BẢO QUẢN DƯỢC LIỆU, THUỐC PHIẾN VÀ THÀNH PHẨM ĐÔNG DƯỢC.DS. Thạch Thu Phượng

THỰC HÀNH TỐT BẢO QUẢN THUỐC (GSP) VẬN DỤNG GSP TRONG BẢO QUẢN ĐÔNG DƯỢC ThS DS Hà Văn Hùng BẢO QUẢN DƯỢC LIỆU, THUỐC PHIẾNBẢO QUẢN DƯỢC LIỆU, THUỐC PHIẾN VÀ THÀNH PHẨM ĐÔNG DƯỢCVÀ THÀNH PHẨM ĐÔNG DƯỢ[.]

BẢO QUẢN DƯỢC LIỆU, THUỐC PHIẾN

VÀ THÀNH PHẨM ĐÔNG DƯỢC

DS Thạch Thu Phượng

BẢO QUẢN ?

MỤC TIÊU, YÊU CẦU:

- Học viên nắm được: 5 tác nhân làm hỏng dược liệu và thuốc phiến: Độ ẩm ; Nhiệt độ; Bao bì đóng gói; Thời gian lưu kho; Nấm mốc, côn trùng.

- Biết cách khắc phục, chống lại 5 tác nhân trên.

- Biết kỹ thuật cơ bản trong bảo quản các chế phẩm đông dược Cách bảo quản thuốc bột, thuốc viên, thuốc

tễ, thuốc nước.

2

Bảo quản dược liệu và thuốc y học cổ truyền là một môn khoa học kỹ thuật chuyên ngành cũng như các môn khoa học kỹ thuật khác trong ngành như: Dược liệu, Bào chế, Kiểm nghiệm… Có nội dung rất rộng và phong phú; liên quan tới nhiều ngành KHKT khác như: Kiến trúc (thiết kế kho tàng), Vật lý, cơ khí (thông gió, phơi – sấy), Sinh học (nấm mốc, côn trùng, chuột bọ, mối mọt), Hóa học (các chất diệt nấm mốc, công trùng)…

Mục đích : Đảm bảo cung cấp thuốc có chất lượng đến tay người sử dụng đòi hỏi phải thực hiện tất

cả các giai đoạn liên quan đến sản xuất (chế biến dược liệu – bào chế các dạng thuốc) - bảo quản, tồn trữ - lưu thông phân phối thuốc.

Có 5 tác nhân cơ bản làm hỏng dược liệu và thuốc phiến là:

1 Độ ẩm:

- Nước ta thuộc miền nhiệt đới, chịu ảnh hưởng trực tiếp của gió mùa khu vực Đông Nam Á: nắng to - nóng nhiều - ẩm kéo dài.

- Độ ẩm tương đối trung bình ở nước ta: trên 85%.

- Khí hậu ẩm nhiều (các tháng 2, 3, 4 và tháng 7,8) nên dược liệu và thuốc phiến rất dễ bị hư hỏng.

1.1 Tác hại của độ ẩm: độ ẩm gây nhiều tác hại tới phẩm chất của dược liệu và thuốc phiến, gây trở ngại cho việc bảo quản.

Độ ẩm giúp cho sự phát triển của vi sinh vật Ở kho thuốc, dược liệu ẩm ướt, tối tăm thì vi sinh vật phát triển rất nhanh Độ ẩm càng cao thì sâu mọt, nấm mốc sinh sản càng nhanh, mức độ hư hỏng dược liệu

và thuốc phiến càng lớn.

Độ ẩm càng cao thì dược liệu càng hô hấp mạnh, hô hấp càng mạnh thì nhiệt lượng và hơi

ẩm tạo ra càng nhiều và càng được tích tụ lại sẽ làm cho dược liệu bốc nóng lên …Cứ như thế, tác nhân này thúc đẩy tác nhân kia (ẩm - nhiệt

- nấm mốc…) làm dược liệu và thuốc phiến mau hư hỏng, giảm chất lượng, thay đổi màu sắc và mùi vị…

1.2 Các khắc phục, chống tác hại của độ ẩm:

Muốn khống chế độ ẩm: phải làm giảm độ

ẩm của dược liệu và thuốc phiến; giảm lượng hơi nước ở trong kho.

a- Giảm độ ẩm của dược liệu và thuốc phiến: khi nhập dược liệu và thuốc phiến vào bảo quản ở trong kho trước tiên phải xác định độ

ẩm (thủy phần) của dược liệu và thuốc phiến.

