PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT PHƯƠNG PHÁP LUẬN NHẬN THỨC KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN

Slide 1 CHUYÊN ĐỀ PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT PHƯƠNG PHÁP LUẬN NHẬN THỨC KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN Biên soạn TS GVC TRẦN NGUYÊN KÝ Chủ nhiệm Bộ môn Phó trưởng Tiểu ban SĐH PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT PHƯƠNG PHÁP LUẬN NHẬN THỨC KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN KHÁI QUÁT LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT PHƯƠNG PHÁP VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN MỘT SỐ NGUYÊN TẮC PHƯƠNG PHÁP LUẬN CƠ BẢN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY V.

Chủ nhiệm Bộ môn Phó trưởng Tiểu ban SĐH

PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT

PHƯƠNG PHÁP LUẬN NHẬN THỨC KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN

I  KHÁI QUÁT LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA

PHÉP BIỆN CHỨNG VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN

MỘT SỐ NGUYÊN TẮC PHƯƠNG PHÁP LUẬN CƠ BẢN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT #

I KHÁI QUÁT LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN

CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA PHÉP BIỆN

CHỨNG DUY VẬT

1 Siêu hình và biện chứng; khái quát lịch

sử phát triển của phép biện chứng #

2 Nội dung cơ bản của phép biện chứng

duy vật #

I 1) Siêu hình và biện chứng.

Khái quát lịch sử phát triển của

phép biện chứng (2)

1 Siêu hình và biện chứng #

2 Khái quát lịch sử phát triển của phép

biện chứng #

I.1.1) Siêu hình và biện chứng

THUẬT NGỮ SIÊU HÌNH

 Metaphysica = đằng sau vật

lý học

 Quan niệm của Aristote: nói

về các hiện tượng siêu vật

lý (tinh thần, ý thức hay bản

chất của sự vật

 Quan niệm của triết học

Mác: chỉ phương pháp tư

duy siêu hình (coi sự vật

trong trạng thái biệt lập,

không vận động)

THUẬT NGỮ BIỆN CHỨNG

 Dialektica = nghệ thuật tranh luận

 Quan niệm của người Hy lạp cổ: nghệ thuật tranh luận để tìm ra chân lý bằg cách phát hiện mâu thuẫn trong lập luận của đối phương

 Quan niệm của triết học Mác: chỉ phương pháp tư duy biện chứng đối lập phương pháp siêu hình.

I 1.2) Khái quát lịch sử phát triển

của phép biện chứng

 Engel: “PBC là KH về sự liên hệ phổ biến”; “PBC ( ) là môn KH về những quy luật phổ biến của sự vận động và sự phát triển của TN,của XH loài người và của TD”

 Lênin: “PBC, tức là học thuyết về sự phát triển, dưới hình thức hoàn bị nhất, sâu sắc nhất và không phiến diện, học thuyết về tính tương đối của nhận thức con người, nhận thức này phản ánh vật chất luôn phát triển khôg ngừng”

phát triển

Nguyên lý về

mối liên hệ

phổ

biến

Quy luật mâu thuẫn

Quy luật lượng đổi dẫn

tới chất đổi Quy luật phủ định của

phủ định

Cái chung – cái riêng

Nguyên nhân – kết

quả

Tất yếu – ngẫu nhiên

Nội dung – hình thức

Bản chất – hiện tượng Khả năng – hiện thực

3 Một số quy

luật cơ bản của PBCDV

I 2) Nội dung cơ bản của phép biện

chứng duy vật

CÁC QUAN ĐIỂM VỀ VẤN ĐỀ NGUỒN GỐC SỰ PHÁT TRIỂN

Sự vật A

NGUYÊN NHÂN BÊN

BÊN TRONG?

PBC cho rằng nguyên nhân của sự phát triển nằm trong sự vật, song không phải là sự thống nhất tuyệt đối mà là sự thống nhất có khác biệt, có mâu thuẫn

Qui luật mâu thuẫn cho rằng mọi sự vật, hiện tượng đều tồn tại các mặt đối lập (phản ánh tính hai mặt của nó)

Giữa các mặt đối lập có mối quan hệ: vừa có sự mâu thuẫn (đấu tranh) lại vừa thống nhất với nhau

Khi mâu thuẫn phát triển lên tới tột cùng sẽ dẫn tới

sự chuyển hóa giữa các mặt đối lập Chính đây là nguyên nhân gây ra sự biến đổi phát triển của sự vật đó

Người phương Tây thường nhấn mạnh tới sự đấu tranh giữa các mặt đối lập hơn người phương Đông

