217

Phỏng vấn bà Hoàng Thị Diệp 5 4 2010 File # 217 217 Quê quán Xã Tây Giang, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình Sinh năm 1922 Chức vụ Hoạt động cách mạng từ trước năm 1945 Tham gia giành chính quyền Cách mạ[.]

Phỏng vấn ngày 1 tháng 4 năm 2010, tại quận Đống Đa, Thành phố Hà Nội.

Người thực hiện phỏng vấn: Phan Tuấn Phương

[Bà 217 tuy tuổi đã cao nhưng còn khá khỏe mạnh và minh mẫn Bà tiếp chuyện phỏng vấn với thái độ nhiệt tình vui vẻ, thoải mái Chồng bà đã mất, bà hiện đang sống cùng gia đình người con trai thứ ba và các cháu Kinh tế của gia đình bà có phần bình thường, giản dị]

Đấy chúng cháu là ở bên chỗ Hội Khoa học lịch sử Việt Nam thì có cái chương trình là đi sưu tầm tư liệu về thời gian kháng chiến chống Pháp 1945 - 1954, mà những người cũng có hoạt động trong thời gian đấy, thì cũng được giới thiệu đến bà, thì trước hết là xin hỏi tên bà,

bà tên là gì ạ?

Tôi tên là 217

Thế bà là sinh năm bao nhiêu?

Tôi sinh năm 1922, năm nay 88 tuổi, 1922 mà

Thế là bà sinh ở đâu bà nhỉ?

Tôi, tôi quê Thái Bình

Thái Bình ạ?

Vâng, nhưng mà tôi về Hà Nam công tác từ cuối năm 45

Thái Bình là mình ở làng nào, thôn nào, xã nào ạ?

Ở làng tôi ở làng trước thì nó gọi là Thư Điền, bây giờ nó gọi Tây Giang

Thịnh Điền à?

Tây Giang

Trước gọi là cái gì ạ?

Trước là Thư Điền

Xã, nó gọi là xã Tây Giang thôi, đấy, xã, xã Tây Giang, còn xóm, xóm 20 với 10 gì đấy

Đấy là huyện gì đấy bà nhỉ?

Huyện Tiền Hải.

Tiền Hải, tỉnh Thái Bình?

Nhưng mà từ ngày đổi xã đổi huyện đến giờ tôi đi rồi, tôi đi thì chưa đổi xã đổi huyện đâu, đấy, tôi đi giờ có về làng có khi người ta cũng không biết tôi, không biết mặt, đi lâu rồi

Trước hết là xin bà kể sơ qua về cái hoàn cảnh gia đình nhà mình cái hồi bà còn nhỏ đấy, ví

dụ các cụ thân sinh ra mình là các cụ làm cái gì?

Nhà tôi thì nói thật ra thì cái gia đình phong kiến, thế, thế tôi còn nhỏ thì cứ quanh quẩn ở nhà, ở nhà dệt cửi, dệt vải, thế có nghề dệt vải mà, nuôi tằm dệt vải

Thế các cụ nhà mình cũng làm nghề đấy?

Vâng, ông cụ nhà tôi thì dạy học, từ năm, đến được mười năm thì cụ bị bệnh, bị bệnh liệt, thế rồi cụ về cụ nghỉ, còn bà mẹ tôi thì cũng là nuôi tằm dệt vải thì là làm nghề nông thôi chứ chảlàm gì cả Thế mà tôi còn nhỏ thì nhà tôi thì thế này, chú tôi đấy thì hoạt động từ nhỏ, hồi tôi còn bé tí là đã hoạt động rồi, ông ấy chính tên là ông Tô Thức Dịch

Tô gì ạ?

Tô Thức Dịch, sau rồi về đây đổi tên là Đinh Quang Tụy, đấy, ông ấy là hoạt động ở, ông bị

tù ở Côn Đảo 16 năm, thế là ông ra thì ông lại về hoạt động ở Cao Miên, cái lúc bấy giờ gọi

là Cao Miên, thế, thế thì là ông chết năm ông 82 tuổi Thế sau khi ở Cao Miên về, thì giải phóng rồi thì ông về ông già rồi, ông làm Chánh văn phòng Bộ Y tế, thế rồi ông nghỉ hưu

Thế thời nhỏ là bà đi học ở đâu?

Tôi học ngay ở nhà quê thôi, trường làng đấy mà, vâng

Thế bà học được đến trình độ gọi là lớp mấy rồi?

Tôi học lớp mười Nhà tôi thì có thế này, là các cụ Nho học cả, các cụ mà, mà đẻ ra ông bố tôi đấy với ông tôi đấy thì toàn là cụ mền hay cụ tú gì đấy, cụ mền tú gì đấy, thi ở ấy mà, ở chỗ gì đây này, quên mất rồi, ở Quốc Tử Giám này này, đấy, thế, có tên trong đấy Thế thì là ông bố tôi thì cũng là ông Nho, Nho xong rồi học bấy giờ gọi là chữ quốc ngữ, đấy, thế sau rồi thi đỗ nhất trường rồi về làm tổng sư, tức là sư phạm trường tổng đấy, thế thành ra gọi tắt

là tổng sư, đấy, thế thì dạy ở cách nhà một huyện, thế sau rồi bị bệnh, bị bệnh ốm liệt thì thôi

ở nhà

Thế bà là có được ông dạy cho chữ Nho không?

Không dạy chữ Nho, ông dạy quốc ngữ thôi (cười), vì ông già, còn trẻ đi, đi dạy học mà, không ở nhà, ở ngay tại trường đấy, thế xa nhà không về nhà, đấy, chỉ có khi ốm, bị liệt thì mới về, liệt

À cái thời trước năm 45 đấy bà, thì lý trưởng với chánh tổng ở làng mình họ hoạt động thế nào?

Lý trưởng chánh tổng thì nói chung thì là ông, ông tôi đấy, cụ tôi trước thì có dạy học chữ Nho, thành ra lý trưởng, phó lý, hương lý là học trò ông tôi cả, thế, học trò ông tôi cả Sau này lớn lên thì là, tôi thì không biết nhưng mà khi tôi còn nhỏ thì tôi thấy giỗ chạp là các ông

cứ đến cúng (cười), tôi cũng chả để ý đến cái chuyện đấy, bé không để ý gì đến cái chuyện đấy

Nhưng đến cái trước năm 45 đấy?

