RỐI LOẠN CHỨC NĂNG TẠNG PHỦ TRONG VÔ SINH NAM. Đoàn Minh Thụy PGS.TS Tổng thư ký Hội Y học Giới tính Việt Nam

Tinh hậu thiên là vật chất nuôi dưỡng cơ thể, làm cơ sở cho sinh mạng tồn tại và hoạt động, nên còn gọi là tinh dinh dưỡng, phần dư thừa thì tàng chứa ở thận... Các thể bệnh danh của vô

Đoàn Minh Thụy PGS.TS

Tổng thư ký Hội Y học Giới tính Việt Nam

BM Ngoại - Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam Email: doanminhthuyvn@yahoo.com

Vô sinh nam: hư lao, vô tử, tinh lãnh, tinh thiểu, không phóng tinh, …

Chức năng sinh sản do tạng thận làm chủ - thận chủ sinh dục

Giữa các tạng có mối quan hệ sinh khắc

Mở đầu

Sự rối loạn chức năng của bất kỳ tạng phủ nào cũng

của thận gây suy giảm khả năng sinh sản

Vai trò của tinh tiên thiên và tinh hậu thiên

Tinh tiên thiên: Là thứ cùng đến với sự sống, bẩm thụ và tiên thiên, có được trong sự giao hợp của nam nữ, là nguồn gốc để sinh tồn nòi giống nên còn gọi là nguyên tinh, chân tinh hay tinh sinh dục

Tinh hậu thiên: Là vật chất tinh hoa, có nguồn gốc

từ thức ăn do vị thu nạp, nhờ tỳ vận hóa để các tạng hấp thu trong quá trình hoạt động Tinh hậu thiên là vật chất nuôi dưỡng cơ thể, làm cơ sở cho sinh mạng tồn tại và hoạt động, nên còn gọi là tinh dinh dưỡng, phần dư thừa thì tàng chứa ở thận

Các thể bệnh danh của vô sinh nam

Bi HZ và CS (2012): 12 thể trên 337 BN: thận dương

hư, thận tinh bất túc, dương hư huyết ứ (cold coagulation stasis), tỳ vị khí hư, tâm khí hư, thấp ẩm nội trở, khí huyết hư, thận âm hư, can kinh thấp nhiệt, can khí uất, phế khí hư, tâm thận bất giao

Wang Q (2007): vai trò đặc biệt quan trọng của tạng thận can, tỳ Các thể bệnh danh thận dương hư, thận

âm hư, tỳ thận dương hư, can khí uất kết, can kinh thấp nhiệt, nội thấp, ứ huyết

Jia Yusen and Chen Xiaojun (2018 ): 813 bệnh nhân

nam vô sinh: thận dương hư, thận khí hư, tỳ dương

hư, can khí uất kết khí trệ huyết ứ, thấp nhiệt

Các thể bệnh danh của vô sinh nam

Tieniu Zhao, Jingyan Meng và cộng sự (2016) thực hiện mô tả các triệu chứng lâm sàng của thận hư, biện chứng và phân biệt giữa chứng thận âm hư và thân dương hư trên 763 nam vô sinh

Đoàn Minh Thụy, Nguyễn Anh Thư và cộng sự

(2017): n=233, thận tinh khuy tổn, mệnh môn hỏa suy, khí huyết lưỡng hư, khí trệ huyết ứ, thấp nhiệt hạ trú, thể kết hợp (61%)

Tạng phủ chủ yếu: thận, tỳ, can

Vai trò của tạng thận đối với chức

năng sinh dục và rối loạn chức năng tạng thận trong vô sinh nam

Vai trò của tạng thận đối với chức

năng sinh dục

Thận tàng tinh, chủ về sinh dục và phát dục

Thận tinh, thận âm.