Nếu độ ẩm cao hơn độ ẩm an toàn quy định cho từng dược liệu và thuốc phiến thì phải tổ chức phơi sấy lại đến khi đạt mức độ ẩm cho phép.

+ Dược liệu chứa tinh bột 10 – 14%

+ Dược liệu chứa tinh dầu 10%

+ Dược liệu chứa đường 15 – 20%

b- Giảm độ ẩm môi trường và hơi nước

trong kho:

Nhà kho: xây dựng phải đạt quy cách,

cao ráo, thông thoáng, có hiên chạy chung

quanh, có trần, quạt thông gió, lỗ thông

hơi…

Vệ sinh kho: thường xuyên quét dọn kho

Thông gió: làm giảm độ ẩm tự nhiên và

đơn giản nhất Cần theo dõi độ ẩm trong và

ngoài kho:

+ Nếu độ ẩm tuyệt đối bên ngoài kho

thấp hơn độ ẩm tuyệt đối trong kho thì mở

các cửa làm thay đổi không khí, giảm

lượng hơi nước giúp kho thông thoáng

hơn

+ Ngược lại, nếu độ ẩm tuyệt đối bên

ngoài kho cao hơn bên trong kho thì

phải nhanh chóng đóng hết các cửa

kho để hạn chế độ ẩm bên ngoài

xâm nhập vào kho làm ẩm dược liệu

và thuốc phiến Theo dõi độ ẩm bằng

ẩm kế

Dùng chất hút ẩm: Vôi cục, Silicagen,

Gạo rang để bảo quản dược liệu và

thuốc phiến có số lượng ít.

Bao bì đóng gói kín, tốt: là một biện

pháp tốt để hạn chế sự hút ẩm của

thuốc phiến, dược liệu.

2 Nhiệt độ: nhiệt độ tốt nhất để giữ cho

dược liệu và thuốc phiến ít bị hư hỏng là

20 – 25 0 C Ở nước ta, vào mùa nóng thì

nhiệt độ trung bình là 27 - 32 0 C Với

nhiệt độ này sẽ gây nhiều tác hại tới

phẩm chất dược liệu và thuốc phiến.

2.1 Tác hại của nhiệt độ:

Nhiệt độ cao làm dược liệu và thuốc

phiến có tinh dầu dễ bay hơi, giảm hàm

lượng tinh dầu: Bạc hà, Kinh giới, Tía tô,

Đương quy, Mộc hương…

Nhiệt độ cao thúc đẩy phản ứng oxy hóa

làm cho dược liệu và thuốc phiến chứa

chất béo biến chất, thay đổi mùi, vị Ví

dụ: Bá tử nhân, Hạnh nhân…

2.2 Cách khắc phục chống lại tác hại của nhiệt độ:

Xây dựng kho đúng quy cách

Thông gió thường xuyên khi nhiệt độ ngoài kho thấp hơn nhiệt độ trong kho

Không đóng gói, vận chuyển dược liệu và thuốc phiến dưới nắng nóng gay gắt

Quy định thời gian đảo kho theo định kỳ

Không để dược liệu và thuốc phiến sát tường, sát trần của kho (khoảng cách ít nhất 0,7m)

3 Bao bì đóng gói: bao bì đóng gói nếu không đúng quy cách cũng ảnh hưởng lớn tới phẩm chất dược liệu và thuốc phiến.

3.1 Tác hại của bao bì đóng gói không đúng quy cách:

Bao bì không đảm bảo vệ sinh, đóng gói sơ sài hoặc đóng gói vào những ngày độ ẩm cao (mưa, mưa dầm) làm cho dược liệu và thuốc phiến dễ hút ẩm, là điều kiện giúp cho vi sinh vật, nấm mốc, côn trùng, sâu mọt phát triển làm cho dược liệu và thuốc phiến bị hư hỏng, kém chất lượng.

Dược liệu là hạt dễ bị sâu mọt, chuột phá hoại

Bá tử nhân… đóng trong thùng tôn hoặc sắt có nắp đậy kín, để nơi khô ráo.

quản trong thùng tôn kín hoặc đóng gói bao bì kín và để trong tủ có khóa (nếu với số lượng ít).