Vâng, trước 45 đấy

Lúc đấy bà cũng hơn 20 rồi nhỉ?

Vâng, thế, trước 45 thì như thế Trước 45 thì tôi đi, đi rồi, cũng đi một phần rồi

Lúc đấy bà, trước 45 là bà đã đi rồi à?

Tôi chưa đi hẳn nhưng mà tôi cũng không phải là ở nhà

Tức là gọi là bán thoát ly đấy à?

Vâng, thì đi làm cái công tác giao thông liên lạc đấy mà, đi đưa thư chỗ nọ chỗ kia đấy, thì là

có ông chú hoạt động nhá, rồi thì là có các anh các chị quen rồi đấy, thì cứ bảo tôi đưa cái nàycái kia đi đến chỗ nọ chỗ kia thì tôi đi đưa thôi, tôi cũng chả biết cái gì cả (cười), tôi cũng không biết gì nữa

Tức là cũng không biết mình đang tham gia Việt Minh đâu hả?

Vâng, cũng không biết đâu, thì bảo tôi đi đưa thì tôi đi đưa thôi, còn giữ kín, giấu kín chứ, đi thôi

Thế lúc đấy bà được giác ngộ cách mạng như thế nào?

Thế tôi thì như thế này, nhà tôi ngày xưa đấy thì nhà nói chung là nhà cũng rộng rãi, mà cũng

ít người nhòm ngó, thế với là, thì lý trưởng với phó lý là, lại là học trò ông cả mà, thành ra là không nhòm ngó, thế là nhà tôi tổ chức hoạt động, họp, thường lấy nhà để họp, đấy, thì tôi cũng chẳng biết là họp cái gì, nhưng mà cứ thấy đến họp đông lắm, họp trong nhà đấy, kín cửa Thế ông bố tôi thì gác cổng, thì gác cổng gác luôn nhà mà, đấy, thế, còn ai đến thì tôi có chó, nhà có chó mà, thế như thế chứ tôi cũng chả biết, thế Thế xong thì dần dần thì là tôi lớn lên một tí thì tôi cũng có mấy ông bạn, mấy cậu bạn đấy quen đấy, thì các anh cũng giác ngộ, cho tôi đọc những quyển sách với lại bài hát, thế, những bài hát ru em đấy, chẳng hạn như hátthế này sao tức thay nhau hiện thời, thế như thế là tôi hát (cười), trông em là tôi hát tướng lên,thế bố tôi bảo, mày hát thế thì nó vớ được mày chết, không được hát thế, như thế Hay là cùng nhau ta đi hồng binh, thì mình không biết đâu mà, biết cái gì mà cùng nhau ta đi hồng binh, bấy giờ cũng chả biết gì cả, thế thấy các anh ấy đưa hát thì mình cũng hát, đi học hát, ngày xưa con gái tôi cũng thích hát Đấy, đưa những bài hát, đưa những bài học, thế thì là, cái

gì căm tức thay xã hội hiện thời, nó cùm nó xích biết bao người vào chốn trầm luân, đấy cứ hát, hát thế Thế rồi thì kìa trông phụ nữ Liên Xô, kìa trông phụ nữ các nước đấy, đấy, nó như thế

À tức là người ta cũng có nói đến những cái phong trào Phụ nữ quốc tế cho mình?

Vâng, người ta đưa cho mình học những cái bài hát đấy, dạng bài hát đấy Thế bây giờ tôi hiểu ra chứ trước thì tôi không biết, in bằng cái, in bằng cái gì nhỉ, cái gì li tô hay là cái gì đấy, đấy, chữ to thế là đọc Thế tôi học có khi tôi cũng chả để ý, để ý cái chuyện đấy, bắt bớ cái chuyện đấy, thế là tôi cứ để lung tung, cả gầm giường đấy Thế ông bố tôi bảo mày có cái

gì đấy, hát cái gì đấy, để cẩn thận không nó vớ được mày chết đấy, thế, thế thì tôi, tôi biết vậythôi, đấy, chứ cũng chưa biết là nó sẽ phản nó và nó đánh mình, thì như thế Thế hay là các anh đưa tôi tài liệu bảo giấu kín, thế là tôi cho vào nồi tôi chôn, tôi chôn xuống dưới cái, cái nồi đi tiểu, thế, lấy nồi mình cho lên đấy, đậy vung vào chôn xuống đấy, thế tôi cũng làm thế,

cứ bảo tôi làm gì thì tôi làm thế

Thế là bà có được kết nạp vào Việt Minh bí mật đấy hả?

Vào Phụ nữ phản đế, thế sau này đến, mãi đến đầu năm 44 tôi mới vào, tôi mới vào tự vệ, tự

vệ, vào tự vệ, đi canh gác các cuộc họp, đấy

Tức là năm 44 đấy?

44 rồi đấy

Tức là lúc chưa khởi nghĩa đấy à?

Chưa, gọi là vào phụ nữ tự vệ, đi canh gác cho cuộc họp

Cái lúc đấy cái đội tự vệ của bà có được trang bị cái gì không?

Có cái gì đâu anh, khổ quá, có cái gậy thôi mà, chỉ có gậy thôi

Không có súng gì à?

Làm gì có súng, chả, chả biết súng là cái gì (cười) Thế rồi tập, tập thì cứ nghiêm thì gọi là lập chính, đại ý thế

Ai dạy mình tập ạ?

Người ở đâu đấy không biết, không biết, bí mật không biết, chỉ biết, biết cái gì, thì mấy đứa,

có sáu, bảy người thôi mà, thì ở trong một cái gian phòng nhỏ nhỏ, bí mật

À cái đội du kích đấy là, à tự vệ đấy là cũng là bí mật đấy?