Thận khí, thận dương, mệnh môn hoả

Điều 36 sách Nạn kinh viết “mệnh môn là nơi tàng nạp,

gái thì ràng giữ bào cung”

Lý Thời Trân “Mệnh môn là gốc của sinh mệnh, là chủ

phải bẩm thụ thứ chân hỏa mệnh môn ấy mới kết thành thai”

Vai trò của tạng thận đối với CN sinh dục

“Tố vấn - Thượng cổ thiên chân luận”: Thận tinh và thận khí quyết định sự sinh dục và phát dục của

“Thận là bể của tinh huyết, cội nguồn của nguyên khí Tinh khí của ngũ tạng ở thận, phát dương khí của ngũ tạng cũng phải ở thận” “Nguyên thần theo mạch đốc mà xuống tinh thất, hợp với nguyên khí mà hóa tinh”

Vai trò của tạng thận đối với CN sinh dụcHải Thượng Lãn Ông (Phụ đạo xán nhiên):

chủ ở tinh, về phía gái thì nói chủ ở huyết

…“Đàn ông chủ về tinh khí do thận là gốc, vì thận tàng chứa tinh hoa của ngũ tạng và tinh sinh dục Thận khỏe thì tinh khí đầy đủ, tinh hoa của ngũ tạng dồi dào, rất dễ thụ thai, sinh con khỏe mạnh, thông minh Thận yếu làm tinh khí khô cạn, không thể tàng chứa tinh khí, không sinh tinh, tinh ít, tinh loãng không thể có con hoặc có con yếu ớt, bệnh nhiều, không thọ Đàn ông tinh khí yếu một phần do bẩm thụ thiên tiên (cha mẹ truyền cho) yếu ớt, phần nhiều do phòng lao quá độ,

do uống bia rượu, hút thuốc quá nhiều, tinh tiết ra nhiều, tinh loãng như nước hoặc lạnh như băng, thận tổn thương hoặc lo nghĩ quá độ…đều khó có con.

…“Đàn ông chủ về tinh khí do thận là gốc, vì thận tàng chứa tinh hoa của ngũ tạng và tinh sinh dục Thận khỏe thì tinh khí đầy đủ, tinh hoa của ngũ tạng dồi dào, rất dễ thụ thai, sinh con khỏe mạnh, thông minh Thận yếu làm tinh khí khô cạn, không thể tàng chứa tinh khí, không sinh tinh, tinh ít, tinh loãng không thể có con hoặc có con yếu ớt, bệnh nhiều, không thọ Đàn ông tinh khí yếu một phần do bẩm thụ thiên tiên (cha mẹ truyền cho) yếu ớt, phần nhiều do phòng lao quá độ,

do uống bia rượu, hút thuốc quá nhiều, tinh tiết ra nhiều, tinh loãng như nước hoặc lạnh như băng, thận tổn thương hoặc lo nghĩ quá độ…đều khó có con.

“…Thận khỏe dễ thụ thai, sinh con khỏe mạnh, thông minh Thận yếu, tinh khí khô cạn, không thể tàng chứa tinh khí, không sinh tinh, không thể có con hoặc có con yếu ớt, bệnh nhiều, không thọ

phòng lao quá độ, uống bia rượu, hút thuốc quá nhiều, lo nghĩ quá độ…đều khó có con

Rối loạn chức năng tạng thận trong vô sinh nam

Triệu chứng lâm sàng: Khó có con, không con, đau mỏi lưng gối, hai chân yếu mỏi chóng mặt ù tai, chậm chạp, trí nhớ giảm, răng lung lay, tóc rụng, sắc mặt không tươi, tự ra mồ hôi, mạch tế vô lực…

Bi HZ et alS, 2012; Zhang ZJ et al 2018; Tieniu Zhao Jingyan Meng et al 2016;

Doan Minh Thụy, Nguyễn Anh Thư và CS 2017.

Rối loạn chức năng tạng thận trong vô sinh nam

Thận âm hư

Âm dịch của tạng thận khuy tổn, hư hỏa quá găng;

do thận tinh suy tổn nặng thêm một bước mà thành

Lâm sàng: TCLS của thận tinh bất túc + hư hỏa

(ngũ tâm phiền nhiệt,đạo hãn, miệng khô họng ráo,

chất lưỡi đỏ, mạch tế sác

Biện chứng:

Thận âm hư thì sinh nội nhiệt

Thận âm bất túc, tinh khí hư tổn

Bi HZ et al 2012; Zhang ZJ et al 2018; Tieniu Zhao Jingyan Meng et al 2016; Doan Minh Thụy,

Nguyễn Anh Thư và CS 2017.

