Bài giảng CS văn hóa VN - ThS_ NGuyễn Thị Bé

Slide 1 ĐỀ CƯƠNG CHI TIẾT HỌC PHẦN CƠ SỞ VĂN HOÁ VN CHƯƠNG 1 Một số vấn đề chung về Văn hóa học và Văn hóa Việt Nam 1 1 Về khái niệm Văn hóa và một số khái niệm tương đồng (Văn hiến, văn vật, văn minh[.]

Trang 1

ĐỀ CƯƠNG CHI TIẾT

HỌC PHẦN CƠ SỞ VĂN HOÁ VN

CHƯƠNG 1: Một số vấn đề chung về Văn hóa học và Văn hóa Việt Nam

1.1 Về khái niệm Văn hóa và một số khái niệm tương đồng (Văn hiến, văn vật, văn minh)

1.2 Cấu trúc hệ thống văn hoá Việt Nam, Định vị văn hoá Việt Nam

CHƯƠNG 2: Diễn trình và phân vùng văn hoá Việt Nam

2.1 Quá trình hình thành và phát triển của các lớp VHVN

2.2 Các vùng văn hoá Việt Nam

CHƯƠNG 3 Văn hoá Nhận thức

3.1 Nhận thức về vũ trụ

3.2 Nhận thức về con người

CHƯƠNG 4 Văn hoá tổ chức đời sống

4.1 Văn hoá tổ chức đời sống tập thể

4.2 Văn hoá tổ chức đời sống cá nhân

CHƯƠNG 5 Văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên và xã hội

5.1 Văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên

5.2 Văn hoá ứng xử với môi trường xã hội

Trang 2

ĐỀ CƯƠNG CHI TIẾT

HỌC PHẦN CƠ SỞ VĂN HOÁ VN

Tài liệu tham khảo:

1 Trần Ngọc Thêm (2006), Cơ sở văn hoá Việt Nam, NXB Giáo dục (Sách mới Xb có tên là Văn hóa học và văn hóa VN )

2 Trần Quốc Vượng (2002), Cơ sở Văn hóa Việt Nam, NXB Giáo dục.

3 Phan Ngọc (2002), Bản sắc văn hoá Việt, NXB VHTT.

Trang 3

CHƯƠNG I: VĂN HÓA HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

1 Khái niệm văn hóa:

Có hơn 300 định nghĩa về văn hóa

Phương Tây: cultus -> trồng trọt

Phương Đông: văn – đẹp, hóa – trở thành

Trên cơ sở phân tích các định nghĩa văn hóa, PGS, TSKH Trần Ngọc Thêm đã đưa ra một định nghĩa về văn hóa như sau: “ Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình”.

Bài 1: Văn hóa và văn hóa học

Trang 4

1 Khái niệm văn hóa

2 Các đặc trưng và chức năng của văn hóa

Tính giá trị bao gồm: giá trị vật chất và giá trị tinh thần

-> Tính giá trị tạo ra các chuẩn mực cho xã hội, làm cho con người không ngừng tự hoàn thiện và thích ứng trước môi trường.

VD: Làm nông nghiệp -> sống định cư -> tính cộng đồng cao

Trang 6

HOÀNG THÀNH THĂNG LONG

Trang 7

BIA TIẾN SĨ

Trang 8

Trang 9

Câu hỏi thảo luận

Xét từ tính nhân sinh, theo anh chị, trong các địa danh sau, đâu

là địa chỉ văn hóa, đâu không phải là địa chỉ văn hóa? Giải thích

Trang 10

a Tính hệ thống

b Tính giá trị

c Tính nhân sinh

d Tính lịch sử:

Nói đến văn hóa là nói đến bề dày lịch sử

Từ tính lịch sử, ta có truyền thống văn hóa: đó

là những giá trị tương đối ổn định, cố định hóa dưới dạng: phong tục tập quán, tín ngưỡng, tôn giáo…

