252

Phỏng vấn bà Vũ Thị Thu Hoàn 28 12 10 252 Quê quán Xã Hiệp Hòa, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình Sinh năm 1929 Chức vụ Tham gia cách mạng trước năm 1945, làm công tác liên lạc cho Tỉnh ủy Nam Định Hoạt độ[.]

51 là Bí thư Phụ nữ huyện Xuân Trường Đến cuối năm 1951 lại về làm Bí thư Phụ nữ huyện Mỹ Lộc Năm 1954 là Bí thư Phụ nữ thị xã Phủ Lý, Hà Nam.

Phỏng vấn ngày 28 tháng 12 năm 2010, tại phường Khương Trung, quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội.

Người thực hiện phỏng vấn: Phan Tuấn Phương

[Bà 252 tuy tuổi đã cao nhưng còn khá khỏe mạnh và minh mẫn Bà tiếp chuyện phỏng vấn với thái độ chân thành, vui vẻ, thoải mái Chồng bà đã mất Bà hiện đang sống với vợ chồng người con trai út và hai cháu Gia đình bà theo quan sát thì kinh tế có phần khá giả, sung túc]

Đấy chúng cháu là ở bên chỗ Hội Sử học Việt Nam, thì có chương trình là đi sưu tầm tư liệu

về cái hoạt động của các cá nhân trong kháng chiến chống Pháp và các vấn đề Phụ nữ, thì cũng qua các bà có giới thiệu đến bà, thì trước hết là muốn biết tên bà bà tên là gì ạ?

Tên tôi thường dùng hiện nay là 252, thực ra thì nó là 252 thôi, nhưng mà vì tên chính là 252,cho nên người ta cứ gọi thế là thành chứ, cứ gọi chung

Tức là tên cha sinh mẹ đẻ thì là Thu?

Vâng, thế nhưng mà vì nó có nhiều 252 cho nên người ta cứ gọi là 252, đấy cũng như là khi tôi gọi đặt tên tôi là Hiền đấy thì người ta cũng cứ gọi là Thu Hiền, Hiền Thu đấy như thế, nó thành thế chứ thực ra khi tôi đặt thì nó không có đệm

Thế là bà là sinh năm bao nhiêu ạ?

Tôi sinh năm 1929

Thế quê gốc của mình là ở đâu bà nhờ?

Quê gốc của tôi thì lại là quê ngoại thì ở ngay Hà Đông đây thôi, nhưng mà quê gốc của quê nội tôi đấy thì là ở Thư Trì, Thái Bình, Vũ Thư bây giờ đấy

Tôi thì gia đình thì là vào cái loại gia đình dân nghèo thành thị, ông cụ tôi thì ông đi làm thuê thôi, thế nhưng bà cụ tôi thì buôn bán nhỏ, cũng có lúc thì buôn khá khá nhưng mà không lại được với tình hình xã hội chung.

Cụ buôn cái gì đấy ạ?

Có lúc thì buôn gạo buôn chè, thế nhưng cũng có lúc thì buôn hàng vải, thế là gọi tơ lụa nhưng mà hàng nhỏ nhỏ

Ở tại Hiệp Hòa đấy ạ?

Vâng, không chính ra thì chúng tôi không ở quê, mà là ở nhiều tỉnh lắm Tôi thì đẻ ra ở thị xãHải Dương cơ, rồi gia đình thì có lúc vào Thanh Hóa làm ăn, thế có lúc lại về Hà Nội đây thì nhiều lắm, rồi về Nam Định, rồi về Thái Bình rất nhiều tỉnh, nghĩa là đi lang bạt chỗ nào làm

ăn được

Thế cái thời nhỏ là bà đi học ở đâu, nhà mình cứ chuyển suốt như thế thì bà đi học thế nào?

Hồi xưa bọn tôi có mấy khi được đi học đâu anh, chúng tôi là không, các cụ là, chính ra ông

bố tôi không cho đi học, mà bà mẹ tôi cái khi đó là còn buôn hàng vải, cho nên mới yêu cầu

là cho con gái mà chỉ cho một tôi thôi, ba chị em gái nhưng một mình tôi được đi học

Bà là thứ mấy?

Tôi là út, thế chứ còn cho anh tôi mới được đi học thôi, chứ cụ bảo con gái học làm gì

Thời phong kiến nghĩ thế?

Vâng, cụ không cho con gái đi học, thế nhưng cụ tôi cụ bảo là phải có một đứa nó học để nó làm tính toán cho tôi, hàng họ tính toán thế thì cho tôi đi thì học tư thôi, học tư thì lúc bấy giờtôi học thì chỉ vào khoảng độ bây giờ thì gọi vào khoảng độ lớp hai

Là bậc tiểu học đấy?

Vâng, lớp hai thế thôi, thế nhưng mà lúc bấy giờ tôi đọc nhiều, cho nên tôi cũng đọc thông viết thạo, thế thì rồi sau này tôi học bổ túc lên, khi mà hòa bình lập lại của miền Bắc này đấy thì tôi học thêm thì tôi học lên đến dở dang lớp sáu thì tôi ốm quá tôi phải bỏ, lớp sáu bổ túc thôi, thì thế tức tôi học là lớp ba, lớp bốn, lớp năm, cho đến lớp sáu dở dang

Tức là bà vừa rồi bà bảo bà sinh ra là lại ở Hải Dương?

Vâng, tôi sinh ở ngay thị xã Hải Dương cơ nhưng mà do gia đình đi nhiều tỉnh, cả Phú Thọ phú thiếc

Thế đến cái năm 45 thì là bà đang ở đâu?

Năm 45 thì tôi ở, đúng ra thì tôi ở Nam Định, năm 45 là tôi ở Nam Định rồi, nhưng mà tôi lại vừa làm ở Nam Định, vừa ở Thư Trì, vì công tác, tôi tham gia công tác sớm, vì gia đình tôi là cái gia đình mà, mà là cơ sở cách mạng, thì tôi cũng không biết là gia đình tôi tham gia từ baogiờ, thì chỉ biết rằng anh tôi khi mà học tiểu học đấy ở Thanh Hóa thì thầy dạy là cộng sản, thì cái này là anh biết vậy thôi, thế cho nên rằng là anh tôi được giác ngộ sớm, thế trước khi thi sơ học yếu lược, thì thầy bị lộ, thế là thầy trốn, thế anh tôi ở lại thi xong sơ học yếu lược, thì rủ nhau là năm người học trò của thầy đi vào rừng núi để tìm thầy, nhưng mà đi mấy ngày không gặp, không tìm thấy thầy đâu thì lại về đi học tiếp

Ở Thanh Hóa đấy ạ?

Vâng, ở Thanh Hóa đấy, cho nên ông anh tôi ông giác ngộ sớm lắm, thế khi mà không tìm thấy tổ chức thì anh cứ đi đến đâu cũng tuyên truyền yêu nước

Thế như bản thân bà là được giác ngộ cách mạng thế nào?

