235

Đấy như đã nói chuyện với bác, chúng cháu là đi tìm gặp các bác đã qua cái thời kỳ kháng chiến chống Pháp để hỏi chuyện từ thời kỳ cách mạng tháng Tám cho đến Điện Biên Phủ, từ 45 đến 54 đấy File # 23[.]

Phỏng vấn ngày 22 tháng 7 năm 2010 tại thành phố Hải Phòng.

Người thực hiện phỏng vấn: Đào Thế Đức

Đấy như đã nói chuyện với bác, chúng cháu là đi tìm gặp các bác đã qua cái thời kỳ kháng chiến chống Pháp để hỏi chuyện từ thời kỳ cách mạng tháng Tám cho đến Điện Biên Phủ, từ 45 đến 54 đấy Hôm qua thì chú Lợi có dẫn đến, chú Lợi là làm cùng với cháu, cùng trong Hội khoa học lịch sử.

Chú Lợi thì tôi cũng biết Được thôi chúng tôi sẽ cung cấp những gì anh cần thiết

Bác cho cháu biết tên họ đầy đủ?

Giờ nhé tôi là 235, đấy là tên hàng ngày đấy, còn tên khai sinh là Hoàng Xuân Điều Tên gia đìnhbạn bè thường gọi thì là XX Tôi sinh ngày 12 tháng 5 năm 1926 Năm này cả tuổi mụ nữa là 85 tuổi

Bác thế là sinh tại đâu?

Sinh tại Phường Vạn Sơn, Quận Đồ Sơn thành phố Hải Phòng

Cái năm 26 này thì Đồ Sơn nó đã thuộc vào Hải Phòng chưa?

Chưa Hải Phòng

Nó thuộc vào đâu?

Vào Kiến Thuỵ với Kiến An

À nó thuộc Kiến Thuỵ và Kiến An?

Tổng Đồ Sơn thuộc phủ Kiến Thuỵ tỉnh Kiến An Còn thành phố Hải Phòng nó lại là cái thành phố riêng, giờ nó mới hợp nhất là thành phố Hải Phòng

Phủ Kiến Thuỵ, tổng Kiến An?

Phủ Kiến Thuỵ tổng Đồ Sơn, phường Vạn Sơn thuộc tổng Đồ Sơn, thuộc phủ Kiến Thuỵ, thuộc tỉnh Kiến An

Tỉnh Kiến An?

Ờ tỉnh Kiến An Mà cả cái Hải Phòng này cũng thuộc đất tỉnh Kiến An

Thời đấy gọi là tỉnh Kiến An là bao trùm cả Hải Phòng?

Có một thời gian là như thế Thời phong kiến tỉnh Kiến An nó gồm mấy huyện là An Dương, An Lão, Kiến Thuỵ, Thuỷ Nguyên, Hải An Sau có thêm Vĩnh Bảo của Hải Dương nữa cơ

Vĩnh Bảo là sau?

Là sau, trong kháng chiến mới cắt Vĩnh Bảo về Kiến An để tiện chỉ huy

À tức là trong kháng chiến chống Pháp mới cắt Vĩnh Bảo về?

Thế thôi

Thế là quê gốc của bác là ở quận Đồ Sơn đấy?

Ở Đồ Sơn đấy

Tức là ông bà cụ ở đấy đấy?

Cái gốc nhà tôi thì chưa biết nhưng mà trong gia phả nhà tôi ở Đồ Sơn tính đến nay phải hai chụcđời rồi đấy Cái họ Hoàng Xuân này này, theo như là gia phả tính ra là hai chục đời rồi đấy

Hoàng Xuân này có liên quan gì đến Hoàng Xuân trong Nghệ An không?

Chưa rõ lắm Nếu như Hoàng Xuân ở trong Nghệ An là Hoàng Xuân Đường, là ông ngoại Bác

Hồ Nhưng mà hình như gốc ở Hưng Yên Chỗ tôi cũng có người muốn tìm hiểu xem có phải có liên quan không nhưng mà không có gia phả, không thấy khớp mấy Đấy, như bây giờ vua Lê người ta đưa vào Thanh Hoá người ta làm rùm beng cả nước lên Nhưng mà tôi biết gia phả họ nhà chúng tôi là từ 1771 của đời Lê Cảnh Hưng ấy đã có người làm việc trong triều đình nhà vua

Thuộc họ của mình đấy?

Thuộc cái họ nhà tôi đấy Thì ông có lấy vợ, sinh được mấy con mà đậu cử nhân, dân gọi là cụ cống Cản Có ông anh và ông em Ông anh thì không có con Ông anh được xung vào Quốc Tử Giám Còn ông em thì không ra làm quan Đến khi Tây Sơn ra Bắc Hà thì các cụ ấy không theo Tây Sơn mà theo ông Đinh Tích Nhượng là quan Bộ Binh đời nhà Lê để đánh Tây Sơn Nhưng

mà cuối cùng các cụ thua, rồi cuối cùng về quê sống ẩn dật

Đời bố mẹ bác thì làm nghề gì?