Trang 11

a Tính hệ thống

b Tính giá trị

c Tính nhân sinh

d Tính lịch sử

3 Văn hóa và các khái niệm liên quan

Trang 12

Gtrị v/c + gtrị

tinh thần

Văn: sách vở, hiến: hiền tài -> thiên về gtrị

tthần

Thiên về giá trị vật chất

Trang 13

BÀI 2 ĐỊNH VỊ VĂN HÓA VIỆT NAM

1 Văn hóa VN - loại hình văn hóa gốc nông nghiệp.

Loại hình vh gốc nông nghiệp

- Nguyên nhân hình thành: Phương

1 Trong ứng xử với môi trường TN

- Nghề trồng trọt -> sống định cư,

phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên

-> Tôn trọng và có ước nguyện

sống hòa hợp với thiên nhiên

trời ơi, lạy trời, nhờ trời, ơn trời

- Nghề chăn nuôi -> sống di cư, chỉ phụ thuộc một vài yếu tố tự nhiên -> coi thường và có khát vọng

chinh phục thiên nhiên.

Trang 14

1 Văn hóa VN - lợi hình văn hóa gốc nông nghiệp.

Loại hình vh gốc nông nghiệp Loại hình vh gốc du mục

2 Về mặt nhận thức:

- Nghề nông (đặc biệt là lúa nước)

-> phụ thuộc cùng lúc vào nhiều yếu

tố tự nhiên -> lối tư duy tổng hợp,

biện chứng

Người VN có cả kho kinh nghiệm về

mọi lĩnh vực của cuộc sống:

Nắng tốt dưa, mưa tốt lúa

Khoai ruộng lạ, mạ ruộng quen

-> Hình thành lối tư duy tổng hợp.

- Nghề chăn nuôi -> sống di cư, chỉ phụ thuộc một vài yếu tố tự nhiên -> coi thường và có khát vọng

chinh phục thiên nhiên.

Nghề chăn nuôi -> phụ thuộc vài yếu tố tự nhiên > lối tư duy phân tích, trọng yếu tố.

Người phương Tây có những khoa học chuyên sâu rất đáng trân trọng Thể hiện trong giao tiếp, chất vấn.

Trang 15

1 Văn hóa VN – loại hình văn hóa gốc nông nghiệp.

Thương thì quả ấu cũng tròn

3 Về mặt tổ chức cộng đồng:

- Du mục, sống di cư -> trọng lí -> trọng tài, trọng võ, trọng nam giới

- Trọng lí: người phương Tây trọng lí

lẽ, các luận chứng khoa học được lập luận và chứng minh chặt chẽ.

Trang 17

+ Tính chất của lao động NN lúa

nước rất thích hợp với sự bền bỉ, dẻo

dai của phụ nữ: Nhổ mạ, cấy, nhổ cỏ,

Trang 18

người nắm tay hòm chìa khóa

-> Nhất vợ nhì trời, Lệnh ông không

Trang 19

Trang 20

THẢO LUẬN 3

Mặt trái của tính linh hoạt?

Trang 22

Trang 23

3 Về mặt tổ chức cộng đồng:

4 Về mặt ứng xử với môi trường XH

Dung hợp trong tiếp nhận

Mềm dẻo, hòa hiếu trong ứng phó

Trang 24

Sinh viên tự nghiên cứu - trả lời

- Tổ tiên của người Việt

- Không gian VH VN

Trang 25

2 Tọa độ văn hóa Việt Nam

a Thời gian văn hóa (chủ thể văn hóa)

- 10 000 năm: hình thành chủng người Indonesien (Đông Nam Á cổ đại)

- 5 000 năm: Indonesien + Mogoloid -> Nam Á -> Bách Việt (Nam sông Dương Tử đến Bắc Trung bộ ngày nay)

Người Việt có chung nguồn gốc là chủng người Indonesien.

1 Văn hóa VN - loại hình văn hóa gốc nông nghiệp.

b Không gian văn hóa:

- Không gian văn hóa bao gồm: vị trí địa lí, hoàn cảnh tự nhiên, điều kiện sinh thái, khí hậu.