Bí mật, bấy giờ còn bí mật mà, đã có gì đâu, mà tôi cũng chẳng biết là nó là cái đội tự vệ bí mật, thì như thế, mãi rồi sau thì tôi mới biết Mà lúc bấy giờ chỉ biết là, các anh ấy bảo, các anh bảo đấy, đấy vào đội, vào đội tự vệ, thế thôi, rồi thì đưa cái này, đưa cái kia, anh để dưới đây này, anh đưa tôi đưa đi, thế thôi, chứ còn không biết mình là, là gì, mà cũng chẳng biết là tập thế là tập quân sự, cũng chẳng biết (cười), thế tập thế

mà cứ quăng ném thế này cho người ta, xong rồi chuồn chạy, thế, thế nhưng mà tôi thì chạy

về nhà, nhà có dạy học mà, thành ra nó cũng chả để ý Đấy, thế mãi về sau thì tôi mới biết, tôimới biết mình làm đây là mình làm truyền đơn, tuyên truyền rải truyền đơn, đấy, như thế gọi

là vận động tuyên truyền

Đến năm 45 thì bà đi lên Hà Nam rồi à?

Thế mãi năm 45 thì là tôi thì tôi cũng đang hoạt động địa phương, đấy, đang làm Phụ nữ, thế thì có mấy anh anh quen cũ đấy, anh hoạt động sang này anh về anh hỏi có đi không, tôi bảo bây giờ đi làm công tác có đi thì cho đi, thế xong rồi một ông này ông, ông Trần Độ này này, đấy, lúc bấy giờ tên ông ấy là ông Phách, thế ông cũng làng tôi mà, ông làng tôi nhưng ông ở thôn khác, ông ở thôn Đoài, mà tôi ở thôn Nam, thế là ông mới, ông rủ tôi, ông bảo đi, bấy giờ với một ông, ông nữa là ông, ông Lê Thành Lợi, Trung ương Ủy viên đấy, sau này ông là Trung ương Ủy viên đấy, thế ông về, ông về ông mới rủ tôi bảo đi, lúc đấy tôi này, Phạm Lịchnày, cô, chết rồi, mấy chị chết rồi, chị Là chị Lược đấy chết rồi, thế kéo đi, kéo đi, thế đi là đi thôi

Lên Hà Nam đấy?

Vâng, lên Hà Nam

Lên Hà Nam là mình lên vùng nào đấy ạ?

Lên, lên đầu tiên là vào tỉnh, vào ban gì đấy, tỉnh lúc đấy cũng chưa có Ban Chấp hành gì, chưa có Ban Chấp hành Phụ nữ tỉnh, thì gọi là cái Ban cán sự chung của tỉnh thôi, gọi là Ban cán sự, thì anh Đỗ Mười là trưởng ban cán sự, đấy, nhớ là anh Đỗ Mười là trưởng ban cán sự,đấy, thì anh mới họp mấy chúng tôi lại, lên thì là anh bảo về Kim Bảng, thế đầu tiên tôi về Kim Bảng, thế

Lúc mình về Kim Bảng mình làm ?

Về Kim Bảng thì tôi, tôi cũng đã hình dung được là cái gì đâu, vì mình chưa học lớp nào mà, cũng chưa được ai giải thích gì cả, thì mình biết là biết thế thôi, về Kim Bảng thì làm công tác Phụ nữ, tôi về Kim Bảng

Thế lúc đấy mình làm công tác là mình làm cái gì đấy ạ?

Quyển điều lệ Phụ nữ đấy, mình có quyển điều lệ Phụ nữ thì cứ đi cho giải thích cái điều lệ Phụ nữ, thế thôi

Tức là mình học thuộc lòng cái đấy?

Cầm đi, được cầm đi, thế, thế có điều lệ Phụ nữ, các ông bảo bây giờ đi tuyên truyền phụ nữ,

đi giáo dục phụ nữ, tổ chức phụ nữ vào Hội, thế, giao cho nhiệm vụ như thế, thế là tôi về KimBảng Về Kim Bảng thì bấy giờ là anh, anh Thái, cũng chết rồi, anh Thái ở Phù Đê thuộc KimBảng bây giờ đấy, anh là cán bộ cũ đấy, thế anh ấy phụ trách, anh giao nhiệm vụ cho tôi, thì cũng chỉ có mỗi mình tôi thôi, chả có ai cả, đấy với lại mấy anh, toàn nam giới Thế là tôi mới cầm cái quyển điều lệ tôi đi (cười), tôi đi hết xã nọ đến xã kia

Thế lúc đấy mình nói người ta có nghe không?

Ối giời ơi, nghe răm rắp đấy chứ, ô bấy giờ sướng lắm anh ạ không như bây giờ đâu, người taquý mình ghê lắm, mà, mà mình học không giỏi nhưng mình đọc được, người ta không đọc được, mình nói được, mình đọc được Thế, thế là tôi mới đọc tôi giải thích giải thiếc cho là phụ nữ như thế này, ngày xưa như thế này, bây giờ được như thế này, rồi vào Hội như thế này, thế giải thích cái đó, mục đích ý nghĩa của Hội đấy, thế rồi thì là, thế họ thích lắm, nó như thế Phải nói là hồi tôi ở Kim Bảng tôi đi các xã là đến nỗi các anh, các chị ấy thích mà các chị đi chợ các chị mang cả khoai đến trụ sở các chị cho, thế, thế là đành phải nhận

Cái lúc đấy là đã giành chính quyền chưa bà?

Giành rồi, giành chính quyền rồi

Sau khi giành chính quyền là bà làm Phụ nữ ở Kim Bảng?

Vâng, 45 rồi mà

Lúc đấy gọi mình là chức vụ gì đấy ạ?

Chẳng gọi là chức vụ gì cả, gọi là cán bộ thế thôi, vì chưa có gì cả, chưa có chấp hành, chưa

À thế cái hôm mà giành chính quyền Cách mạng tháng Tám đấy bà, thì bà có tham gia giành chính quyền ở đâu?

Có, chính quyền ngay huyện

Huyện ?

Huyện Tiền Hải, vâng

Lúc đấy vẫn ở Thái Bình?

Vâng, ngay huyện Tiền Hải đấy

À thế sau khi giành chính quyền thì bà mới lên Hà Nam?