Thế tôi thì là do cái ảnh hưởng đấy, mà lại rất quý ông anh, mà lại có mỗi một mình ông anh thôi, cả gia đình tôi quý như thế, thì bắt đầu tôi được giác ngộ là ở Gia Lâm này, năm ấy là vào khoảng như thế này, năm đấy năm 40 Nhật nó mới vào thế thì ông anh tôi về Gia Lâm này thì mới bắt được liên lạc với tổ chức, thì lúc bấy giờ mới hoạt động, thì tôi chỉ biết đầu tiên là gia đình tôi chứa một ông cán bộ mà sau này tôi mới biết là đồng chí ấy là Xứ ủy viên,

Xứ ủy không biết là Xứ ủy viên hay Thường vụ thì tôi cũng không biết nhưng mà là cán bộ của Xứ ủy, thế sau này thì đồng chí Trường Chinh xác nhận thì đấy là cơ sở của Trung ương, nhưng tôi thì tôi cứ gọi là cơ sở của Xứ ủy vì ông Xứ ủy ông nằm ở nhà tôi, thế do ông ấy ở nhà tôi và lại lấy nhà tôi làm cái họp hành thế cho nên rằng là ông anh tôi bắt buộc tuyền truyền tư mẹ cho đến các em, thế tôi giác ngộ là từ đấy, là cái tinh thần yêu nước, thế anh tôi cũng nói rõ là anh tôi tham gia hoạt động để cứu nước

Lúc đấy ông anh có đưa những cái tài liệu gì cho mình xem không?

từ mẹ tôi trở xuống là đều được giác ngộ, đấy thì mới bảo vệ được cán bộ và bảo vệ được cơ

sở, thì lúc bấy giờ tôi mới chỉ được là giác ngộ về tinh thần yêu nước, thì vì tin anh, thấy anh hoạt động như thế thì rất là phục vụ anh, nghĩa là anh ấy yêu cầu gì thì làm thế

Ông anh bà tên là gì đấy ạ?

Ông Tùng Giang đấy, thế sau này ông ấy ở quân đội, sau này ông chuyển ngành ra ngoài bây giờ ông mất rồi, mất lâu rồi

Thế đến khi mà Nhật đảo chính Pháp mùng 9 tháng 3 năm 45 đấy bà thì bà đang ở đâu?

Thì tôi ở Thư Trì và bắt đầu là nó đảo chính hôm mùng 9 tháng 3 thì 11 tháng 3 tôi bắt đầu thoát li khỏi gia đình mà sang làm liên lạc cho Tỉnh ủy Nam Định

Từ năm, từ 11 tháng 3 đấy?

11 tháng 3 năm 45, thì tôi là bắt đầu là thế, nhưng mà khi hoạt động đấy thì tôi hoạt động từ,

từ cái năm 41, 42 cơ, 41, 42 thì lúc bấy giờ chỉ hoạt động như thế này thôi, tức là ông anh tôi giác ngộ như thế thì chỉ sử dụng tôi vào cái việc đi canh, đi canh nhưng mà canh vòng ngoài, thế mẹ tôi canh vòng trong, các ông ấy họp ở trong nhà thì cứ giở bài ra để giả vờ đánh bài, thế thì mẹ tôi ngồi ở đấy khâu vá, đi khâu thuê mà, thế thì ngồi ở ngoài cổng, thế còn tôi phải

rủ bạn ra tận phía ngoài đầu ngõ, để xem có ai lạ mặt người ta lảng vảng gần không

Lúc ở Gia Lâm đấy?

Lúc bấy giờ là ở Gia Thị, Gia Lâm, thế làng, làng Gia Thị, thế thì bọn tôi cứ ra đấy là đánh chuyền, đánh chắt, thế nếu mà có người lạ thì tôi đi vào bằng giả vờ là đi uống nước hay gì đấy, thì mẹ tôi trông thấy tôi vào thì đánh động ở trong, đấy chỉ làm được cái nhiệm vụ đấy thôi Cho mãi đến đầu năm 43, tôi không nhớ ngày tháng nhưng mà tôi cứ ang áng, nhưng tôiđoán là, bây giờ thì tôi đoán là chắc là bấy giờ nó kỷ niệm ngày thành lập Đảng là mùng 6 tháng Giêng, lúc đầu là là mùng 6 tháng Giêng, chứ không phải như mùng 3 tháng 2 bây giờ, đấy cho nên rằng, nhưng mà tôi không nhớ, cho nên tôi mới ang áng là tôi khai lý lịch là cứ

tháng 3, nhưng mà đi rải truyền đơn, thì không phải tôi đi rải, mà bà chị tôi đi rải truyền đơn

và dán áp phích, nhưng mà lúc bấy giờ là chị, chị Hải là vợ anh Tô Quang Đẩu về sau này đấy là Thứ trưởng Bộ Nội vụ đấy, thì khi đấy chị phụ trách phong trào Phụ nữ ở Gia Lâm, thế

là chị ấy mới bảo rằng là thế em có muốn hoạt động như chị Nhung không, tức là chị gái tôi đấy Bảo có Thế thì bảo thế thì hôm nay em đi cùng với chị Nhung, để trông, canh chừng và

để che mắt địch để cho canh chừng để cho chị rải truyền đơn và dán áp phích, thế thì tôi là làm cái nhiệm vụ cảnh giới rồi, chứ không phải trực tiếp đi làm, thế nhưng tiếp sau đó thì chị

ấy, vì cũng không mấy khi chị về, thỉnh thoảng lắm mới về, vì một năm chị chỉ về mấy lần thôi, thế thì chị có sử dụng tôi là cầm thư mang lên các cơ sở, thì tôi cầm thư thôi, tôi cũng chẳng biết nội dung thư là gì, nhưng tôi bé cho nên tôi đi lại nó dễ, đi lại nó dễ thì đấy là chị

ấy sử dụng tôi như thế

[00:10:17]

Thế cái hôm mà Nhật đảo chính Pháp thì bà có được chứng kiến cái việc gì không?

Không, tôi ở, tôi ở bên Thư Trì thì lúc bấy giờ tôi làm liên lạc, đúng ra thì tôi làm liên lạc choTỉnh ủy Nam Định, cán bộ Tỉnh ủy đồng chí tức là ông anh tôi đấy, thế ông ấy là Bí thư đầu tiên của Nam Định mà, Bí thư Tỉnh ủy đầu tiên của Nam Định thì ông ấy về đấy, cho nên khi

đó là gia đình tôi là, là có thời kỳ là phải chạy bom ở đây về Hải Dương, cho nên ông anh tôi mới biết rằng thì chúng tôi bị, bị mất liên lạc thì ông mới nhắn về quê, về quê thì ông mới sử dụng tôi làm liên lạc cho các cơ sở ở bên Thư Trì, thế thì đi đưa thư đưa thiếc các thứ thì tôi

đi đưa thư cho các cơ sở Thế nhưng mà mãi đến 11 tức là sau khi đảo chính Nhật được hai ngày thì ông mới lại ở bên này cho nên nó không kịp giải phóng nhà tù ở bên Nam Định, thế

vì thế cho nên là ông ấy rất tiếc, thì đến hôm đấy ông ấy đi qua nhà vào ông lấy tôi đi sang bên Nam Định, thoát li hẳn gia đình thì là 11

Làm liên lạc viên của Tỉnh ủy?