Dược liệu có chứa hoạt chất có độc tính như :

tiền, Hoàng nàn hoặc các khoáng chất có độc như: Chu sa, Thần sa, Khinh phấn, Thiềm tô… phải được bảo quản ở khu vực riêng, có tủ riêng.

Dược liệu là động vật:

+ Loại có thịt: Tắc kè, Hải mã, Ngô công, Địa long, Bạch cương tằm…phải đựng trong thùng tôn, có nắp đậy, theo dõi tránh bị

ẩm, sâu mọt

+ Nếu là xương, mai, vẩy,…như: Xương hươu, Nai; Mai rùa, Yếm rùa, Mai Ba ba; Xác ve sầu; Vẩy Tê tê cần đóng gói thích hợp, tiện lợi trong quá trình bảo quản

4 Thời gian lưu kho lâu:

4.1 Tác hại: dược liệu và thuốc phiến để lưu kho lâu cũng bị giảm hoặc mất phẩm chất Nghiên cứu thời gian lưu kho lâu của dược liệu chứa tinh dầu, cho biết:

Để lưu kho 6 tháng, nếu không được đóng gói, bảo quản kỹ thì hàm lượng tinh dầu trong dược liệu bị giảm tới 15 – 20%.

Để lưu kho trên 6 tháng đến một năm, nếu không được đóng gói bảo quản kỹ thì hàm lượng tinh dầu trong dược liệu giảm tới 50% Trong khi đó những dược liệu chứa tinh dầu được đóng gói bảo quản kỹ trong hòm kín hàm lượng tinh dầu chỉ giảm dưới 10%.

4.2 Cách khắc phục giảm thời gian lưu kho lâu:

Loại nhập lâu: xuất trước.

Loại mới nhập: xuất sau.

Nhập, xuất dược liệu theo thời vụ.

Không lưu giữ tồn kho lâu.

Phải có sổ sách và lưu các bản ghi chép (phiếu

theo dõi xuất – nhập thuốc, phiếu theo dõi chất

lượng thuốc…) thể hiện tất cả các lần nhập kho,

xuất kho của thuốc, nguyên liệu phù hợp với số lô

sản xuất.

Chú ý : khi một loại thuốc, nguyên liệu nhập sau

có hạn dùng ngắn hơn thuốc, nguyên liệu cùng loại

được nhập trước đó thì thuốc, nguyên liệu có hạn

dùng ngắn hơn phải được xuất, cấp phát trước.

+ Nhiệt độ:

Nấm mốc phát triển ở nhiệt độ 15 – 40 0 C, nhưng thuận lợi nhất là ở nhiệt độ 25 – 37 0 C (Đặc biệt là bào tử có thể duy trì sự sống ở nhiệt độ 100 0 C).

+ Thức ăn: nấm mốc sống nhờ bằng

các chất hữu cơ chứa trong dược

liệu và thuốc phiến rất thích hợp đó

là các loại thức ăn giàu hydrat

cacbon: bột, đường, celluloza…

b- Tác hại của nấm mốc:

Trong quá trình sống và phát triển ký

sinh ở dược liệu, nấm mốc thải ra

một số chất thải như: acid hữu cơ,

muối, chất điện giải … làm giảm

phẩm chất dược liệu và thuốc phiến

□ Đề phòng nấm mốc: đây cũng là một biện pháp quan trọng, vì nếu để nấm mốc phát triển rồi mới tìm cách diệt trừ là điều hết sức khó khăn, tốn kém Muốn đề phòng nấm mốc, cần phải:

+ Thường xuyên kiểm tra dược liệu và thuốc phiến, phát hiện kịp thời những dược liệu và thuốc phiến bị mốc, phải cách ly những dược liệu và thuốc phiến này ngay; đồng thời phải có ngay biện pháp bảo quản, diệt trừ.

Trong mùa mưa, nhiều dược liệu dễ bị ẩm, nấm mốc như: Nhục thung dung, Đại táo, Ngưu tất, Sinh địa, Hà thủ ô đỏ đã sơ chế …nên cần lưu ý trong quá trình bảo quản.

5.2 Côn trùng:

ăn; Ánh sáng; Độ ẩm; Không khí; Nhiệt độ; Cấu tạo lớp bảo vệ bên ngoài của dược liệu.

