính là lúc bấy giờ công tác thì tôi cũng chỉ có nghĩ là, một cái bề, thôi thì có hai chị em với nhau, tôi làm vừa đủ

ăn thôi, còn tôi rất là năng động làm công tác, chứ không ham tiến bộ, không ham giàu, bản chất của tôi thế, mà đến bây giờ tôi cũng vẫn thế thôi

Cái lúc mà cái người địa chủ mà bị mất ruộng như thế, bị chia tài sản thế, họ có phản ứng gì không ạ?

Chả dám phản ứng cái gì cả, cả đồ mình đi làm, không có dám phản ứng một cái gì sất, chả

có dám nói ca thán cái gì, ca thán thì nó, nó lại bắt, nó lại giam, nó lại đánh

Không, không dám đánh dã man quá, nhưng mà đánh bằng cách là trừng trị thế thôi

À những người nông dân đấy mà được ruộng người ta có phấn khởi không ạ?

Phấn khởi quá, đã bảo sướng quá mà lại, sướng chỉ ở nhà ngồi ăn thôi mà

Đi đổi bánh cuốn về ăn?

Từ cái không biết công ăn việc làm, không làm nổi miếng mà ăn, chỉ đi làm thuê, thế lúc bấy giờ nó sắn lúa, sẵn trâu cày, ruộng cấy rồi, sướng đến nỗi tôi nói, thậm chí đến lúc ngày mùa

mà đi thuê gặt, đấy như thế là cũng không phải ra đến bờ, mang ra, thế còn sau người ta gặt xong thì bắt cái anh địa chủ này đi gặt cho, gặt xong rồi về thu, thu hoạch hết rồi, địa chủ đi mót, người ta đi mót, người ta lo mấy vụ canh đấy, đấy vừa gặt vừa bỏ mà lại, có ra đâu, cái năm đấy

Nông dân mà lại lười thế à?

Vâng, úi trời lười lắm, đã bảo cái tụi lười mà lại, cho nên không có, thì bấy giờ nó lên nó đấu mà

Thế sau những cái người được ruộng lúc đấy, sau này người ta có phát triển được không?

Cũng không có mấy người phát triển được đâu, sau là cũng không bằng như trước được, không bằng như những cái người địa chủ người ta được, kém xa lắm, vì nói thật là những cái người đấy là trình độ, về vấn đề canh tác cũng không biết, lười, không biết đường làm, cho nên mới thành nông dân cốt cán mà lại, nó dạy

Thành ra cuối cùng là miệng ăn núi lở đấy hả?

Vâng, thế nó dạy cho từng câu nói một mà lại, cán bộ nó dạy cho từng câu nói một, nên nói điêu, nói đứng cho người ta đấy Thế sau khi phục hồi đảng tịch đấy, thì sau đấy nó trơ ngay cái mặt nó ra hết, mấy năm của người ta ăn hết thì lại đói vẫn hoàn đói, có cái gì

À tức là không biết làm ăn gì cả?

Vâng

À cái lý trưởng với chánh tổng cái thời trước cách mạng ở đây họ hoạt động thế nào bà nhỉ?

Thời lúc bấy giờ chúng tôi còn bé, chúng tôi cũng không biết, mà sau khi mà nhộm nhoạm, tôi còn bé, nhưng mà tôi cũng được dị dạng được nghe, thì người ta cũng hoạt động nghiêm lắm, ngoan ngoãn lắm, chúng tôi đây, nói là thời gian đó chúng tôi, tôi, như tôi lúc bấy giờ còn bé, nhưng tôi cũng phải là ngoài hai mươi tuổi rồi, là tôi đi vận động về công trái này, vớivận động về lọ gạo nuôi quân này, người ta rất là ủng hộ chứ, ngoan ngoãn

Người ta đóng góp cho mình đấy?

Vâng, đóng góp cho mình, với lại cứu tế, cứu tế cho dân đấy, người ta ngoan ngoãn lắm, người ta thi hành lắm, chứ người ta không có cái gì, cái ương bướng, tôi nói đầu sỏ là có mấycác cái cụ là, cái nắm đấy là chúng tôi đi vận động mua công trái, là đều hướng mua tất, chứ người ta không có gì, cái ương bướng đâu

Cái lúc mà mình cướp chính quyền Cách mạng tháng Tám, 19 tháng 8 năm 45 đấy bà, thì cái tầng lớp lý trưởng, chánh tổng đấy họ có phản ứng gì không?

Chả có cái gì phản ứng cả, dân đây không có cái gì phản ứng

Cái hôm mà bà bảo bà làm thiếu nhi, bà đi mít tinh đấy?