Vâng, bấy giờ, bấy giờ giành chính quyền, giành chính quyền thì buồn cười lắm anh ạ, giành chính quyền thì (cười), bấy giờ còn ấu trĩ lắm kia, tôi vác cái gậy, tôi còn nhớ tôi vác cái gậy tôi lịch bịch đi vào để giành chính quyền, mà có nói là giành chính quyền đâu, đi biểu tình, là

đi biểu tình, thế là đi một đoàn thế này rủ nhau đi, đấy, mà tôi cũng rủ các chị đi chứ, ngày đấy là tổ chức phụ nữ đi mà, mình có biết đâu, ừ, rủ đi một đoàn mấy chục người đấy, mỗi đứa một cái gậy dắt vào

Tức là phụ nữ lại tổ chức một đoàn riêng?

Vâng, một đoàn, rồi đoàn thanh niên, rồi đoàn phụ nữ, đoàn nông dân, từng đoàn từng đoàn thế này kéo vào

Tri huyện lúc đấy là ai bà có nhớ tên không?

Đi lúc bấy giờ, đứng ra giành chính quyền lúc bấy giờ là anh, anh Lý Anh, anh Lý Anh anh chết rồi

Tức là ông Lý Anh đấy là ông chỉ đạo cái cuộc giành chính quyền đấy?

Ông chỉ đạo, ông đảng viên mà

Nhưng mà ông lại là lý trưởng à?

Không, tên anh là Lý Anh

Lý Anh?

Lý Anh

À chứ không phải là lý trưởng?

Không, tên anh là Lý Anh, anh là cán bộ cũ

Tri huyện lúc đấy là ai bà?

Tri huyện lúc đấy là, cái tên gì tôi quên béng rồi, tên gì nhỉ, quên Lúc bấy giờ thì tôi chỉ biết

là vào xong rồi, chả khó khăn gì cả, cứ vào đả đảo đế quốc rồi là giành chính quyền về ta rồi đại khái thế, rồi đả đảo bọn kỳ hào kỳ lý gì đấy, giành chính quyền về ta, thế, thế là cứ hô, thếrồi cứ kéo nhau vào thôi, kéo vào thì ở trong các ông đàm phán với nhau thế nào không biết Thế, thế sau một lúc thì bảo là tổ chức im lặng, thế mình im lặng, thế giành chính quyền rồi bàn giao thế nào đấy thì biết lúc bấy giờ là ông, ông Lý Phơn

Lý Phơn ạ?

Ông Lý Phơn ở, ở Pha Cao làm, thế thay

Làm gì ạ?

Chủ tịch.

Chủ tịch lâm thời đấy?

Ừ, Chủ tịch lâm thời, ông Lý Phơn

Ông Lý đấy là họ Lý hay là lý trưởng ạ?

Họ Lý, không phải lót là Lý, chữ lót là Lý, còn chính ông ấy là họ Nguyễn

Nguyễn Lý Phơn?

Ừ, chính ông ấy là họ Nguyễn, con ông ấy là, là cái anh Dự về sau hay vẫn lên đây này

Tức là sau khi mình giành chính quyền xong là mình thành lập luôn cái Ủy ban lâm thời đấy?

Vâng, thế xong rồi về, xong thì êm đẹp lắm, chả, chả có động tĩnh gì cả, êm đẹp giải quyết ở trong đấy xong thì là giải tán, về Thế, về thì sau thì lại, ôi, sau cuộc giành chính quyền rồi đến cái cuộc gọi là, là đả đảo phong kiến địa chủ mới sợ chứ anh

À luc cải cách ruộng đất đấy à?

Cải cách ruộng đất đâu, đả đảo địa chủ cường hào trước, đấy là sau, nó thế, là đả đảo địa chủ cường hào đấy, lúc bấy giờ đấy

Mà nó thế nào mà lại sợ ạ?

Vâng, thì bấy giờ mới bắt đầu là, bấy giờ tôi còn ở nhà quê, chưa đi, đi thoát ly, ở nhà có mấytay cường hào thì hô hào nhau, kéo hàng đoàn vào đả đảo, phá nhà phá cửa, đập nhà đập cửa người ta ghê lắm, không làm như bây giờ đâu, làm bấy giờ nó bạo lắm kia, làm phải nói là bạo lực của, kể như bây giờ nói là quá đáng đấy, đập phá kinh lắm, nhà có cái gì đập phá tất

cả, mấy bàn thờ là kéo đổ hết, đấy

Tức là cái lúc vừa giành chính quyền xong đấy?

Đấy, vừa giành chính quyền xong đấy Thế, thế xong rồi thì là những cường hào nào độc ác thì xử tử, rồi cũng tổ chức những cái cuộc mít tinh lớn lắm, úi giời ơi bấy giờ không như bây giờ đâu, rầm rộ mà kinh lắm, người ta đi không biết mệt, hô không biết mỏi, như thế, mà có

gì đâu anh, chẳng súng chẳng ống chẳng gì hết, toàn gậy với lại dao găm với lại cái giáo mác đấy, đấy, dao quắm, có cái gì cầm cái đấy, như thế

Cái đấy là dân mình tự phát đập phá nhà người ta hay là chỉ thị của ai?

Không phải tự phát mà có bảo đập, có huy động chứ Ví dụ như là Phụ nữ thế này nhá, hay Thanh niên này, người ta có tổ Phụ nữ, có tổ Thanh niên rồi có tổ trưởng, có người phụ trách, thế thì như thế là họp, trên về người ta họp lại, bây giờ phải làm như thế, đấy, các tổ chức phải làm thế này thế này, đi về huy động người đi mít tinh, người đi biểu tình, đại ý thế, thế là

đi thì mang, có cái gì mang cái đấy, giáo mác, gậy, gậy thì cứ tầm hai mét rưỡi như thế, thế là

đi thôi, còn súng thì chả có súng

00 giờ 20 phút 08 giây

Cái lúc mà đập phá nhà người ta thì có đánh người ta không ạ?

Không, bắt thôi, bắt đi không đánh

Thế còn vợ con người ta thì làm sao ạ?

Trốn hết rồi, sợ lắm chứ, bấy giờ người ta sợ người ta trốn, mà nó thấy đi là nó đã sợ rồi, rầm rầm rầm rầm thế này anh, nó không, không im lặng như bây giờ đâu, nó làm rầm rầm rầm rầm thế này, bấy giờ có ở, sống lúc bấy giờ mới biết là khiếp thật, cái phong trào mà khi nó lên nó lên kinh thật, sợ, thành ra là trốn chứ, trốn hết, thế còn bắt thì may thì bắt được, không may thì nó trốn hết.