- VN ở vị trí gần biển -> sông ngòi, kênh rạch chằng chịt, mưa nhiều -> hình thành nghề nông nghiệp lúa nước.

Trang 26

a Thời gian văn hóa (chủ thể văn hóa)

b Không gian văn hóa:

Có 2 cách để nói về không gian vh VN:

- Không gian gốc: khu vực cư trú của người Bách Việt

- Ở phạm vi rộng: khu vực cư trú của người Indonesien lục địa.

Trang 27

Sông Dương Tử

Sông Mê Kông Bắc Trung bộ ngày nay

Trang 28

3 Hoàn cảnh lịch sử - xh của vh VN

Trang 29

Văn hóa P Bắc

Văn hóa Nam Á (Bách Việt)

Văn hóa vùng lưu

vực sông Hoàng

Hà

Văn hóa vùng lưu vực sông Dương tử

Văn hóa vùng lưu vực sông Hồng, sông Mã

Văn hóa miền Trung và đồng bằng sông Mê

Kông

Trang 30

Nhóm thuyết trình

Chương II DIỄN TRÌNH VÀ PHÂN VÙNG VĂN

HÓA VIỆT NAM

NHÓM 1: Lớp văn hóa bản địa

NHÓM 2: Lớp văn hóa giao lưu với văn hóa Trung Hoa và khu vực

NHÓM 3: Lớp văn hóa giao lưu với văn hóa phương Tây

Trang 31

CHƯƠNG III VĂN HÓA NHẬN THỨC

I Triết lí âm dương – tư tưởng xuất phát

về bản chất của vũ trụ

1 Bản chất của khái niệm:

Triết lí âm dương xuất phát

từ đâu?

Trang 32

I Triết lí âm dương – tưu tưởng xuất phát về bản chất của vũ trụ

Âm: ám: bị che khuất -> tối: đằng sau, góc khuất…

Dương: sáng, phía trước.

Tiếng Hoa:

Âm: yin: mẹ

Dương: yang: cha

-> Quan niệm về âm dương rất rộng rãi trong cuộc sống:

phương Bắc – phương Nam, mùa đông – mùa hè, ngày – đêm,

màu đen – màu đỏ, hình vuông – hình tròn, vạch đứt – vạch liền

Trang 33

I Triết lí âm dương – tưu tưởng xuất phát về bản chất của vũ trụ

2 Hai quy luật của triết lí âm dương:

a Quy luật về thành tố: không có gì hoàn toàn âm, cũng không có

gì hoàn toàn dương; trong âm có dương và trong dương có âm Quy luật này cho thấy, việc xác định một vật là âm hay dương phải đặt trong sự so sánh với các vật khác:

- Xác định đối tượng so sánh: nam so với nữ - nam so với hùm

beo; trắng so với đen – trắng so với đỏ

- Xác định cơ sở so sánh: nước – đất: về độ cứng, về tính động

Trang 34

I Triết lí âm dương – tưu tưởng xuất phát

về bản chất của vũ trụ

2 Hai quy luật của triết lí âm dương:

a Quy luật về thành tố

b Quy luật về quan hệ: âm và dương gắn bó mật thiết và chuyển hóa cho nhau: âm cực sinh dương, dương cực sinh âm.

mưa - nắng, ngày - đêm

Người hiền thì thường hay nóng cục

Cùng tắc biến, biến tắc thông

Cái khó ló cái khôn.

Trang 36

3 Triết lí âm dương và tính cách của người Việt

- Tư duy lưỡng phân, lưỡng hợp: khuynh hướng cặp đôi: vật

tổ, ông Tơ-bà Nguyệt, Phật ông- Phật bà.