À bố mẹ á, xong đến đời ông nội tôi làm nông dân thôi Nhưng thời bố tôi thì ông làm viên chức nhà dây thép Quảng Yên, tức là viên chức nhỏ đấy Xong sau này có xích mích với ông Tây, cãi lại nó nên nó tìm cách nó điều về Thái Nguyên Thì các cụ nhà tôi không cho đi Thì bố tôi về địaphương thì ông cứ đi dậy học thôi

Cụ về quê năm nào?

Phải cái năm 20

[00:10:22]

Lúc đó cụ lập gia đình chưa?

Có chứ, tôi nhớ bố tôi có một bà trước đã sinh hạ được hai con trai rồi Bà ấy mất đi thì mới lấy

mẹ tôi Thì năm 26 mới đẻ ra tôi Nên tôi nhớ là năm 20 thì ông đã có gia đình vợ con rồi

Tức vợ con vẫn ở trên Quảng Yên à?

Không ở Quảng Yên, ở Đồ Sơn Thôi nói tóm lại là cụ là viên chức nhỏ sau đi dậy học

Cụ đã đi làm ở bưu điện là phải có bằng cấp rồi thì họ mới nhận vào?

Đấy, nhưng tôi không biết bằng gì

Hồi đó học thì học hương sư nhưng mà thi thì vẫn phải thi chính khoá chứ nhỉ?

Ừ, hồi đó nó cũng chặt chẽ, chắc tối thiểu cũng phải đến Thành Chung rồi thì nó mới bổ nhiệm

Bà cụ thì làm gì?

Mẹ tôi làm ruộng

Ở Đồ Sơn mình làm ruộng chứ không làm nghề cá à?

Không, vì chỗ quê Vạn Sơn đấy thì chúng tôi không có nghề cá Bà cụ làm ruộng nên nghèo, ông

bố tôi lại thất nghiệp Nhưng đến khi tôi khoảng bảy, tám tuổi thì bố tôi có làm cho một hãng rượu gọi là Lăng xăng ty

Hãng rượu đấy là nằm ở quê mình luôn à?

Ở quê ở Đồ Sơn

Đấy là bán rượu hay là sản xuất rượu?

Nó là cái công ty bán rượu Ông cụ thì làm thư ký để ghi chép các thứ

Cụ dạy học thế thì có tiền không?

Không lấy tiền của ai cả vì dạy con cháu rồi người làng ai thích thì đến học dạy a, b, c ấy mà

Dạy như thế thì họ trả tiền bằng lúa à?

Như tôi biết thì không thấy ai trả tiền đâu Giờ hãy còn học trò của cụ đấy

Thế hệ như bác thì học ở trường hay ở làng?

Đi học ở trường cũng được Học ở trường của ông cụ tôi cũng được

Như bác thì bác học ở đâu?

Tôi học ở chỗ ông cụ tôi Ông cụ tôi dạy học ở đâu thì tôi đi đến đấy tôi học, nên về trình độ văn hoá cũng không đến nỗi

Đến năm 45 là bác học đến lớp mấy rồi?

Năm 45 là tôi học sơ học yếu lược Vì nhà khó khăn nên không đến trường tư thục hay trường làng được

Ở Đồ Sơn lúc đó có trường không?

Có một trường làng

Trường đó là dạy đến hết primaire chứ hả?

Đến xéc ti phi ca, tức đến lớp bốn

Tức là sau sơ học yếu lược một năm?

Sau sơ học yếu lược một năm thì nó học cái đó rồi đi thi xéc ti phi ca ở trên Kiến An

Nhà bác thế là có mấy anh em tất cả?

Nhà tôi có bốn anh em

Bác là thứ mấy?

Tôi là thứ ba, sau có ông em nữa giờ hãy còn đấy

Tức là hai anh với bà đầu?

Bà đầu thì mất ngay từ bé

Tức bà đầu còn hai người anh?

Còn hai người anh Bà cả hai người, bà mẹ tôi hai người con, thế là bốn

Có một bà chị nữa đúng không?

Bà chị thì mất sớm Có ông anh mà con bà cả ấy thì năm 41, năm mà đại chiến thế giới ấy ông đilàm phu mỏ ở Mạo Khê Chả biết thế nào ông đánh chết một thằng cai mỏ Sau sợ quá chạy vào miền Nam Thì Tây nó tưởng ông ấy chạy về nhà nó đến nhà tôi Thì bố tôi bảo nó đi từ lâu rồi, chứ không còn ở địa phương thì nó cũng bắt Còn ông thứ hai thì cũng đi làm bình thường nhưng

mà ông ấy mất trước năm đói Còn hai anh em tôi sống đến năm 45 Trước năm 45 tôi ra đây làm

ăn này

Ra năm bao nhiêu?