Như ở làng bà lúc đấy, lúc bà chưa thoát ly đấy thì có xử tử ai đấy bà?

Tôi đi thoát ly thì trong cái xã, trong tôi thì chẳng có xử tử ai, bấy giờ thì cái phong trào là đả đảo phong kiến cường hào đấy thì không có đâu, xong rồi tha thôi Thế qua một thời kỳ rồi, hòa bình rồi, hoạt động bình thường rồi, đấy, thì đến thời kỳ tôi đấy thì thời kỳ gọi là, là sau này thì nó là, mãi sau này cơ, sau lắm, năm, khi tôi về Hà Nội rồi đấy thì mới có cái phong trào địa chủ

Tức là cái cải cách đấy?

Đấu tranh với địa chủ, cải cách đấy, năm năm mấy đấy

Bà về Hà Nội năm năm mấy, năm 55 à?

Năm, tôi không nhớ là năm năm mấy nhưng mà bấy giờ thì tôi lại về Hà Nội rồi

Bà có tham gia cải cách không?

Không, tôi không tham gia cải cách, bấy giờ tôi làm gì nhỉ

Cái lúc cải cách ruộng đất là bà đang ở đâu?

Tôi ở Hà Nội, tôi đang làm công tác Công đoàn, bấy giờ tôi chuyển sang làm công tác Công đoàn rồi

Nhưng mà trong cơ quan bà chẳng hạn, thì người ta có đấu đá nhau không, đấu tố không?

Không, trong cơ quan thì không đấu đá

Ví dụ thành phần các thứ đấy?

Thành, thành phần thì là anh nào, nhưng mà thực ra cơ quan của tôi ở đấy thì, cơ quan Tổng Công đoàn bấy giờ thì cũng chẳng có ai địa chủ, đấy, cho nên không phải về đấu đá, mà trongnội bộ cũng không phải đấu đá, đấy, chỉ có cái là biết cái phong trào như thế, ai đi tham gia thì đi, cử cán bộ đi tham gia, có cử, mà tôi bấy giờ có cháu nhỏ thế không phải đi, tôi không tham gia

Như bà có được chứng kiến một cái vụ đấu tố nào không?

Dạ?

Bà có được chứng kiến một cái vụ đấu tố nào không?

Úi giời, đấu tố thì tôi đi dự thôi

À đấy, bà dự ở đâu ạ?

Tôi dự nhiều lắm nhưng mà không nhớ được, chỉ biết là bấy giờ huy động đi thì mình coi như

là quần chúng mà Ví dụ đi, không biết là đấu cái vụ gì nhỉ, tôi cũng chả nhớ nữa, không nhớ tên

Một cái vụ nào mà bà thấy ấn tượng nhất đối với bà đấy?

Tôi không nhớ được, lâu lắm rồi, không nhớ, đi thì đi nhiều

Nhưng cái hình thức đấu người ta thế nào bà, lôi ra giữa đám đông à?

Không phải, nó thế này này, một cái địa chủ, một tên địa chủ nhá thì nó có người bị trói, có người không bị trói, ngồi đấy, xong rồi chung quanh nó như một cái cuộc mít tinh lớn đấy, đấy

Đông như thế cơ à?

Ừ lúc đấy đứng ở một cái bãi, đấy, cái bãi bấy giờ nó chưa có sân vận động như bây giờ đâu,

ở một cái bãi, ở nông thôn một cái bãi, thế là một người người ta gọi là phần tử cốt cán đấy thì lên mới kể còn nhỏ đi làm cho nó thì như thế nào, rồi nó bóc lột như thế nào, rồi nó hành

hạ như thế nào, nó hiếp bóc như thế nào, rồi chửi nó, địa chủ cứ ngồi đấy, còn chung quanh thì cán bộ, ngoài thì dân thường là cho ngồi bên ngoài, nghe thôi, nghe cũng rợn người lắm,

là nó đánh, nó giết, nó hiếp rồi nó đủ thứ như thế, thì nghe, nghe thấy rùng rợn Nhưng tại vì

về sau này thì mình thấy là có nhiều cái quá đi thành ra mình cũng không tin, nói quá đi, đấy

sợ, nhưng về sau thì sau rồi, rồi xử, tôi thấy có nhiều cái cũng quá, cũng không tiện không viết những cái lời ra đây

Như lúc cải cách đấy, ở chỗ làng bà đấy, chỗ quê của bà đấy thì có nhiều địa chủ bị đấu không?

Tôi đi rồi

Nhưng bà có nghe được cái thông tin gì ở quê không?

Tôi nghe có mấy người thôi, nhưng mà cũng chả có cái gì lắm, ừ, trước có cái ông Chưởng đấy thì bảo hách dịch lắm, nhưng mà về sau này thì ông ấy lại được thưởng Huân chương Độc lập, tôi chả hiểu thế nào cả (cười), bảo ông bí mật ông hoạt động đấy

Thế là bà như thế là thuộc thành phần gì?

Tôi, tôi mới ở nhà quê thì thành phần trung nông, đấy, trung nông

À thế bà là vào Đảng năm nào?

Tôi, tôi không phải là, là thành phần là vì tôi chưa tham gia chưa được thành phần mà, cho nên là ông bố tôi đấy thì mới gọi là thành phần trung nông là như thế, tức là lại bán trung nông tức là có dạy học, mười năm dạy học mà, đấy Tôi thì hoạt động, tôi vào Đảng năm 45

Năm 45 ạ?

Ừ

Tháng mấy năm 45 ạ?

Tháng 7

Tháng 7 ạ, à tức là trước khởi nghĩa tháng Tám?

Trước khởi nghĩa tháng Tám, cho nên tôi được công nhận là cán bộ lão thành mà

Cái lúc bà vào Đảng đấy là ai giới thiệu bà vào Đảng?

Anh Lý Anh, chính cái anh Lý Anh đấy, anh sau về phụ trách giải phóng quân

Thế lúc đấy bà phải dự bị lâu không?