Thức ăn: thức ăn chính của sâu mọt là các chất hydrat cacbon (celluloza, bột, đường) chứa trong dược liệu và thuốc phiến Trong điều kiện thích hợp đó, sâu mọt sẽ phát triển nhanh: sinh sản nhiều, chết ít.

Độ ẩm:

- Sâu mọt rất cần nước để hô hấp và sinh sản bình thường Sâu mọt lấy nước trong dược liệu và thuốc phiến ẩm ướt và một phần trong không khí để sinh sống.

- Độ ẩm của dược liệu và thuốc phiến thích hợp nhất cho sâu mọt phá hoại là 15 – 18% Ở độ ẩm dưới 9% sâu mọt ngừng sinh sản.

Nhiệt độ:

- Ở nhiệt độ thích hợp (25 – 350C) sâu mọt sinh sản nhiều, phá hoại nhanh

- Ở nhiệt độ 38 - 400C hay dưới 150C sâu mọt bị tê liệt

- Ở nhiệt độ trên 48 - 550C hay dưới 300C sâu mọt bị tiêu diệt

Sâu mọt phát triển mạnh vào các tháng 6, 7, 8, 9 và nhất là các tháng 6, 7, 8; Phát triển trung bình vào các tháng 4 và tháng 10; Ngưng hoạt động vào các tháng

12, 1, 2

sản nhanh ở những kho tàng ẩm và tối.

thoáng để hít thở không khí

Cấu tạo lớp bên ngoài của dược liệu: sâu mọt phát triển nhanh ở dược liệu

đã chế biến, vụn nát và phát triển chậm hơn ở các dược liệu còn nguyên vẹn do lớp cấu tạo bảo vệ ở các dược liệu chưa bị thay đổi.

a- Tác hại của sâu mọt:

Sâu mọt làm giảm số lượng và phẩm chất dược liệu và thuốc phiến gây tổn hại về mặt kinh tế.

Trong quá trình sinh sống trong các dược liệu, sâu mọt đã thải ra những chất như: xác, phân, nước tiểu, hơi nước, nhiệt lượng, những chất này làm biến đổi phẩm chất, màu sắc, mùi vị của dược liệu và thuốc phiến bốc nóng thúc đẩy nhanh sự hư hỏng của dược liệu và thuốc phiến.

b- Cách khắc phục chống lại tác hại của sâu mọt:

trọng, nếu để sâu mọt phát triển rồi mới diệt thì rất khó và tốn kém Để chủ động diệt sâu mọt cần phải:

liệu và thuốc phiến, kiểm tra bao bì, quầy tủ, tường, vách, khe cửa, sàn kệ của kho để phát hiện sâu mọt.

cách ly riêng, phơi sấy lại ngay.

Cát căn, Hoài sơn, Hạt sen, Ý dĩ, Mạch nha, Hà

mã….

Diệt sâu mọt:

- Phơi nắng: áp dụng cho dược liệu

là hạt, củ chưa chế biến và dược

liệu là hoa, lá có tinh dầu (phơi

trong râm)

- Sấy: với dược liệu là củ ban đầu

sấy nhiệt độ thấp sau tăng dần

khô đều

5.2.2 Mối:

a- Đề phòng mối:

Phát hiện tổ mối, đường mối đi, nơi

mối xông để có biện pháp tiêu diệt

mối.

Sắp xếp dược liệu xa tường, xa

trần Khoảng cách tối thiểu là

0,7m.

Dược liệu phải để trên kệ, trên giá.

b- Dùng thuốc diệt mối.

Ở Việt Nam, lượng dược liệu bị mối mọt lên đến

15 - 20% và dược liệu bị nhiễm nấm mốc vào khoảng 12 - 28% Các nhà khoa học đã khắc phục tình trạng trên bằng phương pháp chiếu xạ

Ngoài khả năng tiêu diệt, chống tái nhiễm các loại côn trùng gây hại dược liệu phương pháp này còn thanh trùng, giảm thiểu sự có mặt của các chủng nấm mốc gây hại trong sản phẩm Đây là công nghệ sạch, hiệu quả, dễ vận hành

và an toàn hơn so với các biện pháp khử trùng khác

5.2.3 Chuột: là loài động vật gậm nhắm gây tác hại

lớn đối với nhiều ngành như nông nghiệp, công nghiệp… trong đó có dược phẩm Chuột còn là trung gian truyền bệnh rất nguy hiểm như bệnh dịch hạch, giun sán, sốt vàng da…

Để tránh tác hại của chuột, phải áp dụng các biện pháp tích cực trong công tác bảo quản thuốc.