Năm 41 là ra đây làm ăn này

Ra Hải Phòng đấy à?

Hải Phòng này này, làm phụ bếp, làm bánh ngọt, làm bánh mì

Những cái việc đấy là ra đây mình mới học hay là trước rồi?

Ra đây rồi mới học, mới đi xin việc làm

Thế cái lúc Nhật đảo chính Pháp đầu năm 45 thì bác đang ở đâu?

Đầu năm 45 thì có lúc tôi ở đây, có lúc tôi về nhà

Ngày Nhật đảo chính Pháp thì bác đang ở đâu?

Ngày đảo chính Pháp thì cái hôm đó tôi lại về nhà.

[00:20:00]

Có chứng kiến gì cái chuyện Nhật Pháp đánh nhau không?

Chứng kiến chứ, chứng kiến đánh nhau mà cái thằng Pháp thì mất tinh thần Thằng Nhật nó bắn toàn pháo mà cuối cùng nó cũng chiếm cả pháo đài Nó bắt tất cả Tây đầm các thứ nó nhốt vào Tây thì lúc Nhật nó sang thì thất thế rồi, như con chó cụp đuôi ấy mà Thế còn khi Nhật cai trị rồithì tôi vẫn ở đây

Lúc Nhật mà nó đánh Pháp thì dân mình có thích không?

Ôi giời dân mình thích lắm Dân tôi nhé, không những thích mà còn ra đè cổ cái thằng com-xe pô-lít đấy, thằng sen đầm ấy, thằng cảnh binh Pháp ấy Đè cổ nó ra đánh ngay ở ô-ten Đờ pa-gốt-đông ấy Thằng đấy nó ức thì sau này có thời gian Nhật nó mượn đường nó lại giả lại quyền cho Pháp Thì nó lại đánh lại, kiểu đánh đòn thù ấy, nên mấy ông thanh niên ở làng bị nó đánh gần chết

Nó đóng từ suốt trên tại các nhà ở ngoài phố đấy

Mạn dưới biển Đồ Sơn nó có đóng đồn ở đấy không?

Nó không có đồn nhưng mà nhà của Tây trước là nó đi nó ở, nó chiếm Nó đi tuần tra có khi còn hơn cả thằng Pháp ấy

Hồi đó ở đây đã có Việt Minh chưa nhỉ?

Có chứ, khi tôi ở đây là tôi đã đi nghe Việt Minh Và tôi về quê tôi cũng đi nghe Việt Minh Mấy ông anh tôi dẫn đi bảo là hôm nay có Việt Minh nói chuyện Tôi đã tham gia đi nghe Việt Minh nói chuyện từ tháng 3 năm 45

Tức là ngay sau khi đảo chính đấy đã có rồi?

Không từ Nhật nó đã ở đấy, nếu tính về Nhật nó phải từ 40, 41 mà cho tới năm 45 thì nó đảo chính Pháp Tôi thì tháng 8 là chính thức ra nhập Việt Minh

Ra nhập Việt Minh tại Hải Phòng à?

Tại quê Đến khi 19 tháng 8 cướp chính quyền ở Hà Nội ấy thì ở quê tôi Việt Minh cũng nổi dậy

đi cướp chính quyền Thành ra là tôi được phân công làm chính trị viên Tự vệ cứu quốc thôn VạnSơn Thế là từ đó được công nhận là cán bộ tiền khởi nghĩa

Hồi đó mình cướp chính quyền như thế có phải bắn nhau không? Có phải đánh nhau không?

Không phải đánh nhau Duy nhất có ở bên Kiến An cái đội quân của An Lão ấy họ lên cướp chính quyền Kiến An thì họ nghi ngờ gì nhau ấy nên bắn nhau Thì bên Kiến Thuỵ chết một người Thế là phải rút về, mãi hôm sau mới lên

Nghi ngờ nhau đấy là hai nhóm của mình cả à?

Hai nhóm đều là Việt Minh cả nhưng mà nghi ngờ nhau Bên này tưởng bên kia là phản động, bên kia tưởng bên này là phản động, thế là bắn nhau

Chứ không phải là địch bắn?