11, 11 tháng 3 là vì thế, thế tôi sang bên đấy tôi làm việc ở bên đấy thì cũng làm cái nhiệm vụ

là đưa tất cả tài liệu thư từ mới đi nhận các cơ sở người ta bắt mối

Bắt mối, bắt liên lạc lại?

Thì tôi phải đi trước, đi trước xong rồi thì là mới về mới lại đón các ông ấy đến cơ sở, khi nàoông ấy cần đến thì tôi dẫn đi, thì dẫn đi, mình phải đi trước rồi các ông ấy cứ theo bóng tôi các ông đi sau đại để như thế, thế thì hoặc là tôi phải ở nhà, để có những cái hôm các ông ấy qua chỗ tôi thì tôi phải thổi nấu cho các ông ấy ăn, nhưng mà chỉ một lúc thôi, thế có khi thì lại lấy cái chỗ tôi ở dể mà in tài liệu, thì tôi lại làm cái nhiệm vụ là in bằng thạch, tôi phải đunthạch và ngồi in

In thạch tức là thế nào bà?

In tài liệu truyền đơn, thế các truyền đơn của các ông ấy, thế thì bây giờ mình, vì bấy giờ bàn

in thì không có, cho nên đun thạch lên

Vâng thế cứ thế mà ấy thôi, thế thì ở cái cơ sở tôi thì như thế.

Cái cơ sở in đấy là ở đâu bà?

Ở chỗ, nó gọi là ở trước cửa nhà thờ của Nam Đinh, không biết cái phố đấy nó gọi là cái phố

Đò Chè hay là cái phố gì đấy, tôi quên rồi không nhớ tên, nó ở nhờ một cái cơ sở dệt tư nhân, nhưng mà họ thất bại họ đóng cửa rồi, nó để không thôi, chỉ là để khung cửi ấy thì là trước đấy là công nhân ở đấy là cơ sở của mình, thế bây giờ thất nghiệp thì về Thái Bình, phát triển

cơ sở Thái Bình, đấy thế thì ông anh tôi mới bảo thế thì ở nhờ đấy, vì nó ở một cái vùng riêngnhư bên này

Cái cơ sở in đấy là có đông người không ạ?

Không có mấy, vài, có độ chưa đến chục người ấy mà, thế nhưng mà bấy giờ nó để trống không, vì là nó bị thất bại, thế nó đóng cửa rồi

Cái lúc mà Tỉnh ủy Nam Định thì lúc đấy đóng ở đâu bà?

Không, làm gì có chỗ đóng anh, các ông phải đi, là không có ngày nào, vì thế này này, thì cái Nam Định đấy thì tôi nói qua để anh biết cái tình hình lúc bấy giờ gọi là ba cái tay mật thám của Pháp đấy thì nó nổi tiếng gian ác mà khủng bố phong trào Nam Định ác liệt, không phải chỉ riêng Việt Nam, mà phải nói là ác liệt nhất cả Đông Dương, ba cái thằng đấy nó cáo già lắm, thế cho nên rằng là nếu cứ cán bộ nào về đấy là chỉ ít lâu là bị bắt, không ai thoát được, thế cho đến khi cử ông anh tôi về chắc là vào khoảng độ năm 43 gì đấy, thì ông anh tôi về đấythì lúc bấy giờ ông anh tôi thoát li lâu rồi thế thì đồng chí Trường Chinh là quyết định cho thoát li vì lộ, thế, thế thì như thế tức là ông ấy đến năm 43 thì ông ấy về Nam Định, thì cũng một số cán bộ bị bắt, thế ông ấy rút kinh nghiệm như thế thì ông ấy không ở đâu một đêm cả,

mà cứ hết cơ sở này ông ấy lại đi chỗ khác

Ông ấy chuyển liên tục?

Cứ đến ông ấy chỉ ở một đêm thôi, cho nên nó bắt trượt rất nhiều lần, nên vì thế, làm gì có cơ

sở, là ông về là biết về thôi chứ, biết ông ấy ở chỗ nào

Thế đến khi mà Cách mạng tháng Tám nổ ra thì bà đi tham gia giành chính quyền không?

Có chứ, nhưng mà lúc bấy giờ thì là đến tháng 5 tôi ở bên Nam Định, từ tháng 3 cho đến tháng 5 thôi, tức là hai tháng, thì tôi đi hết tất cả các huyện gần đi hết các huyện, tức là tôi đi

về Xuân Trường này, về Nam Trực, về Trực Ninh, về Giao Thủy này, thế rồi về Vụ Bản này

Là mình đi móc nối cơ sở đấy?

Đi móc nối cơ sở và đưa tài liệu, thế thì chuyển các tài liệu, có khi là báo, báo hoặc là tài liệu những, tức là truyền đơn áp phích, chẳng hạn như thế

Thế là từ tháng 5, sau tháng 5 là bà đi, lại đi đâu?

Thế đến tháng 5, thì tôi lại được điều về Thư Trì, Vũ Thư, tức là lúc bấy giờ về Thư Trì đấy

Lại về quê mình?

Vì nó bắt đầu có phong trào Phụ nữ ở đấy, thế vì ông anh tôi là vì, vì cái cơ sở bên này nó thất nghiệp, mà nó lại người bên Thư Trì, cho nên mới sang bên đấy mà lại chưa bắt được liên lạc với Thư Trì, Thái Bình, cho nên là ông anh tôi vẫn phải phụ trách, người của mình

mà, thế về quê thì bây giờ ông vận phải phụ trách mà quê tôi lại ở bên đấy, bạn của ông anh tôi cũng nhiều học cùng với nhau, thế cho nên là ông ấy về bên đấy thì ông ấy lại đưa tôi về

vì lúc bấy giờ nó bắt đầu có phong trào Phụ nữ thì lại không có người phụ trách, thì ông mới đưa tôi về

Lúc đấy là trước cách mạng đấy ạ?

Vâng, thế từ tháng 5, thế tôi về đến đấy, về đến đấy thì ở đấy nó mới có ba, bốn cái xã có Phụ

nữ thôi, độ ba xã, chứ không nhiều, mà mỗi xã mới có một tổ, mới có một người đấy, thế mới, mới bắt đầu gây như thế thôi, thế nhưng mình phải về, không có các ông ấy không họp được với Phụ nữ, thì nó lộ

Thế lúc đấy Phụ nữ mình làm nhiệm vụ gì ạ?

Thì mới ra là tuyên truyền để gây phong trào thôi, gây phong trào, mới tuyên truyền yêu nước

và gây cái phong trào, thì mới thành lập được có một tổ ở bên, gọi là Mỹ Lộc, ở cái xã, cái thôn Mỹ Lộc mà ở Việt Hùng, thế mới lại ở bên Phương Cát, thế mới ở cái thôn gì gần Bi

Mễ, thì là lúc bấy giờ ba nơi mới có phong trào Phụ nữ, mới có nơi thì chỉ có một người thôi, nhưng bắt được liên lạc thế, thì để mà trao đổi bàn cách là phát triển phong trào ra, thế nhưngvừa mới về được độ ít bữa đi được mấy lần thì liên lạc, bắt đầu là chuyển giao liên lạc được cho Thái Bình, thì ông Vân Thử đấy, lúc bấy giờ ông ấy gọi ông là Vân, về sau ông ấy là ông Thử, tên thật ông ấy là ông Thử thì sau này ông ấy là Vụ trưởng của một cái Vụ ở cái Bộ Lương thực, thế thì ông ấy về bắt liên lạc, tức là ban giao cơ sở về ở đây cho bên Thái Bình phụ trách, chứ ông anh tôi không về nữa?