Rối loạn chức năng tạng thận trong vô sinh nam

Thận khí bất túc (nguyên khí trong thận hư suy)

Nguyên nhân: tảo hôn, sắc dục thái quá, tiên thiên thận khí bất túc, hư lao, thận tinh, thận âm hoặc do từ các tạng phủ khác bị rối loạn

Lâm sàng: tinh dịch trong loãng lượng ít, không con hoặc khó có con, lưng mỏi hoặc đau, gối mỏi, hễ động

là thở gấp, ngại nói, , tóc rụng, răng lung lay, chóng mặt ù tai, choáng váng, lưỡi nhợt, mạch nhược

Biện chứng:

Thận chủ bế tàng, chủ tàng tinh Khi thận mất chức năng đóng kín, tinh bị hao tổn, công năng nạp khí giảm, thận tinh không hóa khí để nuôi thân hình, chức năng sinh tinh giảm sút

Zhang ZJ et al 2018; Tieniu Zhao Jingyan Meng et al 2016; Doan Minh Thụy, Nguyễn Anh Thư và CS 2017

Rối loạn chức năng tạng thận trong vô sinh nam

Biện chứng: dương hư sinh hàn

Zhang ZJ et al 2018; Tieniu Zhao Jingyan Meng et al 2016; Doan Minh Thụy,

Nguyễn Anh Thư và CS 2017

Rối loạn chức năng tạng thận trong vô sinh nam

Thận âm dương lưỡng hư

Lâm sàng: TC của thận âm và thận dương hư

Không con hoặc khó có con, sợ lạnh, lòng bàn tay chân nóng, miệng khô họng ráo nhưng ưa uống nước nóng, tai ù, mồ hôi trộm, lưng gối ê mỏi, tiểu tiện trong dài hoặc không gọn bãi, gốc lưỡi có rêu trắng, chất lưỡi đỏ, mạch bộ xích tế nhược hoặc đới sác

Zhang ZJ et al 2018; Tieniu Zhao Jingyan Meng et al 2016; Doan Minh Thụy,

Nguyễn Anh Thư và CS 2017

Vai trò của tỳ vị

Kinh dịch: Rất mực thay khôn nguyên, muôn vật nhờ đó mà sinh ra Tỳ bể của thủy cốc, gốc của khí huyết, năm tạng sáu phủ đều nhờ sự chuyển vận tươi nhuần của nó, phàm những tác dụng sinh tinh, huyết, dội vào trăm mạch, nhuần ra các kinh, điều vinh dưỡng vệ đều trông nhờ vào bộ phận trung châu đó

Tinh hậu thiên có tác dụng nuôi dưỡng cơ thể phần

dư thừa thì tàng trữ ở thận Tỳ vị mạnh thì tinh khí đầy đủ, tỳ vị hư thì tinh tổn

Vị chủ thu nạp, tỳ chủ vận hóa, tỳ vị chủ chủ hậu

thiên

Lý Đông Viên (Tỳ Vị luận): thổ là mẹ của vạn vật, tỳ vị là gốc của sinh hóa

Do tinh hậu thiên hư yếu làm tinh ngũ tạng hư yếu không tàng nạp về thận, thận tinh hư khuy, sinh tinh giảm

Tỳ hư tinh tổn

Tỳ khí hư: ăn uống không ngon miệng, bụng trướng đầy sau khi ăn, tinh thần uể oải, thiểu hơi biếng nói, chân tay rã rời, mỏi mệt hay nằm, sắc mặt vàng không tươi, chất lưỡi nhạt hoặc nhạt bệu có vết răng, mạch nhược vô lực

Tỳ dương hư: Triệu chứng tỳ khí hư + hư hàn

sợ lạnh, tay chân lạnh, bụng lạnh đau ưa ấm ưa xoa bóp, đại tiện lỏng hoặc phân sống, chất lưỡi nhạt bệu hoặc cố vết răng, rêu lưỡi trắng trơn, mạch trầm tế vi nhược