Không phải Nhật bắn Ngay cả ở thành phố này tôi vừa ở đây lại vừa ở nhà cho nên là cướp chính quyền ở nhà thì đây yên ắng như không Nhưng mà ở quê tôi thì 19 tháng 8 nhé, 20 trong khi còn chính quyền của địch ấy thì chúng tôi đã kéo nhau lên Kiến An tham gia cướp chính quyền Thế nhưng hai bên Kiến An với An Lão nó bắn nhau nên chúng tôi phải rút về, đến ngày

21 mới lên cướp được chính quyền thực sự

Lúc đó là vì ban đêm không nhìn thấy nhau nên là bắn nhầm à?

Không ban ngày ấy chứ

À thế mà vẫn bắn nhau à?

Vì không có người chỉ huy thống nhất

Khi đó đã có trung ương về đây chỉ huy chưa hay là từng nhóm với nhau tự cướp chính quyền?

Có, như ở đây là có ông Lê Thanh Nghị ở Hải Phòng Ở bên Kiến An có ông Mai Côn Rồi chiếnkhu Đông Triều ở Hải Phòng, còn có cái ảnh hưởng của chiến khu Đông Triều

Như ở Đồ Sơn của bác thì có ông nào về chỉ huy không hay là người trong làng mình cả?

Có ông Dương Thuỷ ông về tổ chức

Ông ấy tên là gì?

Ông Dương Thuỷ Ngoài ra có những ông khác nữa nhưng mà ông Dương Thuỷ là chính Thì tháng tám ngày 21, 22 thì cướp chính quyền ở Kiến An 23 thì sang đây 23 thì cướp chính quyềnbên Hải Phòng Ngày 24 mới quay về Đồ Sơn cướp chính quyền ở Đồ Sơn, chứ không phải cướpngay được đâu Từ chiến khu Đông Triều về cướp ở Hải Phòng, xong mới về cướp ở Đồ Sơn Rồi mới có chính quyền thành lập

Chính quyền thành lập thì bác tham gia làm việc gì?

Chính quyền thành lập gọi là Uỷ ban cách mạng lâm thời thị xã Đồ Sơn do ông Phan Đình Giảnglàm Chủ tịch lâm thời Thì tôi được tham gia vào làm Văn phòng của Uỷ ban cách mạng lâm thời Mà là như thế này, giờ kể các đồng chí nghe Tôi vừa làm văn thư, vừa thảo công văn, vừa đánh máy, vừa chạy giấy Tức là sau khi lấy chữ ký của ông chủ tịch các thứ thì chạy giấy tờ đưa

đi các nơi Một mình tôi vừa quét dọn nhà cửa này, vừa nấu nướng nước non này, vừa làm thư kýđánh máy này, lại vừa thảo công văn sau đó chạy công văn đưa về cho các xã

Hồi đó trong văn phòng cán bộ văn phòng như bác thì có đông không?

Mỗi mình tôi Mới cả cũng không có tiền để mượn người nào cả Mà đây làm không phải làm thuê mà làm công việc thật sự Mà một mình tôi làm tất cả công việc của văn phòng.

Uỷ ban thì có bao nhiêu ông tất cả?

Uỷ ban thì có ông Phạm Đình Giảng là Chủ tịch lâm thời này, ông Liễn là Phó chủ tịch là thư ký nhà dây thép này, rồi ông Lương Duy Hưng này, ông Đặng Bá Luật này, rồi ông Thừa Nghi này Thừa Nghi là công an Sau này có thêm một ông phụ trách về công an nữa

[00:30:17]

Có ông nào phụ trách về luật không?

Chưa có Chỉ có ông chủ tịch thôi khi ông làm thì ông về ông đi các nhà Tây ở đó, có cái gì là ông ấy lấy hết Ông lấy xong ông ấy đem mẹ nó về nhà ông ấy Về sau người ta tố cáo thì Việt Minh ở trên tỉnh về bắt ông đi

Ông ấy là người ở đâu về?

Ông ấy là người thôn Quí Kim ở gần đấy Nhưng mà lại nhân danh là Đệ tứ chiến khu Đông Triều nên là được làm Chủ tịch lâm thời Khi mà bắt ông Phạm Đình Giảng đi ấy thì cấp trên cử một ông về thay ông Giảng là ông Dương Thiệu Nguyên Ông này cũng là một nhà trí thức nhưng mà không được mấy tháng thì lại điều đi Ổồi điều ông Bùi Thiên về làm chủ tịch Ông Bùi Thiên này là con ông tuần phủ Bùi Đình Thìn là ở làng Cổ Trai, huyện Kiến Thuỵ.Giờ vẫn còn đấy Hôm tôi hỏi về cái đám ma của ông con bà dì ở trên đó, thì ông Bùi Thiên này có hai cháu thỉnh thoảng gia đình ông ấy cũng về Ngày xưa các cháu không biết được các cái gia đình này Tuần phủ Bùi Đình Thi, đã từng đẻ ra Bùi Đình Tự, nó làm dược sĩ, nó từng có cái cửa hàng mang tên Phamacy ở ngay cái phố Hoàng Văn Thụ đây này

Ngày xưa nhà giàu có đấy?