• Thời cổ đại và người phương Đông thường nhấn mạnh tới sự thống nhất giữa các mặt đối lập hơn

Tư duy phương Tây thường coi sự chuyển hóa là quá trình giải quyết mâu thuẫn giữa các mặt đối lập, với kết quả là sự thay đổi về chất của sự vật (biểu hiện ở hiện tượng phủ định cái phủ định)

Tư duy phương Đông lại có xu hướng giải thích sự chuyển hóa là sự hoán đổi vị trí của hai mặt đối lập với kết quả là sự vận động tuần hoàn của sự vật (thuyết

âm dương)

• PBC khẳng định: thế giới nói chung, cuộc

sống nói riêng tràn đầy mâu thuẫn Giải quyết mâu thuẫn là động lực của mọi sự phát triển.

• không vật nào không cõng âm, bồng dương

• cuộc sống xuyên qua các mâu thuẫn

• Sự phát triển là một cuộc đấu tranh giữa

các mặt đối lập;

Có thể định nghĩa vắn tắt PBC là học thuyết

về sự thống nhất của các mặt đối lập Như thế là nắm được hạt nhân của PBC, nhưng điều đó đòi hỏi phải có sự giải thíchvà sự phát triển thêm (T29, tr.240)

V.I.Lê nin coi quy luật mâu thuẫn là quy luật hạt nhân của phép biện chứng

1) Mọi sự vật đều có chất và

lượng 2) Chất và lượng là hai mặt

đối lập vừa mâu thuẫn lại vừa thống nhất với nhau:

• mâu thuẫn: Lượng luôn biến đổi, khi tới Độ nào đó sẽ phá hủy chất hiện có Chất mới ra đời lại tác động trở lại sự biến đổi của lượng

• thống nhất: lượng và chất thống nhất trong độ

Quy luật lượng đổi dẫn tới chất đổi và ngược lại

QUY LUẬT PHỦ ĐỊNH CỦA PHỦ ĐỊNH

• Sự phát triển luôn là

quá trình phủ định biện chứng giữa cái

cũ và cái mới.

• Quan hệ giữa cái cũ

và cái mới là quan

hệ giữa hai mặt đối lập: vừa mâu thuẫn, vừa thống nhất với nhau.

Ảnh hưởng của Phủ định của Phủ định

đối với sự phát triển của sự vật ?

Lam sự phat triên sự v t â

diễn ra theo xu hướng

vòng xoay ốc.

A

B A'

h

CÁI RIÊNG VÀ CÁI CHUNG

Cái riêng

Cái chung Cái đơn nhất

Quan hệ giữa cái

riêng và cái chung là

quan hệ của hai mặt

đối lập: vừa mâu

thuẫn và vừa thống

nhất với nhau

2 NGUYÊN NHÂN VÀ KẾT QUẢ.

KẾT QUẢ HỌC TẬP

Quan hệ giữa NGUYÊN

NHÂN VÀ KẾT QUẢ là

quan hệ của hai mặt đối

lập: vừa mâu thuẫn và

vừa thống nhất với nhau

TẤT NHIÊN VÀ NGẪU NHIÊN.

Điều kiện hoàn cả

nh

Điều kiện, hoàn

cảnh

Quan hệ giữa tất yếu

và ngẫu nhiên là quan

hệ của hai mặt đối lập:

vừa mâu thuẫn và vừa

thống nhất với nhau

NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC.

Người làm sao, chiêm

bao làm vậy!

Hình thức bên ngoài có thể đánh lừa người

khác!

Quan hệ giữa nội

dung và hình thức

là quan hệ của hai

mặt đối lập: vừa mâu

thuẫn và vừa thống

nhất với nhau

5 BẢN CHẤT VÀ HIỆN TƯỢNG

Quan hệ giữa bản chất

va hiện tượng la quan

hệ của hai mặt đối lập:

vừa mâu thuẫn va vừa

thống nhất với nhau

6 KHẢ NĂNG VÀ HIỆN THỰC.

Ngày mai bắt đầu từ ngày hôm nay!!