Tỳ hư sinh đàm, đàm thấp cũng làm tổn thương tỳ thổ

Vô sinh có thể gặp ở những bệnh nhân

tỳ khí hư, tỳ dương hư hoặc tỳ hư đàm trệ

Vai trò của can đởm

Can chủ sơ tiết: làm cho khí toàn thân thông mà không trệ, tán mà không uất

Khi can mất chức năng sơ tiết làm khí uất bệnh tật

sẽ phát sinh

Nội kinh: Can là chủ của tỳ, mộc sơ thổ

Đường Dung Xuyên: “Can thuộc mộc, có thể làm sơ-tiết thủy-cốc Tỳ thổ đắc được can mộc làm sơ-tiết thì việc ăn uống sẽ được hóa, tinh huyết sẽ đầy đủ

Can khí uất kết, can khí hoành nghịch

Can thận là tướng hỏa, nên tàng không nên tiết Nóng giận, uât ức, tướng hỏa động sẽ thúc đẩy thông tiết, thận mất chức năng chứa kín, tinh khí bị tiết ra làm tổn tinh

Can mất chức năng sơ tiết, mộc không sơ thổ , tỳ vị mất kiện vận, hoà giáng

Can sơ tiết thái quá xâm lấn thổ, thổ mất kiện vận.

Thủy cốc ngưng tụ mà sinh đàm

Nguyên nhân: Căng thẳng, nóng giận, uất ức

Hoặc mộc uất hoá hoả, can hoả thịnh thì thận âm bị suy tổn, tinh huyết khô

Hậu quả: Làm tổn thương đến tinh từ tỳ vị và tinh tàng chứa trong thận

Trên LS, có thể gặp nam giới vô sinh có biểu hiện của chứng can uất, tỳ hư đàm trọc hoặc can uất, khí trệ huyết ứ, tỳ hư

Can kinh thấp nhiệt

Nguyên nhân: cảm nhiễm ngoại tà thấp nhiệt, uống rượu, ăn quá mức đồ béo ngọt, hoặc nội thấp từ tỳ thận, thấp uất hóa nhiệt, kết tụ ở can

đởm

Lâm sàng: ẩm ướt và ngứa vùng sinh dục, cao hoàn trướng đau, đắng miệng, kém ăn, buồn nôn, vùng bụng trướng đầy khó chịu, tiểu tiện đỏ, …

Biện chứng: thấp nhiệt ngăn trở, sự sơ tiết của can đởm bị thất thường hoặc là do thấp nhiệt theo đường kinh mà dồn xuống hạ tiêu gây chứng thấp nhiệt hạ trú

Rối loạn chức năng nhiều tạng phủ kết hợp trong vô sinh nam

Rối loạn chức năng nhiều tạng phủ kết hợp trong vô sinh nam

Zhang ZJ, Chen XJ, Jia YS, et al (2015): Nghiên cứu tổng quan trong điều trị vô sinh nam do lượng tinh trùng thấp : bổ thận điền tinh, kết hợp với kiện tỳ sơ can, hoạt huyết khứ ứ

Chen XJ, Zhang ZJ, Jia YS, et al (2018): Các phương pháp điều trị tinh trùng dị dạng được sử dụng phổ biến nhất : bổ thận, hoạt huyết, trừ thấp

Hoặc: bổ thận, khứ ứ, trừ thấp

Tất cả các phương pháp này đều đạt được kết quả

Rối loạn chức năng tỳ và thận

Thổ nhờ thủy làm nhuận, nhờ hỏa làm ấm mà đạt được công năng sinh hóa

Sự sung mãn của thận tinh phụ thuộc vào sự cung cấp tiếp tục tinh hậu thiên từ tỳ

Thận dương hư tỳ dương hưThận âm hư, hư hỏa tổn thương âm huyết

Tỳ là căn bản của hậu thiên, thận là căn bản của

tiên thiên

Tỳ thận có mối quan hệ sinh khắc

Rối loạn chức năng tỳ và thận

Trên LS, có thể gặp nam giới vô sinh có biểu hiện

của chứng tỳ thận dương hư

Tỳ thổ cũng khắc chế thận thủy:

Đ DXuyên: “Tỳ thổ có thể chế được thủy, nhằm phong tàng thận-khí Nếu tỳ không thống nhiếp thận thì bệnh di tinh, nếu tỳ không chế được thủy, thận thủy sẽ tràn thành chứng đàm ẩm