Nhà giàu có đấy Phố đấy là phố Pôn Đu-Me ngày xưa đấy, bây giờ nó gọi là Hoàng Văn Thụ Con ông Bùi Đình Thìn này là Bùi Đình Thiên Ông làm đến kháng chiến thôi thì ông chạy ra HàNội Mà tôi nghe ông làm cái gì đó cho Tây Trong kháng chiến thì người ta cử ông Nguyễn Thành về làm Chủ tịch Uỷ ban Kháng chiến Hành chính, lúc đấy là năm 46 Năm 46 thì nó bắt đầu đánh Hải Phòng Kiến An, Đồ Sơn còn yên nhưng mà nó cũng rục rịch lắm rồi

Lúc đó Uỷ ban Hành chính Kháng chiến là ông nào?

Lúc đó là ông Nguyễn Thành do tỉnh điều từ Hưng Yên về làm Uỷ ban Kháng chiến Hành chính thị xã Đồ Sơn Sau nó chiếm hoàn toàn Đồ Sơn, rồi ngày 25 tháng 7 năm 47 nó tấn công vào Kiến An nó chiếm thị xã Kiến An Như thế coi như là nó chiếm nên dân Đồ Sơn coi như là đi tản

cư hết Toàn bộ Đồ Sơn là địch chiếm đóng Thì chúng tôi chạy sang Kiến Thuỵ ở làng Cổ Trai đấy Thì đồng chí Nguyễn Thành giới thiệu tôi vào Đảng, mà đồng chí ấy kết nạp tôi đúng vào ngày 12 tháng 5, ngày đó là ngày sinh của tôi Tôi sinh ngày 12 tháng 5 năm 1926 Thế mới thiêng Đến ngày 12 tháng 5 năm 47 thì tôi được kết nạp vào Đảng Cũng là cái trùng hợp nhưng

mà nó ngẫu nhiên thôi

Coi như là sinh ra lần thứ hai đấy?

Ờ phải công nhận là tôi cũng có cái may mắn như thế

Cháu muốn hỏi bác là khi bác làm văn phòng như thế thì mình có hay nhận được chỉ thị từ tỉnh hay từ trung ương xuống không?

Có chứ, coi như tất cả các công văn từ trên đưa xuống thì phải xếp vào đây Cái nào của ông nào thì tôi soạn ra để đưa cho các ông đó

Hồi đó mình chuyển công văn bằng cách nào?

Bằng cách giấy đánh máy

À có đánh máy có dấu à?

Có dấu đàng hoàng, còn đánh thì bằng cái máy chữ ấy

Còn họ chuyển cho mình thì họ chuyển bằng bưu điện?

Bưu điện

Mình vẫn sử dụng cái hệ thống bưu điện của Pháp à?

Bưu điện của Việt Nam chứ Sau cách mạng tháng Tám ở Hải Phòng có Ty bưu điện, ở Đồ Sơn

có bưu điện, tất cả có hệ thống giao thông bưu điện

Cái đấy thì mình lập mới hay mình vẫn dùng người cũ?

Mới chứ, nhưng mà tôi biết là ở Hải Phòng này có dùng một ông Trưởng ty bưu điện cũ

Để điều hành?

Để điều hành cái giao thông bưu điện, nó gọi là giao thông bưu điện thông tin liên lạc Thì chuyển công văn, giấy tờ, báo chí thì đi theo con đường ấy

Hồi đó ông cụ nhà mình có tham gia làm gì không?

Ông cụ nhà tôi thì mất vào năm 44, mất trước cái năm đó Thì bà cụ mà đẻ tôi thì sau này cách mạng thành công, thì sau đi sơ tán xong lại về tề Lúc đó ở nhà có mỗi bà cụ còn tôi với ông em tôi đi bộ đội lúc năm 47 thì như thế Đến năm 70 thì cụ mất, năm 1970 ấy

Trong cái uỷ ban mà sau khi mình giành chính quyền ấy thì có người nào phụ trách về giáo dục không, về Bình dân học vụ không?

Có, đó là những ông mà viên chức cũ ấy, như ông Đặng Bá Luật ấy Ông làm kinh tài, nhà ông là

tư sản có xe ô tô đấy, xe hàng ấy Ông ấy làm uỷ ban kinh tài

Uỷ viên kinh tài của Đồ Sơn?

Ừ của thị xã Như ông Hà Quỳnh phụ trách văn hoá xã hội Hay là ông Chức

Ông Chức đấy ông làm gì?