Tức là từ tháng 5 là bắt đầu bà hoạt động Phụ nữ ở Thư Trì rồi?

Thư Trì rồi đấy

Thế đến lúc cướp chính quyền là cũng cướp ở Thư Trì?

Thế cướp chính quyền thì lúc bấy giờ ở chỗ huyện tôi là vỡ đê, cho nên khi đó không có chỉ đạo của tỉnh, cán bộ không về được, mông mênh hết cả, thế nhưng mà may có một đồng chí mới đi buôn ở trên Hà Nội này này,buôn gạo, bán gạo quê tôi, mang gạo với ngô lên trên này bán, thì gặp là Hà Nội khởi nghĩa

Tức là mới về phổ biến thì mình mới biết là khởi nghĩa?

Ông về mới bảo rằng ở Hà Nội là khởi nghĩa rồi, thế thì là vội vàng là lúc bấy giờ chúng tôi, tôi được tham gia là Ban Chấp hành Việt Minh lâm thời của cái khu vực đấy

À thế ạ, thế là lúc đấy tỉnh là không thể chỉ đạo được mình bởi vì do nước lụt?

Không, nước lụt không có chỉ đạo gì được cả, thế thì nghe tin thế thôi, thì chúng tôi mới, lúc bấy giờ đồng chí Chủ nhiệm Việt Minh lúc bấy giờ Bí thư, gọi là Bí thư Việt Minh đấy, lúc đấy chưa gọi là Chủ nhiệm, Bí thư Việt Minh mới triệu tập cấp tốc năm anh em ở trong Ban Chấp hành lâm thời đấy, tự giới thiệu với nhau vào cái Ban Chấp hành do lúc bấy giờ ông anh tôi chỉ định là mấy cái người đấy vào đấy để mà phụ trách cái phong trào chung, sau này giao cho Thái Bình, thế thì ông ấy họp mới quyết định là khởi nghĩa, thế thì khởi nghĩa thì ở trong huyện tôi như thế là có hai mảng, hai mảng, một mảng thì vẫn thuộc về Thái Bình người ta phụ trách, thế còn một mảng ở phía đằng huyện đấy, nhưng mà phía đằng này, thì lạiông anh tôi vẫn phụ trách mà chưa giao được, bây giờ mới giao được, đâu khoảng tháng 4 tháng 5 mới giao được thì tôi về đấy, nhưng tôi về đấy thì như thế là đến lúc, đến tháng 8 thì tức là sau khi khởi nghĩa của Hà Nội thì chúng tôi mới được, mới biết tình hình đấy, thì mới

tự động họp và quyết định là khởi nghĩa

Tức là mình khởi nghĩa là vào ngày nào bà còn nhớ không?

Không nhớ nữa, hăm mấy đấy, tôi chỉ biết là ngoài 20

Nhưng cũng vẫn là trong tháng 8?

Vâng, vẫn trong tháng 8, vào khoảng sau Hà Nội mấy ngày thôi, về họp cái là hôm sau là phải quyết định là thông báo, chỉ một, hai hôm sau là phải đi lên.

Vô tình do cái ông buôn gạo ông ấy nói thôi chứ mình cũng không có cái chỉ thị nào cả?

Vâng, không có chỉ thị, vì thấy tình hình như thế, nhưng mà nắm được cái tình hình như thế này, cái tay huyện đấy, quan huyện lúc bấy giờ đấy thì nó mới về thì loại này là loại trẻ nó có tham gia Đại Việt của Nhật, thế tức là cái tổ chức Đại Việt của Nhật đấy, thân Nhật, thế nhưng mà lúc bấy giờ nó dao động là vì tình hình ở đấy là phong trào khởi nghĩa, phong trào trước khởi nghĩa đấy của Hà Nội này và các tỉnh nó rầm rộ lắm, cho nên nó dao động, thế nó dao động, thế lúc bấy giờ nó đã dao động lắm rồi, thế cho nên nó cũng không hoạt động gì.[00:20:46]

Tri huyện lúc đấy là ai đấy bà, tên là gì ạ?

Không nhớ tên, tôi không nhớ đước nữa

Thế lúc mình giành chính quyền thì có xảy ra xung đột đổ máu gì không?

Không, nó đơn giản thế thành ra tôi tuy là tham gia nhưng hóa ra không phải làm gì, thế rằng

vì là nó có hai, hai mảng, một mảng thì của Thái Bình thì nó cũng tự động ra thôi, mà cũng không hẹn mà gặp, cũng đến hôm đấy thì đến nhưng mà bên đấy, bên đằng mảng đằng kia đến trước chúng tôi vào khoảng nửa tiếng, mà chúng tôi đến sau, thì lại khoảng nửa tiếng

Thế là lúc đấy mình cướp chính quyền ở huyện à bà?

Lúc đấy mới gọi là huyện Thư Trì ạ?

Vâng, huyện Thư Trì, thế thì chúng tôi đến thì các đồng chí ở đấy, huyện đấy, cái tay huyện đấy nó đã kéo cờ hàng rồi, nó không chống đối gì cả, nó kéo cờ trắng, nó chuẩn bị cờ trắng rồi, mình cũng nắm được tình hình thằng này dao động, có khả năng nó hàng, thế nhưng mà lúc bấy giờ chúng tôi chỉ có mấy mã tấu với lại mang gậy với cuốc xẻng đấy, chứ làm gì có súng

Thế có huy động quần chúng đi không ạ?

Cũng khoảng, ở khoảng chỗ chúng tôi vào khoảng độ trên dưới trăm người thôi, cũng không không, chưa nhiều lắm, thế nhưng cứ đi, cứ đi vừa đi vừa hô khẩu hiệu

Lúc ở huyện đấy là có lính Pháp ở đấy nữa không bà?

Không, lính ta

Chỉ có lính mình thôi?

Đấy lính ta ngay ở trên bờ sông của cái Tân Đệ đấy, cái sông Hồng đấy

Thế là kéo cờ trắng đầu hàng luôn?

Nó, thì cái tốp kia đến trước nửa tiếng thì nó đã kéo cờ trắng nó đầu hàng rồi.

Thế thì bà đến thì cũng đã là xong rồi?

Thì vào là đã tiếp quản rồi, đến khi tiếp quản thì như thế chúng tôi cử lại một số cán bộ cùng kết hợp với các đồng chí để giải quyết hậu quả tất cả những các việc sau của giành chính quyền, thế còn bọn tôi thì giải tán và bàn là về là bây giờ đi xây dựng phong trào các xã

Thế ông tri huyện đấy thì mình xử lý thế nào ạ?