Dạ?

Có phải dự bị lâu không bà?

Có mấy tháng thôi mà, có, xem nào, 22 tháng 7 tôi vào Đảng mà mùng 1 tháng giêng thì, thì tôi được chính thức, thì được chính thức vào ngày kỷ niệm Đảng mùng 6 tháng giêng mà, bấygiờ kỷ niệm Đảng là mùng 6 tháng giêng đấy

À chứ không phải là mùng 3 tháng 2?

Chưa phải mùng 3 tháng 2, sau này đổi mùng 3 tháng 2

Tức là mùng 6 tháng giêng là lấy ngày bầu cử Quốc hội đấy?

Đấy, lấy ngày thành lập Đảng, ngày xưa là lấy ngày mùng 6 tháng giêng, sau thì mới đổi, đổi dần, đổi dần đổi dần ra đến mùng 3 tháng 2

Trước khi bà vào Đảng thì người ta có cho bà học cái lớp gì để hiểu về Đảng không?

Cho tôi cái quyển điều lệ, quyển điều lệ bé tí này, về đọc

Tự mình nghiên cứu à?

Vâng, mình đọc lấy, đọc thế xong rồi người ta hỏi thế thấy như thế nào, tôi bảo hay (cười), bấy giờ còn dại lắm, chẳng biết đâu

Thế sao lại hay ạ?

Tôi bảo hay

Bà thấy hay ở chỗ nào?

Hả, hay á, mục đích tôn chỉ này rồi thì là cái điều giải phóng dân tộc gì gì đấy, đấy, cái điều lệ

cũ đấy mà, cũ xưa, xưa, lâu rồi

Cái lúc mình kết nạp như thế là mình kết nạp bí mật hay công khai đấy bà nhỉ?

Bí mật, bấy giờ chưa ra công khai

Bà có thể kể lại cho cháu cái buổi lễ kết nạp bí mật đấy người ta làm như thế nào không?

Ờ chỉ có tôi này, với hai ông giới thiệu này, rồi là mấy người nữa, hình như là cùng chi bộ haysao đấy, tôi cũng quên, kết nạp vào Đảng thì trong hàng ngũ đảng viên phải phấn đấu gì đấy Thế còn treo ảnh Mác này, ảnh Lênin này, đấy, với trên ở tường đấy là có cờ đỏ búa liềm này,rồi thì trên cờ thì có Mác này, Lênin này, Stalin này, ba ông mà, đấy

Ba ông Tây đấy?

Vâng (cười), có người, có người họ thấy là

Thế lúc đấy đã có ảnh Cụ Hồ nhà mình chưa?

Chưa, chưa treo ảnh Cụ Hồ, thì bấy giờ cũng chưa phải là

Thế lúc đấy bà vào bà nhìn thấy ba ông râu dài đấy bà thấy có sợ không?

Cũng giải thích rồi chứ, một cái ông tóc trắng thì như phi giê đấy thì là ông Mác

Tức là người ta giải thích cho mình?

Ừ (cười), ông là, ông trùm cách mạng đấy, giải thích thế, như thế, thế thôi, chứ còn cũng không có giải thích gì ghê gớm, tại vì mình cũng chẳng nhớ được nhiều, như thế, thế thôi.

Thế là bắt đầu Cách mạng tháng Tám xong là bà làm Phụ nữ ở Kim Bảng?

00 giờ 29 phút 58 giây

Cái lúc đấy mình có phát động cái tăng gia sản xuất không bà?

Sản xuất bấy giờ thì không phải phát động nó cũng làm, nhưng mà có cái điều thế này, bấy giờ không như bây giờ, chưa có cải tiến gì cả, vẫn như cũ mà, đấy, cũng vẫn cứ con trâu đi trước cái cày đi sau mà, cũng có khi người làm trâu kéo thì mình đi sau bừa, nó thế, thì cày cấy lấy ăn, chứ chưa có cải tiến hay chưa có hợp tác, chưa có gì cả, thì sau này mới có hợp tác thì mới cải tiến, đấy như thế, bấy giờ nó còn làm hoàn toàn thô sơ ngày xưa đấy mà, cuốc,cày, rồi thì là không có trâu thì lấy người thay trâu

Cái lúc bà hoạt động ở Kim Bảng như thế thì, khi mình vừa giành chính quyền đấy, thì mình thành lập Chính phủ lâm thời nước Việt Nam dân chủ cộng hòa năm 1945 ở Hà Nội đấy, thì

ở Kim Bảng bà có nghe được cái thông tin đấy không?

Lúc bấy giờ thì tôi đã đi đâu, tháng 8 thì giành thế nào thì tôi còn ở quê tôi cơ mà

À thì lúc đấy ở quê mình mình có nghe được thông tin đấy không bà?

Tôi còn ở, về quê giành chính quyền ở nhà quê mà

Thì cái thông tin thành lập Chính phủ đấy mình có nhận được không?

Mình cũng, cũng đi tuyên truyền thế thôi À khi mà bầu Quốc hội đầu tiên đấy thì là tôi ở Kim Bảng rồi, thì tôi còn nhớ là bấy giờ có mấy anh ứng cử vào Quốc hội là anh Lê Thành Lợi này, với là anh gì, thế rồi là có cái in, in cái thành tích đấy để đi tuyên truyền rồi đi phát đấy, thì tôi cũng làm cái công tác tuyên truyền, thế mình làm Phụ nữ ở đấy đồng thời mình đi vác cái ghế đi ra chỗ chợ đấy để đứng lên giải thích là chúng ta phải bầu cho anh Lợi, anh Lê Thành Lợi như thế này thế này, là ấy thế, thành tích thế này, đấy như thế để vào Quốc hội, để đại diện cho chúng ta, đại ý thế, thế nói đơn giản thế thôi, đấy, thì tôi cũng đi làm cái công táctuyên truyền để mà bầu cử Quốc hội, thế

Cái lúc bà nói như thế là mình nói bằng miệng hay là nói bằng loa?