Ông này trước đây nhà ông ấy chuyên làm cái đồ đám ma ấy, chuyên cho thuê xe cộ đám ma ấy, như kiểu công ty mai táng đấy Thì cái ông Lương Chức này ông ấy có một cái cơ sở lớn ở Hà Nội làm cái nghề đó Sau này tôi vào miền Nam thì thấy ông chạy vào miền Nam ông cũng làm cái nghề đó Ông này ông có biệt thư to lắm

Ở Đồ Sơn à?

Ở Đồ Sơn ấy Thì chính quyền mời ông ấy tham gia luôn uỷ ban

Ông ấy phụ trách về cái gì?

Lúc đó thì tôi cũng không nhớ lắm hình như là về mặt lương thực, thực phẩm hay là cái gì đó đạikhái thế Nên là khi mấy ông Việt Minh vào trại vũ khí của Tàu ấy, khi nó sang nó tước vũ khí của quân đội Nhật ấy, thì các ông ấy ăn cắp súng của Tàu Ông lấy bao nhiêu súng máy, rồi súng tiểu liên, rồi các ông ấy chạy Nên nó vào nó bắt uỷ ban thì nó bắt ai nó bắt luôn ông Lương Chức nó đem vào nó nhốt ở cái nhà Tây ngay bên cạnh đấy Hàng ngày tôi phải mang cơm đến cho ông ấy ăn Ông kêu như đám cha đám mẹ (cười)

Mấy cái thằng lấy là khác?

Không phải, đó là mấy cái thằng Tầu nó nhốt

Nhưng mà mấy người lấy trộm súng lại là người khác chứ không phải ông ấy?

Người khác lấy Nhưng tôi ở văn phòng thì tôi mang cơm cho ông ấy ăn Thì ông ấy bảo các ông phải làm thế nào xin cho tôi ra chứ để tôi ở đây mãi à Sau uỷ ban phải dùng cách nói là chúng tôi đã tìm thấy súng, bọn lấy nó đem chôn ở nghĩa địa ấy

Mình có tìm được súng ấy không?

Tìm thấy chứ, vì cũng chính là mấy ông Việt Minh ông ấy tự động ăn cắp đấy chứ Thì mấy ông mình cho đắp cái mộ giả lên xong giả vờ báo cho Tầu là đây súng ở đây, nó mới chôn đây thì đàolên có súng ở trong đấy thì mình lại phải giả đủ cho nó Giả xong nó mới thả ông Lương Chức ra.Thả xong bố ấy chuồn thẳng không thấy mặt đâu cả (cười)

Lúc đó ông ấy khoảng bao nhiêu tuổi rồi?

Ông ấy lúc ấy là cũng phải ngoài 50 ấy chứ không phải ít đâu Mà lúc ấy tôi mới có hai mấy tuổi nhưng ông ấy phải ngoài 50

Giam mấy ngày cụ sợ quá?

Sợ quá đi chứ

Nó có đánh đập gì ông ấy không?

Không, nó không đánh nhưng mà kiểu nó bắt làm con tin ấy, kiểu thế

Ông Hà Quỳnh phụ trách về văn hoá xã hội thì trước đó ông ấy làm gì?

Trước đó là ông làm viên chức gì đó cho Tây đấy nhưng mà tôi cũng không biết sâu về ông ấy

Chứ không phải là giáo viên à?

Không, nhưng mà ông có trình độ nên là phân công cho ông ấy như vậy thôi Hay là ông Phí Liễn cũng thế Trước ông là thư ký nhà dây thép Khi mà thằng Tầu ấy nó đổ về quê tôi nó xuốngtàu Mỹ nó về nước ấy, thì thằng Mỹ nó vào nó xin gặp uỷ ban thị xã nó trình bày Thì một hôm hẹn nó thì tôi ở uỷ ban nước non cho các ông ấy Tôi đi ra mở cổng thì lại như thế này Hôm đó

nó xuống xe nó đi xe gíp mà Thì có bốn, năm thằng Mỹ với một người phiên dịch Thì cái ngườiphiên dịch lại là con bà chủ mà trước tôi làm ở Hải Phòng Cái cô phiên dịch đấy tên nó là Pôn

Người Pháp à?