Sau đó thì cũng cho nó, giải phóng cho nó, nó chả có, nó mới về được có mấy tháng, nó vẫn chưa làm gì cả thì lại vỡ đê, cho nên nó cũng tối mắt tối mũi vào cái việc cứu đê, thì nó cũng chưa làm gì cả, mà cũng chưa có tội tình gì, thế cho nên mình cũng không bắt

Khi mình giành chính quyền xong mình có thành lập luôn cái Ủy ban lâm thời không bà?

Có các ông ấy thành lập, tôi thì không ở trong đấy, thế chỉ có mấy ông thôi, thế mấy ông ở bên này với bên kia, chủ yếu là mấy ông ở bên cái phía mà ông ấy giành chính quyền trước đấy, thì vì mấy ông ấy là ông ấy hoạt động sớm, trước đấy, thế cho nên là, là cũng tiếng tăm lắm

Thế cái Ủy ban lâm thời đầu tiên đấy thế thì ông nào làm Chủ tịch bà?

Ông, không biết tên họ là gì, nhưng ông ấy là ông Kỳ

Ông Kỳ ạ?

Vâng

Thế còn ông anh bà lúc đấy là làm cái gì?

Không, ông anh tôi thì lại vẫn khởi nghĩa, chỉ đạo khởi nghĩa bên Nam Định đấy, thì ông ấy

là Bí thư Tỉnh ủy đầu tiên, ông ấy xây dựng tất cả là chín phủ huyện cả phong trào và cả thành phố thì lớn lắm, thế rồi ông xây dựng hoạt động cả kết nạp Đảng, cho nên ông ấy là Bí thư đầu tiên ở đấy

Thế sau khi khởi nghĩa giành chính quyền xong thì bắt đầu bà tham gia làm công việc gì?

Thì tôi lúc bấy giờ là, bấy giờ cũng chẳng biết rằng mình thì được phân công cái gì, bây giờ chỉ bảo rằng thì chúng ta là đi các nơi để xây dựng phong trào, thế thì các nơi thì người ta cứ

tự động người ta mời, thế thì chia ra bao nhiêu, cứ từng tốp một, từng tốp một đi về các xã đi xây dựng phong trào, người thì xây dựng chính quyền, thế người thì xây dựng Thanh niên, người thì xây dựng Phụ nữ, tôi xây dựng Phụ nữ tôi cứ đi, đi các xã để mà xây dựng phong trào Phụ nữ

Nhưng ai phân công mình đi làm việc đấy bà?

Thì ông Chủ nhiệm, ông Bí thư Việt Minh, mà ở trong cái cụm tôi là ông ấy giao cho cái việc

là bây giờ cứ đi, thế và ông bên kia thì ông ấy là, bây giờ ông ấy là Chủ tịch lâm thời, ông ấy cũng bảo là các đồng chí cứ đi, đi xây dựng phong trào, thì lúc bấy giờ đã có ai chỉ đạo ở tỉnh, tỉnh chưa ai về chỉ đạo mà, thì bây giờ chỉ giao mỗi cái việc là cứ đi xây dựng phong trào

Tức là huyện mình đều tự túc hết cả, tự quyết định hết cả?

Tự, tự làm, vâng thế, thế thôi, thế sau đó thì đến tháng 9, thì tôi được triệu tập lên họp ở Phụ

nữ tỉnh Thái Bình

Tháng 9 năm 45 đấy?

Vâng, thế thì được bầu vào Ban Chấp hành Phụ nữ tỉnh, thế thì phân công cho tôi phụ trách hai huyện Thư Trì và Vũ Tiên, thế lúc bấy giờ là tôi phụ trách thế nhưng mà tôi mới về được

có một lần thì sau đó là theo cái yêu cầu của bên Nam Định đấy, các đồng chí cần cán bộ, thế các đồng chí xin cho tôi sang, mà tôi lại thích sang với ông anh, thế cho nên tôi xin sang bên đấy thì đến tháng, tháng 11 thì tôi sang bên Nam Định rồi

Sang Nam Định là bà làm cái gì ạ?

Thì tôi làm cán bộ Phụ nữ của huyện Mỹ Lộc, thế lúc bấy giờ không phải là phụ trách nữa,

mà là phụ trách là đồng chí Trần Kiều Minh, Trần Kiều Minh thì đồng chí hơn tôi sáu bảy tuổi cơ, mà đồng chí là trí thức, không phải đồng chí, không phải đảng viên, là bố là Việt Nam Quốc dân đảng, nhưng mà Việt Nam Quốc dân đảng theo cái kiểu Nguyễn Thái Học đấy

À thế ạ, năm 30 đấy?

Vâng, cái kiểu thế, thế thì

À sau khi mình giành chính quyền thì ở địa phương mình có Việt Nam Quốc dân đảng hoạt động không bà?

Không, không thấy có hoạt động, thế chỉ có cái tay vào cái đảng Đại Việt đấy thế nhưng có thấy hoạt động gì đâu, thì nó mới về có mấy tháng

Cái Đại Việt liên minh kiến thiết đoàn đấy hả?

Ừ Đại Việt, nó chỉ đề là Đại Việt thân Nhật, cái bọn Nhật nó bầu lên, thế thì như thế

Thế thì bà làm ở Thư Trì, Vũ Tiên có một thời gian rất ngắn có hai tháng?

Vâng, tôi tức là ở từ tháng 5 cho đến khi khởi nghĩa thì có hai tháng thôi, thì tôi đi được có mấy nơi, tôi đi xây dựng phong trào, sau đó lại còn đi tuyên truyền diễn thuyết cho cái ngày bầu cử

À thế ạ, ngày mùng 6 tháng Giêng năm 46 đấy?

Cứ vớ được việc gì làm việc đấy, cứ việc gì cần thì người ta cứ bổ sung vào đấy làm, là cứ thế là

Lúc bầu cử đấy là mình làm những việc gì bà?

Đi tuyên truyền vận động phụ nữ tham gia hưởng ứng bầu cử, ứng cử và bầu cử, lúc đấy cứ

đi tuyên truyền thế, thì các ông ấy cứ viết bài cho, chứ lúc bấy giờ tôi đã viết được bài đâu

À tức các ông viết cho xong mình đọc thuộc lòng?

Mình học thuộc lòng xong lên phát biểu

Bà lên phát biểu lúc đấy mình có run không?

À không, cũng bạo lắm, lên cũng bạo, thì chúng tôi là ba phụ nữ cơ, mà tham gia là cả bà Như bây giờ là vợ ông Hoàng Thao, Thứ trưởng Bộ Nội vụ đấy

Bà Như có phải là ở Nguyễn Bỉnh Khiêm không ạ?

Bà Như không, bà Như bà ấy trước đây rồi bà ấy cũng tham gia rất nhiều, thì bà ấy cũng sangNam Định với tôi, tôi đi thì bà ấy cũng đi, bà ấy bảo, lúc bấy giờ tôi còn gọi là Hiền, hoạt động bí mật đấy tôi tên là Hiền cho đến khi khởi nghĩa lên thì vẫn gọi là Hiền, thì bà ấy quý tôi lắm, thì thân nhau, hai đứa thân nhau thì cùng tuổi cả, thế thì lúc bấy giờ khởi nghĩa lên thì bà ấy tham gia hoạt động ngay

Lúc Tổng tuyển cử đấy thì ở địa phương mình có ai ứng cử không bà?