Vâng, chả có cái gì, người ta không phản ứng, theo hết, ngoan lắm, cái dân ở đây ngoan lắm, chứ không có như là

Cái hôm giành chính quyền đấy, đi có đông không bà?

Đông lắm, đông rồi dân đi bao nhiêu, lại thì thiếu nhi đi đông lắm

Ở đây thiếu nhi đi để làm nhiệm vụ gì đấy ạ?

Cổ vũ, cổ vũ

Cầm cờ đánh trống đấy à?

Cầm cờ, đánh trống thôi (cười), có làm cái gì đâu

Thế sau khi mình giành chính quyền rồi, mình thành lập cái Ủy ban lâm thời đấy, thì các ông

lý trưởng với chánh tổng đấy có được tham gia vào bộ máy chính quyền của mình không ạ?

Tôi không biết có nhớ hay không, lúc bấy giờ thì có ai nữa đâu, có cái ông Chất làm Chủ tịch thì đã chết rồi nhá, thế còn thì, các ông ấy thì sau này thì không, không có ông nào làm

À cái lúc mà giành chính quyền Cách mạng tháng Tám xong bà có nghe, nhận được cái thông tin về việc thành lập Chính phủ lâm thời nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa ở Hà Nội không?

Nghe được nhưng mà bây giờ quên mất rồi, không nhớ được nữa đâu, tôi bây giờ nó hay lú lắm, không thông minh như trước nữa Lúc bấy giờ sau khi chúng tôi hoạt động, làm về bên Phụ nữ, trong những ngày kỷ niệm này, với lại những cái ngày, như những cái ngày kỷ niệm đấy, là đều Phụ nữ chúng tôi phải làm tất, phải lập kỳ đài tất, phải lập kỳ đài, chúng tôi lúc bấy giờ còn là Phụ nữ, là chúng tôi đứng ra mổ lợn cơ, mổ lợn cơ

Mổ lợn để khao quân à?

Vâng, mổ lợn là cái hôm đấy là họp, coi như là tổ chức về thành lập Phụ nữ đấy mà, đấy ăn mừng đấy, đấy là chúng tôi làm lấy hết đấy.

À khi mình ký với Pháp cái Hiệp ước sơ bộ mùng 6 tháng 3 năm 46 đấy bà, thì ở địa phương mình có phản ứng gì không?

Chả có phản ứng cái gì cả, không có cái tay nào phản ứng cái gì cả

Ở đây mình có Việt Nam Quốc dân đảng hoạt động không bà nhỉ?

Không, không có, chỉ có ngoài, ngoài thì có

Ngoài đâu ạ?

Nghe chừng lúc bấy giờ là, như là tổ chức Quốc dân đảng thì đâu có như bên Thọ này có một vài đại biểu có tham gia, kín đáo, với ngoài Hưng Hóa đấy, đấy là cũng cứ nghe hành mánh, chứ cái dân đây thì không có ai cả

À thế dân mình thì không theo người ta?

Không, không có ai hết

Ở mình đây có, ngoài Việt Minh ra còn có tổ chức phản động nào khác không ạ, cái lúc đấy ạ?

Không, không có tổ chức cái gì khác cả

À khi bà làm bên Phụ nữ thế, thì bà có được đọc báo hàng ngày không?

Lúc bấy giờ cũng có báo, nhưng ít lắm anh ạ, ít lắm, báo Phụ nữ cũng có, nhưng mà ít lắm, bên chúng tôi là chính, nên chúng tôi vẫn có báo

Bà có nhớ tên báo lúc đấy là báo gì không?

Chả nhớ được, bây giờ chả nhớ đâu anh ạ (cười), tôi làm bao nhiêu cái, bao nhiêu cái kỳ đài

mà, mà những cái ngày kỷ niệm, mà đến bây giờ tôi cũng quên hết nữa là

Kỳ đài ngày đấy làm có đẹp không bà?

Kỳ đài lúc bấy giờ cũng làm xoàng thôi, để đứng

Làm kiểu gì đấy ạ?

Làm dân tổ chức lên, như ngành nào thì ngành ấy tổ chức, đấy như là bên Phụ nữ chúng tôi

mà kỷ niệm về những chị, chị Bùi Thị Cúc lúc bấy giờ này, với những chị, bây giờ cũng quên

bố nó đi không nhớ nữa rồi (cười), tôi làm sau đến lúc tôi còn được khen, Tỉnh đội khen đấy,

mà tôi mất hết, thế nào tôi lại còn sót nhõn một cái giấy khen, còn mất hết anh ạ

Thế cái lúc bà làm Phụ nữ như thế bà có được nghe Đài Tiếng nói Việt Nam không?

Có chứ ạ

À mình có đài để nghe ạ?