Người Pháp con chủ cảng đấy Thì tôi mới nghĩ ra là khi tôi làm ở đấy thì tôi thấy con này nó rất thích học tiếng Anh Đến khi nó đi phiên dịch cho Mỹ thì tôi mới biết à ra là nó thích Mỹ từ rất lâu rồi Khi xuống thì mấy thằng Mỹ cứ ngơ ngác, chỉ thấy con đấy nó cứ xồ vào tôi nó gọi tên tôi thì tôi chào và mời nó vào Thì các ông uỷ ban thị xã thì nói bằng tiếng Pháp thì cái con Pôn này nó dịch sang tiếng Anh Rồi mấy thằng người Mỹ nói tiếng Anh cho con này dịch sang tiếng Pháp cho mấy ông uỷ ban Thì nội dung là như thế này: thằng Mỹ thì nói là chúng tôi về đây để đón quân đội mà nó gọi là Đồng Minh đấy để chở quân đội Tưởng về nước, thế thì chúng tôi yêucầu nhà chức trách giúp đỡ không làm gì khó dễ với chúng tôi cả Mấy ông uỷ ban thì nói là: được chúng tôi sẽ tạo điều kiện cho các ông làm việc, nhưng mà tôi mong là các ông lên bờ không có hành động gì phá phách ở trên bờ thị xã chúng tôi Thì mình cũng phải ngăn chặn nó thế Nhưng mà mấy thằng lính Mỹ nó lên bờ nó đi trên phố nó cứ bắn vào mấy trụ sứ cách điện ởtrên cột điện.

Nó bắn để làm gì?

Nó bắn để chơi thôi Trong khi mình đã cảnh báo nó lính lên bờ không được phá phách

Lính của nó có đông không?

Đông, nó đem về nó chở mấy sư đoàn quân Tưởng

Bọn lính bắn đấy là lính Tầu hay lính Mỹ?

Lính Mỹ Còn lính Tầu thì hàng ngày cứ xuống tàu để Mỹ nó chở đi Còn lính Mỹ thì nó chờ đếnchuyến nó chở đi thì nó đi chơi thì nó ngứa chân ngứa tay nó bắn để chơi Phải nói là quê tôi có cái chuyện là lính Mỹ vào chở lính Tưởng đi mà quá trình đó nó gây rất nhiều khó khăn Bọn chúng tôi là theo sự chỉ huy của cấp trên bảo không được manh động, không thì chúng tôi đánh

cả thằng Tầu rồi Vì thằng Tầu về nó cũng gây lộn xộn lắm Nó vào làng nó gây lộn xộn lắm

Nó có cướp gì của mình không?

Cướp thì nó không cướp, nhưng mà nó vào làng nó gạ lấy vợ lấy con các thứ

À gạ lấy vợ ở trong làng à?

Ờ mà cái loại lính Tầu ô thì ô hợp lắm Cái lúc mà nó được tước vũ khí của quân đội Nhật ấy thì trên đường đi là nó chết khối ra đấy Vì dân nó là dân đói Còn cái thằng Tưởng Giới Thạch thì lại hô rằng là Việt Nam hẩu sực chậu kha

Việt Nam hẩu sực à?

Việt Nam hẩu sực tức là Việt Nam tốt ăn, hẩu là tốt mà sực là ăn mà, tức là Việt Nam ăn uống tốtlắm Chẩu kha là đi, tiếng Tàu ấy mà (cười)

Tức là bảo Việt Nam ăn uống tốt lắm đi đi?

Thế là nó bảo nhau nó sang đây, dọc đường nó cướp cơm nắm rồi cướp bánh trái nhét vào mồm

ăn luôn

[00:50:02]

Mình có được đánh lại nó không?

Không được đánh Đánh là chết đấy vì bấy giờ khẩu hiệu là Việt Hoa thân thiện

Người dân là có ai đánh không?

Không ai dám đánh cả Cũng may là cụ Hồ sáng suốt cho nó đi

Người dân có muốn đánh không?

Muốn chứ Ngay chúng tôi cũng muốn đánh nhưng không được lệnh Tôi biết là Hà Nội đánh chết của nó một thằng thì nó bắt phải đem cái người đánh đấy ra xử bắn để đền mạng cho cái người của nó Thế mà cụ Hồ phải đồng ý đấy Còn cái cách xử lý kia như thế nào thì tôi không biết Chính cái quân Tàu vào là muốn cướp chính quyền của mình đấy

Khi quân Tàu vào thế thì ở đây có Quốc Dân Đảng không?

Có chứ

Ở Hải Phòng à?

Hải Phòng rồi Kiến An Trụ sở của nó ngay bên cạnh nhà hát lớn đây này Cái nhà của Bạch TháiBưởi, Bạch Thái Tòng con Bạch Thái Bưởi, là trụ sở của Việt Nam Quốc Dân Đảng đấy Nó ở cạnh ngay nhà hát lớn

Ở nhà con ông Bạch Thái Bưởi à?

Con ông Bạch Thái Bưởi Bạch Thái Tòng cũng là nhà doanh nghiệp lớn

Người theo Quốc Dân Đảng cũng là người Hải Phòng đây hay người nơi khác kéo đến?

Tôi cũng không rõ lắm Không biết là nó ở đâu nhưng mà trụ sở nó ở đấy

Nó có đông không?