Không, ở Thư Trì thì chưa có ai ứng cử, về sau này ông Kỳ ông ấy tham gia ứng cử đầu tiên

là ông Chủ tịch đấy

Cái lúc bỏ phiếu thì bà có đi bỏ phiếu không?

Không, tôi đã đi đâu, mãi đến năm 46 mới bầu cử cơ mà, mãi tháng Giêng năm 46 mới bầu

cử mà tôi đi từ tháng 11 rồi, tôi đi tuyên truyền thôi, thế đi tuyên truyền vận động cho ngày bầu cử thôi, chứ chưa, chưa đến ngày bầu cử

Lúc đấy mình dùng hình thức vận động tuyên truyền gì bà?

Lúc bấy giờ là chỉ tuyên truyền là, là bây giờ giải phóng rồi, đất nước được giải phóng được

tự do, được độc lập rồi thì bây giờ chúng ta là bầu cử cho những người đại diện ra, thế thì bâygiờ phụ nữ là cũng được giải phóng, cũng được tự do thì bây giờ cũng được phát biểu của phụ nữ là cũng có quyền được tham gia bầu cử, rồi có quyền ứng cử, thế thì xin được tích cựctham gia thì nhiệt liệt tham gia hưởng ứng cái ngày đó

Cái lúc đấy bà thấy cái phiếu bầu là người ta in hay là viết tay?

Đã bắt đầu đâu mà in mà ấy, mới đi tuyên truyền vận động thôi mà, thì tháng 10, tháng 11 tôi mới tuyên truyền vận động, thì tháng 11 tôi sang bên kia rồi, thì chỉ mới đi được độ ba, bốn cuộc tuyên truyền, ba, bốn nơi như thế thì sau đó đi rồi

Đến tháng 11 là bắt đầu sang Nam Định rồi?

Vâng, thế tháng 11 thì tôi sang Nam Định thì tôi làm cán bộ Phụ nữ của huyện Mỹ Lộc

Lúc đấy nó gọi chức vụ là gì bà?

Cán bộ phụ nữ huyện thôi, thế chứ còn Bí thư thì lại là chị Trần Kiều Minh, mà chị ấy lớn tuổi mà chị ấy có trình độ văn hóa, chị ấy là trí thức mà, thế chị ấy đang làm Bí thư ở đấy, thếnhưng cán bộ đang thiếu thì các đồng chí bảo thôi về tham gia, thì bất kể chúng tôi cứ được phân công là thích rồi, thế là được làm việc là thích rồi

[00:30:11]

Cái lúc đấy là Phụ nữ Huyện Mỹ Lộc có đông người không bà?

Có chị Trần Kiều Minh, với lại chị, gọi là cái chị, chị Điểu đấy, lúc đấy là gọi là chị gì nhờ, làhai, thế sau đó là tôi với chị Như sang nữa là bốn, mới có thế thôi

Có trụ sở để làm việc không ạ?

Trụ sở thì là ở chỗ dốc Lò Trâu của huyện

À có trụ sở?

Không, ở chung với Việt Minh huyện, cả huyện mới có một cái trụ sở đấy thôi

Ủy ban cũng ở đấy luôn ạ?

Ủy ban thì cũng ở đấy, chắc là cũng thế thôi, bởi vì mới đâu mới có mấy người cả thôi, mỗi huyện mới chỉ có một số cán bộ hoạt động, thế còn các đồng chí người thì đi bồi dưỡng, người này người khác còn ít lắm

Thế cái lúc bà sang Phụ nữ huyện Mỹ Lộc đấy thì công việc của bà là cái gì?

Đi xuống lại xây dựng phong trào ở các xã, thế tôi được phân công vào cái khu B của cái huyện Mỹ Lộc, là cái xã mà khó khăn nhất, nghèo nhất.

Lúc bầu cử năm 46 là bà đang ở Mỹ Lộc à?

Đang ở Mỹ Lộc

Thì bà có tham gia đi bầu cử không?

Có thì đi bỏ phiếu thôi, thế chứ còn thì nhớ thì, lúc bấy giờ là chị Diệu Hồng đáng lẽ tham gia

Nguyễn Khoa Diệu Hồng đấy?

Tham gia Quốc hội nhưng sau không biết sao lại rút, chứ chị Diệu Hồng lúc bấy giờ là Bí thưPhụ nữ tỉnh, thế, thế nhưng mà rồi sau đó lại rút chị ấy, hình như rút chị về Hà Nội này thì phải, cho nên là không tham gia

Bà Nguyễn Khoa Diệu Hồng đấy ạ?

Vâng, bà Nguyễn Khoa Diệu Hồng đấy, thế còn thì mới có một số ít thôi, lúc đấy chỉ có biết một ông cụ ấy thì tôi, tôi lại không bầu cử ở đấy, nữ chưa có, hồi đấy nữ chỉ có mỗi mình chị Diệu Hồng đấy thì lại thôi, chứ đã có ai tham gia đâu, chứ không có, tuy vận động thế nhưng chưa có ai tham gia cả, thế là vì người ta cũng chưa biết làm ăn thế nào

Cái lúc bà sang Mỹ Lộc đấy thì mình có tổ chức cái Bình dân học vụ không?

Có, bắt đầu Bình dân học vụ đã có rồi nhưng mà ông khác phụ trách, mà mỗi người một việc,coi như cả huyện mới có một cán bộ phụ trách một việc thế thôi mà, chứ chưa có người, bấy

ít lắm, thế cho nên là cán bộ là rất thiếu, thế đã có mấy đâu, thế thì là chỉ thế xong thì dần dầnsau này mới phát triển dần lên

Đến lúc đấy mình hưởng ứng cái lời kêu gọi của Bác Hồ là diệt giặc đói rồi diệt giặc dốt đấy

bà, thì mình thực hiện như thế nào?

Giặc dốt thì là cái tổ chức Bình dân học vụ thì lúc bấy giờ thì ông Hào ông phụ trách cái món đấy, mà thì ông ấy chịu trách nhiệm là xây dựng mạng lưới rồi tổ chức lớp các thức đấy thì là thuộc ông ấy cơ, chứ chúng tôi thì chỉ vận động các chị em đi học thôi

Mình đi vận động có khó không ạ?

Cũng khó chứ, thế nhưng mà vận động là vận động chung, họp chung phụ nữ này ấy thì giải thích là chị em là phải biết chữ, phải có biết chữ thì mình mới hiểu biết được, thì mới có thể,

bây giờ đất nước mình giành được độc lập rồi thì phải có hiểu biết, thì mới giữ được đất nước, đại để là như thế, nghĩa là nhớ đến đâu, nói đến đầu thì cứ truyền miệng nhau đến đấy thôi, thế chứ cũng chẳng có bài bản gì cả, thế thì đấy là tình hình nó như thế, thế thì do cái phong trào ở đấy thế chứ tôi không trực tiếp, vì mình trình độ văn hóa cũng không nhiều, cho nên cũng không đi dạy, mà là làm cái việc xây dựng phong trào Phụ nữ.