Miệng chứ, làm gì có loa liếc gì đâu, miệng thôi, thế đi nói miệng nói thì to, đứng ở giữa chợ đây, thế thì người ta thấy nói thì người ta đứng người ta nghe thôi, chả cần phải loa liếc gì cả (cười), người ta thấy lạ mà, không như bây giờ

Thế mỗi lần nói như vậy về có bị khản cổ, khản tiếng không ạ?

Ừ mệt chứ, nhưng mà bấy giờ còn trẻ, lúc mới hai mấy tuổi mà thành ra hăng hái lắm, trẻ

Cái lúc bầu cử Quốc hội thì ở địa phương mình có mấy người ứng cử đấy bà?

Tôi không nhớ, không biết là mấy người.

Cái lúc đấy bà đi bỏ phiếu thì bà có thấy vinh dự không, vì mình là lần đầu tiên được đi bỏ phiếu mà?

Thấy thú vị chứ, anh bảo bỏ phiếu bầu Phụ nữ rồi bây giờ đi bỏ phiếu bầu Quốc hội mà

Thế lúc đấy cái phiếu là viết tay hay là in đấy bà nhỉ?

Viết tay, viết tay, phải học thuộc, học thuộc rồi viết tay

Tức là thế nào ạ?

Học thuộc cái tên, tên ứng cử, đấy, học thuộc tên ứng cử để mà biết mình bầu cho ai, phải như thế

Tức là lúc đấy người ta có làm thành bài vè hay ca dao gì không để cho dễ thuộc không?

Họ cũng có làm nhưng mà tôi không học những cái bài đấy, vâng, chỉ biết là đi bầu cử thì là

có, có mấy tên người ứng cử thì là cái tờ giấy nhỏ này này, thế là mình học thuộc, xong rồi đến lúc bấy giờ đến bầu đấy thì cứ trông thấy cái tên đấy thì viết vào phiếu bầu

Như lúc đấy người dân mình đã biết viết, biết đọc biết viết để đi bầu chưa bà?

Cũng chả, viết hộ nhiều chứ, viết hộ nhiều lắm, thời bấy giờ

Bà là có tham gia dạy Bình dân học vụ không?

Không ạ, vì bấy giờ tôi làm công tác Phụ nữ rồi mà thì làm gì có thì giờ nữa

Thế mình có phải vận động người ta đi học không ạ?

Đi học thì tôi không phải đi học nữa

Nhưng mình, mình đi vận động người ta đi học đấy?

À vận động thì có chứ, phải, phải vận động chứ, đi về họp Phụ nữ đấy, nhiệm vụ của chúng tabây giờ phải như thế này, đại ý là học tập này rồi lao động, làm việc gì đấy, đấy, trong cái điều lệ Phụ nữ đấy, nhiệm vụ Phụ nữ này là mình ra, cái nhiệm vụ lúc bấy giờ là phải học tập,không học tập thì dốt, cái gì gì đấy không biết, chữ không biết thì bây giờ học thì phải học, đấy, thì học tập

Cái lúc bà đi vận động như thế thì người ta có chịu khó đi học không?

Họ cũng đi nhiều chứ, cũng thích

Thích ạ?

Thích, phụ nữ mà biết chữ thích lắm, họ bảo là không biết chữ thì khổ lắm, chồng có viết cái thư phải nhờ người đọc (cười)

Thế là các bà nói với nhau như thế?

(cười) Ừ, ví dụ như chồng đi bộ đội ở đâu mà viết thư về đấy thì có đọc được đâu mà, phải đitìm cái người hàng xóm quen đấy nhờ người ta đọc cho

Đi học là thường buổi tối, ban ngày không học, học tối.

Có trường lớp gì không ạ?

Có chứ, phải có, trường thì không phải là trường Nhà nước tổ chức đâu, theo cái kiểu như là cái đình đấy, đình, đình mượn người ta đấy, ra cái đình thì nó có hội trường trong đình gọi là cái gì đấy, rồi nhà rộng rộng đấy, rồi nhà nó có bàn có ghế thế với ra ở đình

Có bút với vở gì không bà?

Dạ?

Có bút với sách vở gì không?

Có chứ, bút thì mình có

Tức là mình phải trang bị cho người ta à?

Không, chị em phải sắm chứ, ai đi học phải sắm

Thế nhiều nhà nghèo quá mà không sắm nổi thì làm sao ạ?

Không, chả nhà nào không sắm nổi, nhà nghèo người ta không đi học, vì người ta nghèo quá người ta không đi học thôi, chứ còn thường thường là ai đi học là có bút có sách, với lại cái bảng con con đấy, viết bằng phấn

À cái lúc mình vừa giành chính quyền xong đấy, phụ nữ mình thì có được chia ruộng không bà?

Được gì ạ?

Chia ruộng đấy, bình đẳng như nam giới đấy?

Ối, bấy giờ bình đẳng đâu anh, bấy giờ còn mới thì, gọi là bình đẳng nhưng chưa biết thế nào

là bình đẳng cả, đấy

Tức là thế nào ạ?

Cứ gọi là bình đẳng bình quyền đấy, không biết thế nào là bình đẳng, tại vì là nó cũng có nhiều cái chỗ nó không, cũng, cũng, ví dụ như là cái gì cũng tôn trọng cái người nam giới hơn, đấy, coi trọng anh nam giới hơn

Vẫn cái quan niệm cũ như thế?

Mình phụ nữ thì làm cái gì, đấy, học hành chả biết, đại ý thế, thế làm cái gì, đại ý là người ta

có cái nhận thức như thế Thế cho nên mới bảo nếu bây giờ mình học mình làm thì mình cũngnhư các anh đấy, thì tuyên truyền như thế

À thế khi mà mình ký với Pháp cái Hiệp ước sơ bộ mùng 6 tháng 3 năm 46 đấy bà, trước khi

mà nổ ra toàn quốc kháng chiến đấy, thì ở địa phương mình, lúc bà là ở Kim Bảng rồi, thì có thấy ở đấy người ta phản ứng gì không?

Cái gì nhỉ?

Cái Hiệp ước sơ bộ mùng 6 tháng 3, mình ký với Pháp đấy, năm 46 đấy?

À, mùng 6 tháng 3 thì, thì tôi cũng ở Kim Bảng rồi

Thì bà thấy người ta có phản ứng gì không, trong dân chúng rồi trong cán bộ với nhau đấy?