- Người Việt thấm nhuần 2 quy luật của triết lí âm dương + Trong rủi có may, trong hoạ có phúc, câu chuyện tái ông thất mã…

+ Sướng lắm khổ nhiều, trèo cao ngã đau, già néo đứt

Trang 37

Giải thích các câu sau:

1 Sự vật vần xoay đà định sẵn Hết mưa là nắng hửng lên thôi.

2 Sau cơn mưa Trời sẽ sáng

3 Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài

4 Đi với Bụt thì mặc áo cà sa, đi

với ma mặc áo giấy.

Trang 38

II Mô hình tam tài, ngũ hành – cấu trúc không gian

của vũ trụ

1 Tam tài: tài = ghép -> tam tài là khái niệm bộ ba

Từ những căp đôi: trời – đất, trời – người, đất – người

Trang 39

Trang 40

Trang 41

t Lĩnh vực THUỶ HOẢ MỘC KIM THỔ

2 hành được sinh Mộc Thổ Hoả Thuỷ Kim

3 hành bị khắc Hoả Kim Thổ Mộc Thuỷ

4 vật chất nước lửa cây kim loại đất

5 phương hướng bắc nam đông tây trung ương

6 mùa đông hạ xuân thu giữa các mùa

7 màu biểu đen đỏ xanh trắng vàng

8 vật biểu rùa chim rồng hổ người

Trang 42

1 Lịch âm dương: có 3 loại lịch: lịch thuần âm, lịch

thuần dương, lịch âm dương

- Lịch thuần dương: Ai Cập

- Lịch thuần âm: Lưỡng Hà

- Lịch âm dương: các nước Á Đông

Vì sao hầu hết các loại lịch đều ra đời từ phương Đông?

Trang 43

Lịch thuần dương: mặt trời -> chu kì 365,25 ngày

Lịch thuần âm: mặt trăng: chu kì 29,5 -> 354 ngày < 11Lịch âm dương: 03 giai đoạn

Trang 44

Lịch thuần dương: mặt trời -> chu kì 365,25 ngày

Lịch thuần âm: mặt trăng: chu kì 29,5 -> 354 ngày < 11Lịch âm dương: 03 giai đoạn

- Định các ngày trong tháng theo mặt trăng: xác định 2

ngày: sóc, vọng; sóc: bắt đầu (30,1), vọng: ngửa mặt lên nhìn trăng trên đầu (14,15)

-> 2 ngày linh thiêng

-> Cúng

Trang 45

II Mô hình tam tài, ngũ hành – cấu trúc không gian của vũ trụ

1 Tam tài

2 Ngũ hành

III Lịch âm dương và hệ can chi - cấu trúc thời gian của vũ trụ

1 Lịch âm dương:

Lịch thuần dương: mặt trời -> chu kì 365,25 ngày.

Lịch thuần âm: mặt trăng: chu kì 29,5 -> 354 ngày < 11

Lịch âm dương: 03 giai đoạn

- Định các ngày trong tháng theo mặt trăng

- Định các tháng trong năm theo mặt trời: xác định các ngày tiết:

đông chí, hạ chí, xuân phân, thu phân, lập xuân, lập đông, lập

hạ, lập thu,… -> 8 mốc (bát tiết)

Trang 46

1 Tam tài

2 Ngũ hành

III Lịch âm dương và hệ can chi - cấu trúc thời gian của vũ trụ

1 Lịch âm dương:

Lịch thuần dương: mặt trời -> chu kì 365,25 ngày.

Lịch thuần âm: mặt trăng: chu kì 29,5 -> 354 ngày < 11

Lịch âm dương: 03 giai đoạn

- Định các ngày trong tháng theo mặt trăng

- Định các tháng trong năm theo mặt trời

- Điều chỉnh lịch âm dương cho phù hợp: -> tháng nhuận (cứ 3 năm có 1

năm nhuận) Dương lịch: 19 Nếu số dư là: 0,3,6,9,11,14,17 thì năm đó

là năm nhuận

Trang 47

hệ chi dùng để gọi giờ trong ngày, tháng trong năm

-> phối hợp 2 hệ gọi là hệ can chi hay lục giáp (60 năm gọi là một hội)