Vâng có đài, lúc bấy giờ cái đài, là cái đài bán dẫn thôi, đấy không như cái đài bây giờ, cái đài lúc bấy, tôi nói như ông chồng tôi này này, là lúc bấy giờ coi như là, cái xóm đấy người ta

cử cho đi mua cái đài bán dẫn thắp bằng dầu đấy, đấy

À, sao đài lại thắp bằng dầu là thế nào ạ?

Vâng cái, cái đài, gọi là cái đài bán dẫn mà nó phải châm lửa vào thế này nó mới nói được này, đấy cái đài đấy, châm lửa nó cháy bùng

Chứ không có pin như bây giờ à?

Không, châm lửa vào những cái ngòi đấy, sau nó quay thế này thì cái đài nó mới nói được

Nhưng mình vẫn nghe được Đài Tiếng nói Việt Nam?

Vâng, nghe được

Tức là mình tự chế ra đấy ạ?

Cái đài đấy Nhà nước người ta bán cho chứ, lúc bấy giờ mới có, mới có thì bây giờ, ví dụ mỗixóm, mỗi dân đấy, mỗi xóm người ta sẽ bán cho một cái, thì lúc bấy giờ tổ chức hợp tác xã thì như thế là lên Nhà nước người ta bán cho một cái đấy, về cho mà hội họp, mà nghe, nhưng

mà nghe có được bao nhiêu đâu anh, thế còn thì là, ai thì người ta có thì người ta mua cái đĩa máy hát đấy, đấy thì được nghe nhiều, còn cái đài bán dẫn, cái đài đấy thì sau thì, thì không làm được nữa, chỉ được có thời gian thì nó khó làm không biết đường nào, thì châm bằng ngòi thế này này, để cho nó quay vòng tròn thế này, thế nó mới chuyền sang bên này thì nó mới nói được

Tức là dùng sức nóng của cái ngọn lửa thay cho pin?

Vâng, dùng cái đấy, đại loại thế

À cái năm 45 ở địa phương mình có tổ chức các cái đội Nam tiến không bà, khi Pháp nó trở lại gây hấn ở Nam Bộ đấy, mình có tổ chức cái đội Nam tiến vào Nam đánh Pháp không?

Cũng chả nhớ được nữa, những cái đấy chỉ, có họa may ông Đường thế nào đấy

À cái lúc bà làm ở bên Phụ nữ đấy thì Ủy ban mình có thường xuyên họp không bà nhỉ?

Có chứ ạ, bây giờ chúng tôi mà họp đấy, thì chúng tôi cứ họp là liên quan tất nhớ Bên Ủy ban họp này, thế bên Nông hội, bên Phụ nữ, bên Thanh niên đều họp với nhau cả, đấy, thế thì

về, cứ cái ông trưởng xóm đấy nữa, đấy là họp quân dân chính Đảng là thế, là đều họp liên quan, có công việc gì thì là họp như thế, xong thì thuộc về ngành nào, ngành đấy về vận động

Người dân có được tham gia vào những cuộc họp đấy không bà?

Chỉ là cán bộ thôi, cán bộ sau khi, ví dụ như thế này, chúng tôi lúc bấy giờ mới tổ chức ra là cái đội đổi công, đấy thế thì cái anh cán bộ đấy về lại phổ biến, phổ biến cho cái đội đổi công,sau khi đấy mới vào hợp tác chứ anh đấy

Hợp tác là sau này rồi?

Vâng hợp tác là sau này rồi đấy, sau này

Bà có thể kể cho cháu nghe một cuộc họp cụ thể mà bà tham gia không, trong cái thời gian kháng chiến chống Pháp đấy, lúc làm Phụ nữ đấy?

Tham gia về cái gì cơ?

Một cuộc họp, một vấn đề nào đấy mà bà từng tham gia đấy, người ta tiến trình như thế nào?

Tham gia, ví dụ như là, là cái về bên Đảng bộ này người ta họp thì chúng tôi cũng được dự, thì người ta phổ biến về chính sách Nhà nước, bây giờ là tổ chức về vấn đề, nghiên cứu về tổ chức, về công trái quốc gia, thì bây giờ ai là trong cái diện là cán bộ, nó phân công cho là, người ta sẽ phân công, về cái xóm nào, mỗi vài người đấy, đi vận động đấy, hay là về lúc bấy giờ tham gia các cái chiến dịch thì bên Phụ nữ, bên Thanh niên, rồi thì bên Nông dân, đều họp với nhau, xong thì lúc bấy giờ ngành nào về ngành đấy, có trách nhiệm đi tuyên truyền

vận động cho họp lại đấy Ví dụ như bên Thanh niên thì như phải họp để phát động về thanh niên, phải có tinh thần xung phong đi bộ đội, thế bên Phụ nữ thì cũng thế, rồi thì về động viêncho tất cả các cái chị em, để mà đi ra tham gia về đi dân công, đấy.

