BÀI GIẢNG ĐẠI CƯƠNG THUỐC CỔ TRUYỀN

PowerPoint Presentation THUỐC CỔ TRUYỀN Đa ̣i cương Thuốc cổ truyền  Định nghĩa  Thuốc thiên nhiên  Nguồn gốc thảo dược, động vật, khoáng vật  Tính chất sống, chế biến, 1 vị, nhiều vị phối hợp  Thuốc cổ truyền VN  Nguồn gốc thảo dược, động vật, khoáng vật  Được sử dụng theo lý luận YDHCT  (căn cứ 3 đặc trưng tính, vị, quy kinh)  Thường phối ngũ thành phương thuốc khi trị bệnh Vị thuốc cổ truyền  3 đặc trưng khí (tính), vị, quy kinh   công năng, chủ trị   sử dụng theo nguyên lý YHCT.

THUỐC CỔ TRUYỀN

-

Đại cương Thuốc cổ truyền

 Nguồn gốc: thảo dược, động vật, khoáng vật

 Tính chất: sống, chế biến, 1 vị, nhiều vị phối hợp

 Nguồn gốc: thảo dược, động vật, khoáng vật

 Được sử dụng theo lý luận YDHCT

 (căn cứ 3 đặc trưng: tính, vị, quy kinh)

 Thường phối ngũ thành phương thuốc khi trị bệnh

Vị thuốc cổ truyền

 3 đặc trưng: khí (tính), vị, quy kinh

Tứ khí

 Y văn còn có: đại nhiệt – đại hàn

 Hướng tác dụng:

 Dương dược (đại nhiệt, nhiệt, ôn)  trị âm chứng, âm

bệnh

 Âm dược (đại hàn, hàn, lương)  trị dương chứng, dương bệnh

 Cường độ tác dụng:

 Dương dược: đại nhiệt > … > nhiệt > … > ôn

 Âm dược: đại hàn > … > hàn > … > lương

khi dùng thuốc đại hàn, đại nhiệt, hàn, nhiệt

Ngũ vị

 5 vị:

 Thuộc dương: ngọt, cay

 Thuộc âm: chua, đắng, mặn

 Còn có: đạm = nhạt, chát

 Hướng tác dụng

 Ngọt  vào tỳ, vị

 Cay  vào phế, hướng lên, ra ngoài

 Chua  vào can, hướng vào trong

 Đắng  vào tâm

 Mặn  vào thận, hướng xuống

Ngũ vị

 Hướng tác dụng

 Tác dụng (công năng)

 Ngọt  bổ

 Cay  phát tán

 Chua  thu liễm

 Đắng  thanh nhiệt

 Mặn  nhuyễn kiên (làm mềm khối rắn)

 ứng dụng: chế biến cổ truyền

Vị thuốc cổ truyền: Ngũ vị

Vị Hướng tác

dụng

Tác dụng ứng dụng trị bệnh

Cay (+) Đi lên

Ra ngoài

Phát tán Phong (+ hàn, + thấp, + nhiệt);

Khí trệ

Ngọt (+) Vào trung tâm Bổ Hư chứng; âm/ dương/ khí/

huyết

Chua (-) Vào trong Thu liễm Hoạt thoát: mồ hôi nhiều, rong

kinh, di mộng tinh, tiêu chảy … Mặn (-) Xuống dưới Nhuyễn kiên Khối u: viêm hạch, ung thư, u xơ Đắng (-) Thanh nhiệt Nhiệt độc (viêm, nhiễm khuẩn,

tăng chuyển hóa)

Quan hệ Khí - Vị

 Khí + Vị: quyết định công năng của thuốc

 Mỗi vị thuốc có: 1 khí, nhiều vị

 Vị thuốc: dương/ âm, dương/ dương; âm/ dương, âm/ âm

 Cùng khí, cùng vị: có tác dụng tương tự

 Khác khí, vị: tác dụng khác nhau

Vị thuốc cổ truyền: Sự quy kinh của thuốc

 Quy kinh: là sự tác dụng của thuốc ở đường

kinh, tạng, phủ

cơ thể

 Bộ phận: tạng, phủ, cân, cơ, xương …

 Vị trí: biểu, lý, chi trên, chi dưới …

Vị thuốc cổ truyền: Sự quy kinh của thuốc

 Đặc điểm quy kinh của thuốc: trên cơ sở màu,

vị của thuốc

 Màu trắng, vị cay: QK phế, đại tràng

 Màu xanh, vị chua: QK can, đởm

 Màu đỏ, vị đắng: QK tâm, tiểu tràng

 Màu vàng, vị ngọt: QK tỳ, vị

 Màu đen, vị mặn: QK thận, bàng quang

  ứng dụng trong phân loại Qui kinh, chế biến theo phương pháp cổ truyền

Khuynh hướng TD: thăng, giáng, phù, trầm

 Là chiều hướng TD của thuốc

 Thăng: hướng đi lên, trị chứng bệnh có hướng đi

xuống

 Hoàng kỳ, thăng ma, sài hồ  trị sa giáng

 Phù: hướng ra ngoài, trị chứng bệnh có hướng đi

vào trong

 Sinh khương  trị cảm lạnh

Khuynh hướng TD: thăng, giáng, phù, trầm

 Ý nghĩa:

 Giáng: hướng đi xuống, trị chứng bệnh có hướng đi lên

 Mẫu lệ  trị đau đầu do hỏa vượng

 Trầm: hướng vào trong, trị chứng bệnh có hướng đi

ra ngoài

 Ngũ bội tử  trị mồ hôi nhiều

Tương tác thuốc (7 tình huống)

 Tương tác thuốc : = phản ứng giữa các vị thuốc

khi phối hợp trong phương thuốc

 Đơn hành (độc vị): tác dụng của độc vị (1 vị)

 Tương tu: TD hiệp đồng các vị thuốc có khí, vị

tương tự nhau

 Tương sử: TD hiệp đồng các vị thuốc có khí, vị khác nhau

 Tương ác: hạn chế công năng TD của nhau

 Tương úy: hạn chế độc tính của nhau

 Tương sát: làm mất độc tính của nhau

 Tương phản: làm tăng độc tính của nhau

Tương tác thuốc (7 tình huống)

 Tương tác thuốc : = phản ứng giữa các vị thuốc

khi phối hợp trong phương thuốc

 Tương phản: làm tăng độc tính của nhau:

 Ô đầu >< bán hạ, bối mẫu, qua lâu, bạch cập, bạch liễm

 Cam thảo >< đại kích, cam toại, nguyên hoa, hải tảo

 Lê lô >< nhân sâm, đan sâm, khổ sâm, huyền sâm, sa

sâm, tế tân

 Ba đậu >< khiên ngưu (hắc sửu)

Đặc trưng vị thuốc CT

 Phân loại thuốc

 Theo tính chất chung của nhóm thuốc

 VD: tân ôn giải biểu, tân lương giải biểu

 Theo tác dụng vị thuốc

 VD: thanh nhiệt giáng hỏa, lợi thấp, tả hạ …

 2 Phân loại: 15 nhóm (DHCT)

 Đặc điểm:

 Có tác dụng trị bệnh chính giống nhau

 Thường quy vào 1 kinh chính (và kinh khác)