Trang 48

CÔNG THỨC TÍNH TUỔI

* Cách đổi từ năm dương lịch sang năm can chi và ngược lại:

- Dương lịch sang can chi:

C: mã số tên năm can chi theo bảng

h: số hội đã trôi qua

(biết: 1924 - 1983: hội 33; 1984 - 2043: hội 34)

-> THỰC HÀNH

Trang 50

CHƯƠNG IV: VĂN HÓA TỔ CHỨC ĐỜI SỐNG TẬP THỂ

I Tổ chức nông thôn:

1 Các nguyên tắc tổ chức nông thôn:

1.1 Tổ chức nông thôn theo huyết thống: gia đình và gia tộc

1.2 Tổ chức nông thôn theo địa bàn cư trú: xóm và làng

1.3 Tổ chức nông thôn theo nghề nghiệp, sở thích: phường , hội

theo hàng ngang

1.4 Tổ chức nông thôn theo truyền thống nam giới: giáp

1.5 Tổ chức nông thôn theo đơn vị hành chính: thôn, xã

Trang 51

I Tổ chức nông thôn:

1 Các nguyên tắc tổ chức nông thôn:

2 Hai đặc trưng cơ bản của nông thôn Việt Nam

Trang 52

THẢO LUẬN

Vì sao nói biểu tượng truyền thống của tính cộng đồng

là cây đa-bến nước (giếng nước)-sân đình;

biểu tượng truyền thống của tính tự trị là luỹ tre làng?

Trang 53

CỔNG LÀNG

Trang 54

CÂY ĐA – GiẾNG NƯỚC

– SÂN ĐÌNH

Trang 55

GiẾNG LÀNG

Trang 56

LŨY TRE LÀNG

Trang 57

II Tổ chức quốc gia:

1 Từ làng ra đến nước:

làng và nước là 2 đơn vị có nhiều tương đồng;

- Về chức năng nhiệm vụ: làng liên kết để sản xuất cho kịp thời vụ, nước liên kết chống thiên tai, làng – trộm cướp, nước – ngoại xâm.

Trang 58

III Tổ chức đô thị:

1 Trong quan hệ với quốc gia

ĐẶC TRƯNG ĐÔ THỊ VIỆT NAM ĐÔ THỊ PHƯƠNG TÂY Nguồn gốc Do nhà nước lập ra Hình thành tự phát

Chức năng chính Hành chính (đô) Kinh tế (thị)

Tính chất quản lí Do nhà nước quản lí Tự trị

Trang 59

III Tổ chức đô thị:

1 Trong quan hệ với quốc gia

2 Trong quan hệ với nông thôn: mang đặc tính của nông thôn rất đậm nét.

3 Quy luật chung của tổ chức xã hội VN truyền thống

LÀNG CÔNG THƯƠNG

(+)

ĐÔ THỊ (+) NÔNG THÔN (-)

XÃ HỘI ViỆT NAM

LÀNG

THUẦN NÔNG

(-)

PHẦN ĐÔ (-)

PHẦN THỊ (+)

>

Trang 60

>

(+)

ĐÔ THỊ (+) NÔNG THÔN (-)

XÃ HỘI ViỆT NAM

LÀNG

THUẦN NÔNG

(-)

PHẦN ĐÔ (-)

PHẦN THỊ (+)

-> Âm mạnh hơn dương -> khả năng bảo tồn mạnh hơn

khả năng phát triển -> giải thích về sức mạnh Việt Nam

cũng như sự chậm phát triển của Việt Nam

Tiêu đề	Cơ Sở Văn Hóa Việt Nam
Tác giả	Trần Ngọc Thêm, Trần Quốc Vượng, Phan Ngọc
Người hướng dẫn	PGS, TSKH Trần Ngọc Thêm
Trường học	Giáo dục
Chuyên ngành	Văn hóa học
Thể loại	Đề cương
Năm xuất bản	2006
Thành phố	Hà Nội

Định dạng
Số trang	120
Dung lượng	4,73 MB