Thế đến cái ngày mùng 6 tháng 3 đấy bà, ký Hiệp ước sơ bộ đấy, thì ở địa phương mình có phản ứng gì không?

Không lúc bấy giờ tất cả, sau đó thì Bác về ngay mà, Bác về Nam Định, lúc bấy giờ

là ông Chủ tịch lúc bấy giờ ông Linh gì đấy Chủ tịch tỉnh, thế rồi các ông ở Bí thư, ông Linh

là Bí thư, còn ông nào là Chủ tịch đấy thì tôi cũng không nhớ, thế bà vợ ông Hà Kế Tấn, thì sau này đấy, thì lúc bấy giờ là Bí thư Phụ nữ của thị xã, thế là trang điểm rồi ăn mặc rất là cẩnthận rồi đi mượn áo, mượn sống rồi ca ra vát viếc đeo vào, thế Bác về lại đơn giản quá, Bác

về mặc có cái áo ka ki thế thôi, bộ quần áo ka ki xềnh xoàng cũ thôi, thế là vội vàng các ông

ấy lại chạy vào trong phòng cởi, cởi ra (cười)

Không dám mặc com lê cà vạt nữa?

Tưởng đâu là đón Chủ tịch nước thì phải tử tế, thế hóa, mà đi mượn chứ, nào có có đủ cả đâu,thế vào đấy, thế xong rồi thì là đến lúc Bác chỉ đạo ăn thế này thì Bác chỉ bảo là luộc cho Bácquả bí với cho bác tí muối vừng, có thế thôi, thì Bác ăn rất đơn giản, thì được kể lại về cái sinh hoạt của Bác thế thôi chứ

Cái khi mà mình chuẩn bị kháng chiến đấy bà, thì ở địa phương mình chuẩn bị những cái công việc gì để cho vào cuộc kháng chiến?

Thế kháng chiến thì là lúc bấy giờ chúng tôi là được, chúng tôi là ở huyện ngoại thành, ngoại

vi của thành phố, thế cho nên là trực tiếp đầu tiên là huy động người ra đào, đào đường

Tiêu thổ kháng chiến đấy?

Đào đường tức là đào hố, các hố để mà chặn đường

Chống xe đi lại?

Vâng cản đường, thì cứ đào gọi là đào đường đấy, thế thì đấy là một Hai nữa thì là chuẩn bị mang rơm mang rác, mang rơm, mang rạ vào tiếp tế cho thành phố để tiêu thổ kháng chiến, thế đấy là cái thứ hai Cái thứ ba nữa là vận động chị em tham gia, chuẩn bị tham gia du kích,thế còn các ông ấy thì vận động thanh niên nam nữ rồi vận động đi bộ đội các thứ thì không

kể nhưng mà bọn tôi thì chỉ vận động phụ nữ là tham gia như thế và tham gia phục vụ thươngbinh, thế thì đại để những thứ công việc trước mắt

Bà có tham gia du kích không?

Không, tôi là cán bộ Phụ nữ thì phải đi vận động phong trào thôi, chứ trực tiếp thì không chiến đấu, nhưng mà vận động phong trào cả huyện, đi hết huyện này đến huyện khác thành vận động chị em tham gia Phụ nữ ở các xã

Đến cái khi mà Bác Hồ kêu gọi toàn quốc kháng chiến đấy bà, thì bà có được nghe cái thông tin đấy không,19 tháng 12 năm 46 đấy?

Không được nghe vì rằng thì làm gì có loa, có liếc gì đâu, chỉ nghe truyền mồm các cụ có nóilại thôi, chứ làm gì có, lúc bấy giờ chả có, chẳng có gì cả, thế thì những ông nào được nghe

về, thế được truyền lại, thì là

Lại phổ biến lại cho mình?

Lại truyền lại thôi, chứ lúc bấy giờ chỉ biết là chuẩn bị tiêu thổ kháng chiến, rồi ở ngoài này cũng thế, ngoài này cũng tiêu thổ kháng chiến, rồi đào đường, đào hố các thứ như thế, rồi chuẩn bị lực lượng để mà phục vụ cho thương binh rồi này khác, thì mình chỉ làm những cái nhiệm vụ như thế

Thế là bà làm Phụ nữ ở huyện Mỹ Lộc?

Vâng

Thế sau đấy tiếp tục bà làm những công việc gì nữa?

Sau, nói chung là tôi suốt cả thời gian mà kháng chiến chống Pháp đấy là tôi toàn là cán bộ Phụ nữ thôi, thế thì như thế tức là vào khoảng năm, cuối năm 46, chị Kiều Minh chị ấy về Hà Nội rồi, xong rồi chị Kha chị lên được mấy tháng chị lại đi Hòa Bình thì tôi lên làm phụ tráchphụ nữ

Lúc đấy gọi là Bí thư đấy ạ?

Vâng, thì chị Như lại về rồi, về Thái Bình rồi, thế cho nên là tôi là, lúc bấy giờ lại Bí thư Phụ

nữ cuối năm 46

Huyện Mỹ Lộc?

Huyện Mỹ Lộc, thế đến tháng 7 thì cái hồi đó thì địch nó đã đánh ra, địch nó đánh ra thì nó chiếm, ngoại ô thì nó mới chiếm được một số nơi gọi là cái giao thông chính với lại thành phố là chính

[00:40:08]

Còn vùng nông thôn thì chưa đụng đến?

Có, nông thôn ngoại thành, mấy vùng ngoại vi đấy, nhưng mà nó chỉ chiếm mấy, mấy cái chỗ

nó đóng thôi, ví dụ như ở trên đê sông Hồng thì chỗ gần Tân Đệ đấy, thế rồi thì ở trên này thì tức là cái đồn ở Phú Ốc thì cách, cũng là thuộc huyện Mỹ Lộc rồi, nhưng mà nó cách thành phố độ hai, ba cây, đại để như thế, nó mới lan sang

Mỹ Lộc là giáp với thành phố rồi?

Bao vây thành phố, nó là bao vây chung quanh thành phố, nó là chu vi của ấy đấy, ngoại vi thành phố, thế thì nó như thế

Cái công việc Bí thư của bà lúc đấy là thế nào?

Đấy thì là cứ đi vận động phong trào như thế, để phục vụ cho kháng chiến như thế

Lúc đấy mình có phải vào vùng địch không ạ?

Có chứ

Vùng tạm chiếm đấy bà?

Có, cũng phải vào những cái vùng nó đã tạm chiếm, thế thì nó gần địch thôi, gần gần bốt, thế nhưng mà lúc bấy giờ nó chưa ra đến ngoài để nó, nó chỉ trừ cái chỗ nó đóng bốt thôi, thì nó lập được tề, thế còn ở ngoài thì nó chưa, lúc bấy giờ thì bắt đầu thì nó chưa, mãi về sau này thì nó tỏa ra ngoài, tức là đến tháng 2 năm 47 nó mới tỏa ra ngoài

Tức là nó đánh nống ra hết được?