À Ủy ban mình có tham gia trong cái việc chia gạo, muối, vải với các đồ dùng cần thiết cho dân chúng không bà nhỉ?

Cái đấy thì lâu rồi anh ạ, cái thời gian đấy là tôi còn bé, cũng có, cũng có đi lĩnh muối, đi lĩnhmuối, lĩnh muối về cho dân, lúc bấy giờ chúng tôi chưa tham gia thì phải

Cái lúc bà làm như thế, bà thấy Ủy ban mình có giải quyết vấn đề liên quan đến pháp luật không? Ví dụ như tranh chấp rồi kiện cáo, ròi đánh chửi nhau, rồi trộm cắp các thứ đấy?

Vâng, cũng có chứ, có nhưng nó không nặng lắm, cũng không nhiều, không nhiều như bây giờ, lúc bấy giờ giải quyết nó cũng dễ lắm anh ạ Bên Thanh niên cũng thế, hội họp nó đầy đủlắm Bên Phụ nữ cũng thế, nó không như bây giờ, bây giờ thanh niên thật, tôi cứ nói bảo, mãi

mà như ở đây bây giờ đấy, huy động nhau, thanh niên mà đi họp cũng khó lắm, phụ nữ cũng thế, khó lắm, cái phong trào chỉ là hình thức phần nhiều Như trước đây chúng tôi là trong cáiban hòa giải lúc đấy là không có vợ chồng bỏ dễ dàng thế này đâu, không có nói bảo, lấy nhau rồi chả ưa nhau bỏ nhau, nhưng lúc bấy giờ không có đâu, nhà nào mà như vợ chồng xích mích nhau, đánh chửi nhau thì chúng tôi đến hòa giải, là xong thôi, chứ không có như bây giờ

Không phải đưa ra đến pháp luật?

Vâng, không phải đưa ra pháp luật

À cái quan hệ giữa Ủy ban với Mặt trận Việt Minh lúc đấy nó thế nào bà nhỉ, nó có thống nhất, khăng khít với nhau không?

Có, khăng khít chứ anh, bên Mặt trận với lại bên cái gì anh vừa mới nói đấy?

Ủy ban?

Vâng Ủy ban, khăng khít thì mới tổ chức được các phong trào chứ, không có cái gì là cái mà các anh ấy chểnh mảng cái gì cả, bên đấy là coi như là chúng tôi lúc bấy giờ, làm bây giờ các ông tiền bối, các ông tổ chức rồi lãnh đạo, các ông ấy bây giờ chết mất nhiều rồi, mà lúc bấy giờ chúng tôi, tôi nói là anh Cường Xuân này, anh Nghị này là cùng cái lứa tuổi, cùng làm, với những anh Thực này, đấy thế anh Kiến Sáng này, anh Kiến này, anh Sáng

Các ông ấy còn sống không ạ?

Không, các ông ấy chết mất rồi, các ông lúc bấy giờ là các ông về tiền bối cách mạng đấy, là cũng với những ông Tập, ông Tập ông tiếc là cũng chết mất rồi, đấy bây giờ còn là còn nhõn cái ông Thực Mà tôi nói thật, chính sách cũng, tôi rất ca thán đấy, tôi cũng chỉ là mảy may một người phụ nữ tham gia với lại kháng chiến, trong thời kỳ kháng chiến, nhưng mà anh Thực rất khổ, từ khi anh ấy là mà đến bây giờ, dân nó coi anh chả ra gì đâu, anh ấy còn được hưu Nhưng còn với, tôi mới nói như thế này này, ông nhà tôi cái năm xưa, ông nhà tôi thì được đi an dưỡng, mà anh ấy cũng được đi, nhưng mà anh ấy, thì anh ấy ốm, anh ấy không điđược, mà tiêu chuẩn như thế Nhà nước phổ biến là, ai đi là một triệu, được ăn, trong đó là một triệu, mà ai ở nhà là được bảy trăm, mà về cuối cùng nó cũng không cho đâu, xã nó cũngkhông cho anh ấy đâu, thế mà bây giờ anh ấy, nó coi như là, nó coi, tôi thì cứ nghĩ như là, lẽ

ra bây giờ các anh ấy tiến bộ các anh ấy làm, thì anh ấy là một người cán bộ tiền bối từ trước tới nay, anh ấy phải có nhiều kinh nghiệm chứ, nhưng nó cũng coi thường lắm, đấy nó coi thường anh ấy