Cán bộ thì, cũng có xì xào, có xì xào nhưng mà về quan điểm thì cũng không rõ lắm, mình không nhớ được

À thế sau khi bà làm Phụ nữ ở Kim Bảng rồi bắt đầu bà tham gia công tác ở đâu nữa?

Làm Kim Bảng xong rồi về tôi làm Lý Nhân, cũng về là Hà Nam nhưng mà huyện khácm huyện Lý Nhân, lại về làm ở huyện Lý Nhân, về huyện Lý Nhân bấy giờ thì đàng hoàng rồi,

có trụ sở rồi có chấp hành, rồi có Đảng, có Thanh niên, có Nông vận

Lúc đấy là có tổ chức rồi đấy?

Có tổ chức rồi

Thế lúc đấy bà làm Phụ nữ Lý Nhân thì bà giữ chức vụ gì?

Bí thư Phụ nữ Lý Nhân, bấy giờ thì chưa có Liên hiệp Phụ nữ, chưa thành lập Liên hiệp Phụ nữ

Tức là khoảng năm bao nhiêu đấy bà nhỉ?

Năm 46

À tức là bà làm ở Kim Bảng có một thời gian ngắn thôi?

Một năm, một năm làm Kim Bảng rồi về Lý Nhân, về Lý Nhân làm một năm thì lên tỉnh, tôi

Tức là mình lại phải thành lập những cái đội nữ như thế?

Ừ, phải thành lập, phải thế, để phòng khi có đánh nhau thì là cứu thương binh này, thì đưa thương binh về, thế rồi khi có đánh nhau thì tiếp tế, thế rồi thì là băng bó, thế

Như lúc đấy cái đội nữ tiếp tế đấy thì có được học gì về y tế không ạ?

Có, có, đội y tế thì huyện phải dạy, vâng, dạy học về băng này, bó này, rồi khiêng vác này

Tức là người của huyện lại cử về?

Đại ý anh, anh thương binh này, anh thương binh này bị thương thì mình dắt anh thế nào, đại

ý thế, thế phải tập thực sự Thế rồi băng tay, băng chân, băng đầu anh băng thế nào, người ta không biết băng, đấy

00 giờ 39 phút 58 giây

Một cái đội nữ cứu thương đấy có đông người không bà?

Cũng đông, cũng độ hơn chục người

Toàn nữ thôi, toàn nữ du kích thôi, cái đội đấy hơn hai chục người Cái đội nữ du kích này về sau tôi đi rồi đấy, thành tích lắm, đánh, đánh Bần Yên Nhân là cũng, cũng ghê lắm, anh dũng lắm.

Cái đội nữ du kích đấy tên là gì ạ? Tên gọi là gì?

Tôi không nhớ tên gọi là cái gì, tôi chỉ biết là chị, chị Huyền là đội trưởng

Có được trang bị súng gì chưa bà?

Toàn gậy

Đến lúc đấy mà cũng chỉ có gậy thôi?

Súng thì, bấy giờ mình có súng đâu, có súng thì có một ít súng lục cướp của Pháp đấy mà, đấy, theo chúng nó đi rồi lấy của Pháp, chỉ có súng lục thôi, súng lục rồi súng tên gì đấy nhỉ, cái loại gì tròn tròn thế này mà chứa mười viên đạn đấy, thì nó cũng là bấm đây

Thế cái đội đấy là cũng người trên huyện về huấn luyện à?

Cũng người trên huyện, không, dân quân huyện, ngay ở huyện sang, ở bên huyện sang, dân quân huyện, huyện có Huyện đội dân quân mà Các huyện bấy giờ là có Huyện đội dân quân này, Huyện đội

Bà là đứng ra thành lập nhưng mình có tham gia những cái đội du kích đấy không?

Không, không tham gia, vì tham gia thì làm gì được, thế, thế tổ chức chung Thế thì làm một cái trại, tổ chức một cái trại thương binh để đưa thương binh từ mặt trận Nam Định về, đấy, thì cái trại đấy tôi cũng phụ trách Như thế tức là lập một cái trại ở huyện Lang Xá, để ở huyện Lang Xá nếu đi cái con đường Cao Đà tức là con đường từ, từ huyện gì ở Nam Định đấy, liền với nó mà, liền với Lý Nhân, thì đưa về đấy để băng bó rồi cứu chữa

Cái lúc nổ ra toàn quốc kháng chiến, bắt đầu đánh nhau đấy, thì có nhiều thương binh về đấy không bà?

Đấy cái trại như thế ở đấy được mấy tháng thì sau này cũng không, không ở được, vì nó gần mặt trận quá, thế thì chuyển sang Bình Lục, chuyển sang Bình Lục, ở Hương Công Bình Lục đấy, là đưa sang đấy, thế Nó ở Lang Xá cách Cao Đà có, có hơn một cây thôi mà, mà Cao Đàthì liền với, với cái huyện Ý Yên hay cái gì của Nam Định

Thế lúc đấy bà cũng phải phụ trách nhiều việc cùng một lúc nhỉ?

Vâng, tôi phải phụ trách những cái việc đấy, tôi còn nhớ bác sĩ là anh bác sĩ Tông là bác sĩ của bệnh viện tỉnh về đấy để phụ trách cái trại đấy, trông nom cái trại đấy Khổ lắm anh ạ, úi giời ơi, thuốc không có, băng bó thiếu, nước sạch không có, toàn dùng nước ao kinh lắm Mà cưa, không có cưa ấy đâu, cưa dao đấy, khổ lắm, động viên anh em rồi thì các chị em phải vào úy lạo, các ông chửi, chửi ghê lắm, đau mà

Đau quá à?

Đau quá chửi, chửi cả bác sĩ, chửi cả hộ lý, chửi cả chị em phục vụ

Cưa bằng tay như thế thì ai mà chịu được?

Cưa bằng tay, khổ lắm, thương lắm, kinh lắm, rất khổ

Cái lúc mà năm 46 toàn quốc kháng chiến như thế thì ở chỗ Lý Nhân đấy bà, thì có người tản

cư từ Hà Nội với Hải Phòng người ta về đấy không?