Vâng, thế thì lúc bấy giờ là nó mới xây dựng nhiều đồn bốt và nó lập tề, thế lập tề thì mình cũng phải xây dựng cơ sở ở trong đấy

À tức là mình xây dựng cơ sở ở trong vùng tề?

Ở trong cái vùng địch, thế thì phải như thế

Thì bà cũng phải đi làm cái việc đấy à?

Có chứ, thì phải đi chứ, thế thì mình chỉ đi xây dựng phong trào thì mình phải đi chứ, rồi vận động người ta đi ra tình nguyện, nhiều người chả vận động người ta cũng đi

Tức là mình có tạo ra được nhiều cái tề hai mặt không bà?

Có chứ, nhiều, thế nhưng mà cái lần đầu tiên chúng tôi suýt chết, cái khi mà nó đóng ở cái bốt, lâu nay nó nó quên mất cái tên đấy rồi, trên đê sông Hồng đấy, thế thì nó đóng ở trên cái bốt đấy thì ở cái xã đấy cách độ hơn cây thôi, thì chúng tôi vào thì nó coi như vùng địch rồi nhưng chưa hẳn là có tề, thế xây dựng phong trào ở đấy, thế nhưng không may lại, một cái tay nó trá hàng mình thế nào đó, nó, cái thằng nó cũng ấy, về sau này nó sĩ quan, nó theo địch

nó làm sĩ quan, thế thì bọn tôi lúc bấy giờ ba người, ba cán bộ huyện vào thì người thì họp Việt Minh, người thì họp Phụ nữ, thế đúng ra thì tôi chưa phải vào, thế nhưng mà chị phụ trách ở đấy, thì chị ấy bảo em chưa quen, thế bây giờ thì chị vào đấy với em một tí chứ bây giờ em chưa quen xây dựng cái phong trào bí mật, thế bảo, thế bây giờ thì để vào mà mình lại

là phụ trách chung, cho nên cũng phải theo vào, thế vào đến đấy thì là thì mới bàn rằng chia

tổ, xây dựng từng tổ, từng tổ một đừng có họp đông, thế rồi thì dặn dò chị em hoạt động bí mật như thế nào, như thế nào thì mới xây dựng như thế, thì hôm ấy ở đấy họ cũng đã đào cho cái hầm bí mật rồi, thế chúng tôi vào ba cán bộ, một là Chủ nhiệm Việt Minh huyện với bà phụ trách ở cái khu đấy biết tôi phụ trách chung thì tôi vào, thì ba chị em, ba người vào, vào trong đấy thì nó tiếp đón cơ sở ở đấy tiếp đón mừng lắm, thế nhưng cho vào nằm cái hầm bí mật đấy thì cũng nằm đủ ba người, thế nằm tạm đấy ban ngày, thế, thế thì cũng may là nó, nó lúc bấy giờ là ban ngày không ra được, không biết hôm đấy làm sao chúng tôi định rằng ra nhưng không ra được, nó, nó tuần canh riếc gì ở ngoài đường đấy, thế nhưng ở trong đấy có một tay phản bội cho nên nó báo, thế định xuống bắt, bắt ba cán bộ, thế cũng may ở trên huyện mới thấy chúng tôi bị tắc nghẽn không ra được, định họp một tối nhưng mà sáng phải

ra, nhưng bây giờ nó đi lại như thế mình không biết là có người phản bội, thế là nằm ở trong hầm, thế thì gần trưa thì là trên huyện mới cho liên lạc vào tìm đường đưa ra, vừa đưa ra được cái thì nó ập vào đấy

Nó ập vào phá hầm ra luôn?

Nó phá hầm luôn, thế hôm đó may là không bị bắt, thế bị trượt thôi, nó bắt trượt, thế, thế sau cái thằng mà phản bội đấy thì nó làm sĩ quan của địch, của Pháp

Khi mình vào vận động những tầng lớp tề ở trong vùng tề đấy bà, có khó không?

Tôi không trực tiếp làm cái việc đấy, mà cái việc đấy là ở bên địch vận mới lại bên dân quân

du kích, du kích họ làm, đấy chứ mình không phải làm trực tiếp cái việc đấy

Thế là cuối 46 là bà là Bí thư Phụ nữ huyện Mỹ Lộc?

Vâng

Thế sau đấy bà tiếp tục làm công việc gì nữa?

Thế đến tháng 7, tháng 7 thì sở dĩ tôi sang bên Vụ Bản, Vụ Vản thì mới có một, hai xã nó có vùng địch thôi

Tháng 7 năm 46 ạ?

Tháng 7 năm 46, à năm 47, tháng 7 năm 47 thì tôi sang bên Vụ Bản làm Bí thư Phụ nữ Cứu quốc bên đấy, thế là bởi vì tôi mới bị, hôm tháng hai thì địch nó nống ra, nó ra thì toàn Tây thôi, nhưng mà nó mặc áo, hôm đấy là trời mưa, nó mặc áo đi, áo tơi này này, đội nón

là tháng, khoảng tháng hai, tháng ba, đúng rồi tháng hai, thì như thế là có mấy chị em, thì mớichạy ra cánh đồng đấy, thì mới chui vào cái ruộng lúa đấy, thế nó bắt được những chị em ở trên này nó hãm hiếp cứ thấy hét lên, thế bọn tôi thì đi vào thì cũng may, nếu mà ở cái ruộng

mà dày lúa đấy thì nó lùng sục, nó cứ xuống đấy

Thế mình không có tổ chức du kích à bà để chống trả lại à?

Không kịp, mà đã đánh đấm gì đâu, biết có kinh nghiệm, mới chỉ là tổ chức canh gác có gì thìbáo thôi, nhưng không kịp gì cả

Nó giết mất người gác là thông là không biết gì nữa cả?

Thì nghe thấy tiếng súng là cứ thế ào áo các cơ quan là chạy hết, người chạy chỗ này người chạy chỗ kia được cái là cái hồi đấy cánh đồng nó cũng rộng, nó lùng xuống bắt nhưng cũng chẳng bắt được ai, thế tôi với chị nữa thì nằm ở cái khe của hai bên ruộng thế này, mà cái ruộng nó thưa, cho nên nó không ra đến nơi, chúng nó lùng những cái ruộng như ở ngay đường này này, nhưng mình cứ nằm im, thế cho nên là nằm từ năm giờ sáng mà cho đến mãi hai giờ chiều, thì đâu 12 giờ nó rút, nhưng không có ai báo cả, thế hai chị em cứ nằm đấy thì vừa mưa lại vừa đỉa cắn, đỉa, hết đỉa mẹ đến đỉa trâu nó cứ thay nhau nó cắn lại muỗi đốt, thế nên tôi mới ốm, ốm tôi sốt rét, thế cho nên mới chuyển tôi sang bên Vụ Bản

À thế cho nên đến 47 là sang Vụ Bản luôn?

Tháng 7 năm 47 thì tôi sang Vụ Bản, làm Bí thư bên đấy

Bên Vụ Bản thì là vùng tự do hay là vùng tạm chiếm ạ?

Thì mới có mấy xã nó chiếm thôi, nó cũng chiếm trên cái đường giao thông, những đường thuộc đường giao thông