Có lúc thôi Lúc đó thì mình lại bắt đi được mấy người nên nó không ở đấy Còn ở Kiến An thì đông Vũ Hồng Khanh là về dạy học ở Sông Cầu đấy Nó tổ chức Quốc Dân Đảng ở rất nhiều xã

ở bên ấy

Ngoài Đồ Sơn thì có có không?

Ngoài Đồ Sơn thì có một anh Quốc Dân Đảng là Lê Mai Liên Anh này ở trong xóm nhà tôi nhưng mà anh ấy làm lái xe ở Hà Nội cơ, chứ anh ấy không ở địa phương Có một hôm anh ấy

về anh ấy tranh luận với cái ông Dương Thủy mà là Việt Minh ở đây này Tranh luận về đường lối của Việt Minh với cả đường lối của Quốc Dân Đảng Còn chúng tôi thì ủng hộ Việt Minh Còn Quốc Dân Đảng chúng tôi cũng biết ông Nguyễn Thái Học ông từng thất thế ở Yên Thế rồi Cái thời đấy thì nói chung nó nhiễu nhương kinh khủng

Quốc Dân Đảng thì nó có phá gì Việt Minh không hay là nó chỉ đóng quân ở đấy thôi?

Nó phá mạnh chứ, vì Tầu vào nó dựa vào Tầu để nó phá hoại chính quyền ấy, cái Ôn Như Hầu ấy

Quốc Dân Đảng ở Hải Phòng là cũng có người trong chính quyền đấy chứ nhỉ?

Không, có không bao giờ có Cũng may là ở Hải Phòng là diệt nó chứ không thì…

Diệt năm nào?

Năm 1947

Tức là quân Tàu Tưởng rút là diệt ngay?

Diệt ngay chứ không để thì chết

Trong lúc quân Tàu Tưởng còn ở đây thì trong các uỷ ban có người của Quốc Dân Đảng không?

Không, không có Quốc Dân Đảng nó không có tham gia cái gì cả

Tức là chỉ có tham gia trên Quốc hội thì có?

Quốc hội thì sau mới có May mà Quốc Dân Đảng ở Hải Phòng này mình cũng diệt sớm chứ không để như ở Ôn Như Hầu ở Hà Nội nó bắt người của mình vào nhà nó giết rồi chôn ngay ngoài vườn ấy Còn ở đây thì không để nó xảy ra như thế vì cái công an ở đây mạnh

Lúc đó mình có tổ chức Bình dân học vụ không? Lúc cướp chính quyền xong ấy?

Có chứ Lúc cướp chính quyền xong thì diệt giặc đói, diệt giặc dốt là phong trào mạnh lắm

Như bác biết chữ rồi thì có ra đi dậy không?

Không, vì tôi làm ở uỷ ban nên không phải đi dậy Mới cả không có thì giờ ấy chứ Nhưng mà cái Bình dân học vụ lúc ấy phong trào gớm lắm

Họ có thích đi học không, người dân ấy?

Dân lúc bấy giờ không thích cũng bắt đi, cả ông bà già cũng bắt đi

Bắt phải đi học hết?

Lớn, bé, già, trẻ bắt đi học hết Phong trào ấy thì anh phải hỏi kỹ ngành giáo dục thì mới biết được Còn tôi thì làm sao nói vào đấy được

Không cháu muốn hỏi bác là bác chứng kiến chuyện ở làng ấy?

Vâng, đấy không có một cái gì mà không chứng kiến cả Tôi nói năm 47 khi tôi chạy sang Kiến Thuỵ tôi được kết nạp Đảng thì chúng tôi vào Thái Bình

Tức là gọi là tản cư đấy à?

Tất cả dân Đồ Sơn tản cư vào Thái Bình ở Thái Thuỵ đấy Thì tỉnh mới cho Đồ Sơn lập ra một cái Đảng bộ, lúc ấy mới có Đảng bộ, trước đó mới có chi bộ thôi Lập ra Đảng bộ thì lúc ấy tôi làm văn phòng nhưng mà tôi là Đảng viên thì tôi được giao phụ trách mặt trận Như bây giờ mặt trận Việt Minh ấy

Lúc đó là mặt trận Liên Việt đấy à?

Mặt trận Liên Việt Hai là tôi phụ trách đoàn Thanh niên Cứu quốc Thứ ba là Thị uỷ giao tôi làm

bí thư một cái phường giờ gọi là thế tên là Vạn Hương để phát triển chi bộ ở đấy

[01:00:30]

Phường này là ở bên Thái Bình đấy?

Dân sơ tán về Thái Bình Thì tôi được về đấy để phát triển Đảng viên rồi xây dựng cái chi bộ ở đấy

Vẫn người của Đồ Sơn mình nhưng sống ở Thái Bình?