◘ Đề phòng chuột: thực hiện tốt nguyên tắc là kịp thời – liên tục – triệt để - toàn diện, cụ thể là:

- Làm vệ sinh, sắp xếp kho tàng luôn sạch sẽ, gọn gàng, ngăn nắp;

- Loại bỏ chỗ ở, chỗ ẩn nấp của chuột ở trong và ngoài kho;

mã …

mốc, sâu mọt, côn trùng phải hết sức thận trọng, phải đảm bảo các quy định

an tòan và phòng chống độc cho người

và môi trường chung quanh.

Kho tàng: muốn bảo quản dược liệu tốt, cần tổ chức chu đáo hệ thống nhà kho, xưởng sơ chế Kho có thể mang tính chất tạm thời hoặc vĩnh viễn

Nói chung các kho này phải khô ráo, thoáng gió, không được quá nóng, để các dược liệu

chứa tinh dầu khỏi bốc hơi Dược liệu được đặt trên giá, trên kệ, giữa các giá và kệ nên có lối đi lại để kiểm tra thường xuyên

36

Trong kho, dược liệu cần xắp đặt ngăn nắp, riêng từng khu vực, với mục đích là

để dễ tìm, dễ kiểm soát, dễ kiểm tra chất lượng

Các dược liệu có mùi thơm: Bạc hà, Đại hồi, Cúc hoa, Đinh hương, Thảo quả

phải để xa các dược liệu không có mùi Nếu không, mùi dược liệu thơm sẽ bị các dược liệu khác hấp phụ

37

BẠC HÀ

II KỸ THUẬT BẢO QUẢN CÁC CHẾ PHẨM ĐÔNG DƯỢC

1 Các tác nhân làm hỏng các chế phẩm Đông dược: cũng không ngòai những tác nhân làm hỏng các dược liệu và thuốc phiến, đó là:

Độ ẩm – Nhiệt độ - Bao bì – Thời gian – Nấm mốc – Côn trùng.

Biện pháp phòng và chống các tác nhân trên cũng giống như các biện pháp dùng bảo quản dược liệu và thuốc phiến.

Tuy nhiên trong bảo quản các chế phẩm Đông dược phải đặc biệt quan tâm tới các tác nhân:

Ẩm – nóng và thời gian.

2 Các chế phẩm Đông dược khi nhập kho:

Phải được bảo quản nơi thoáng mát, tránh ẩm ướt hay nhiệt độ quá nóng.

Độ ẩm và nhiệt độ thích hợp để bảo quản các chế phẩm Đông dược

là :

+ Độ ẩm ≤ 75%.

Bao bì, đóng gói phải kín.

Chú ý hạn dùng của thuốc: nhập trước –xuất trước; nhập sau – xuất sau để tránh thuốc lưu lâu trong kho.

kiểm tra.

39

3 Cách bảo quản một vài dạng thuốc:

◘ Thuốc bột: thuốc bột dưới dạng tiểu phân nhỏ, có diện tích tiếp xúc lớn nên dễ hấp thụ nước ở bề mặt, dễ bị hút ẩm Sự ngưng tụ ẩm trong đồ bao gói

sẽ làm thuốc bị kết dính, vón cục, và là điều kiện tốt cho nấm mốc phát triển trong thuốc bột.

Nguyên tắc bảo quản:

- Trong bảo quản, cần phân loại và sắp xếp hợp

lý, bảo quản theo đúng yêu cầu đối với thuốc

- Thuốc dễ bị hỏng bởi ánh sáng và nhiệt độ thì phải bảo quản nơi tránh ánh sáng và nơi khô mát.

nang):

chứa nhiều cao dược liệu hoặc bột dược liệu và

tá dược khác nhau nên dễ hút ẩm Chất bao

viên có tác dụng bảo vệ thuốc, làm thuốc dễ

uống nhưng những chất đó dễ chảy dính (như

viên bao đường), gây nấm mốc viên, làm nứt

viên…

Các viên nang: khó bảo quản vì dễ hút ẩm, ở

bị bết dính.

+ Khi xuất nhập: phải kiểm tra bao bì, nắp nút,

băng xi đảm bảo xem đã đúng yêu cầu chưa.