Tâm và thận

Bình thường, thủy hỏa bắt rễ lẫn nhau, tâm thận ký tế: Tâm hỏa giao xuống dưới thận, để giúp thận dương khí hóa thận thủy, thì thận thủy không lạnh Ngược lại, thận thủy dâng lên để giúp tâm âm cùng nuôi dưỡng tâm dương, làm tâm dương không găng

Thận dương làm ấm lục phủ ngũ tạng, tâm dương phải nhờ thận dương sưởi ấm, tâm hỏa đầy đủ thì huyết đi thông lợi, huyết đi thông lợi lại làm đầy đủ cho thận dương

Hải Thượng Lãn Ông: Vì tâm tàng thần, tâm lo nghĩ thì thần chạy ra ngoài, làm quân hỏa bị uất mà không xuống giao với thận Thận chủ trí, thận có nhọc thì trí loạn ở trong làm cho thận thủy thiếu mà không thăng lên được, trên dưới không giao hòa nên không thể sinh con

Vì vậy, trên LS, có thể gặp nam giới vô

sinh có biểu hiện của chứng tâm thận

bất giao

Can và thận

Can tàng huyết chủ về sơ tiết, thận tàng tinh chủ về sinh dục Can huyết đầy đủ thì huyết hóa tinh, thận tinh đầy đủ thì tinh sinh huyết

Can thận hư sẽ làm tổn tinh thương thận:

Can thận âm hư gây ra can hỏa thượng cang

Hoặc âm hư sinh nội nhiệt, can âm không giúp được tâm âm, thận âm không chế được tâm hỏa

Can thận âm hư tinh huyết khuy tổn sẽ ảnh hưởng đến thận khí (tinh sinh khí), âm ảnh hưởng đến dương làm phần dương của can thận suy hao hình thành chứng hậu âm dương đều hư

Vì vậy, trên LS, có thể gặp nam giới vô sinh có biểu hiện của chứng can thận hư

Tài liệu tham khảo

1 Bi HZ, Sun JH, Wang MX Study on TCM syndromes of male infertility Guang Ming Zhong Yi 2012; 27(5):

849-851.

2.Wang Q Wang Qi male science Henan: Henan Science

and Technology Publishing, 2007: 321.

3.Zhang Zhijie, Liu Shaoming, Zhang Yueyang, Yang Jingzhe, Kong Tao, Wang Chengli, Ning Peng, Chen Xiaochao,

Li Xuesong, Jia Yusen, Chen Xiaojun Traditional Chinese Medicine syndrome elements of male infertility

revealed by latent tree model analysis J Tradit Chin Med 2018 December 15; 38(6): 926-935.

4 Tieniu Zhao, Huijun Wang, Chunquan Yu, Jing Wang, Yuanwu Cui, Xia Zheng, Bin Wang, Wenjuan Wang, Jingyan Meng1 Classification and differentiation between kidney yang and yin decficiency syndromes in TCM based on decision tree analysis method nt J Clin Exp Med 2016;9(11):21888-21899

5 Đoàn Minh Thụy, Nguyễn Anh Thư, Trần Đức Phấn (2017) Mô tả nguyên nhân, thể bệnh theo y học cổ truyền vô sinh nam suy giảm tinh trùng Tạp chí Y Dược học cổ truyền Quân sự, 2017 Tập 7, số 3, tr 57-62.

6 Đoàn Minh Thụy, Nguyễn Anh Thư (2017) Đặc điểm tinh dịch đồ vô sinh nam suy giảm tinh trùng theo thể bệnh

y học cổ truyền Tạp chí Nghiên cứu Y Dược học cổ truyền Việt Nam Số 54 Tr 14-25.

7 Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác Huyền Tẫn Phát vi Khôn hóa thái chân, Phụ đạo xán nhiên Nhà xuất bản Y học dân tộc 2001

8 Hội Đông Y Hà Tây Sinh bệnh lý và luận trị tạng tâm Nhà in Khoa học và công nghệ 2007

9 Nguyễn Tử Siêu biên dịch(2009) Hoàng đế Nội kinh Tố vấn toàn tập Nhà xuất bản Y học 2001.

10 Nguyễn Thiên Quyến tuyển chọn, biên dịch Chẩn đoán phân biệt chứng hậu trong đông y Nhà xuất nản Văn hóa Dân tộc 2010.

THANK YOU