Quan hệ giữa khả năng

va hiện thực la quan

hệ của hai mặt đối lập:

vừa mâu thuẫn va vừa

thống nhất với nhau

II PHƯƠNG PHÁP VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN MỘT SỐ NGUYÊN TẮC PHƯƠNG PHÁP LUẬN CƠ BẢN

CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT

1 Phương pháp và phương pháp luận #

2 Các nguyên tắc phương pháp luận cơ

bản của phép biện chứng duy vật ≠

II 1 ) Phương pháp và phương

1 Khái quát về phương pháp #

2 Khái quát về Phương pháp luận #

3 Vai trò của phương pháp luận biện

chứng duy vật #

II 1.1) Khái quát về phương pháp

 Thuật ngữ: Methodos (tiếng Hy lạp) = cách thức, thủ đoạn dùng để thực hiện mục đích đề ra

 Nghĩa khoa học: phương pháp là hệ thống những nguyên tắc được rút ra từ tri thức về các quy luật khách quan để điều chỉnh hoạt động nhằm thực hiện mục đích nhất định

• Vai trò phương pháp: là một trong các yếu tố quyết định tới thành công

• Nguồn gốc: có nguồn gốc khách quan

Mác: nguyên tắc không phải là điểm khởi đầu, cũng không

phải là điểm kết thúc Trái lại, nó nằm trong quá trình

II 1.2) Khái quát về Phương pháp luận

1 Phương pháp luận là hệ thống những quan

điểm, nguyên tắc xuất phát chỉ đạo chủ thể trong việc xác định phương pháp cũng như xác định phạm vi, khả năng áp dụng chúng một cách tối ưu hiệu quả nhất.

2 Phương pháp ≠ phương pháp luận

3 Phân loại phương pháp luận

Phép biện chứng duy vật có

giá trị gì?

Chủ nghĩa Mác có cái hay là cung cấp cho người ta một phương pháp làm việc biện chứng

Từ sự phân tích thế giới trong trạng thái biến đổi,

phát triển và trong sự tương tác, ảnh hưởng lẫn

nhau, PBCDV rút ra những nguyên tắc phương

pháp luận cho nhận thức và hành động chủ thể.

Tìm hiểu phép biện chứng duy

vật nhằm mục đích?

 Hiểu biết (về một thế giới luôn trong sự

tương tác lẫn nhau và trong sự biến đổi

không ngừng)

 Có tư duy biện chứng (nhìn nhận, đánh giá

các vấn đề đúng đắn)

 Có thái độ, hành động biện chứng (mềm dẻo,

uyển chuyển chứ không nguyên tắc máy

móc, cũng không tùy tiện vô nguyên tắc)

nguyên tắc máy móc > < biện chứng > < tùy

tiện vô nguyên tắc

Nhiệm vụ

của chúng

ta là tìm hiểu và vận dụng tốt các nguyên tắc PPL

của phép biện chứng !!

Cac nguyên tăc phương phap lu n cơ ban ậ

cua phep bi n chưng duy v t ệ ậ

1 Nguyên tắc phát triển ≠

2 Nguyên tắc toàn diện ≠

3 Nguyên tắc lịch sử – cụ thể ≠

NGUYÊN TẮC PHÁT TRIỂN

Câu hỏi: làm thế nào phát triển (thành công) trong công việc??

YÊU CẦU:

1) Xem xét đối tượng trong quá trình vận đợng, chuyển hóa nhằm

tăng khả năng dự báo khoa học

2) Xem xét đối tượng trong sự thống nhất của các mặt đối lập ≠

3) Xem xét đối tượng trong sự phát triển phức tạp từ thấp lên

cao, từ thay đởi về lượng tới bước nhảy về chất ≠

4) Xem xét đối tượng trong mối quan hệ phức tạp, trong sự phủ

định biện chứng của cái mới đối với cái cũ ≠

Tại sao phải nhận thức sự vật trong sự

thớng nhất các mặt đới lập ??

• Vì PBC là học thuyết về sự thớng

nhất của các mặt đới lập

• Vì theo quan điểm PBC, sự phát

triển như là sự thớng nhất của các

mặt đới lập

Có thể định nghĩa vắn tắt

phép biện chứng là học

thuyết về sự thống nhất

của các mặt đối lập , tuy

nhiên điều đó cần có sự

bổ sung, phát triển thêm.

Hai quan điểm cơ bản…về sự phát triển (sự tiến hóa): sự phát triển coi như là sự giảm đi và tăng lên, như lặp lại; và phát triển coi như là sự thớng nhất của các mặt đới lập. Quan điểm thứ nhất thì chết cứng, nghèo nàn, khơ khan Quan điểm thứ hai là sinh đợng Chỉ có quan điểm thứ hai mới cho ta chìa khóa của sự “tự thân vận đợng”, của tất thảy mọi cái đang tờn tại, chỉ có nó mới cho ta chìa khoá của những “bước nhảy vọt”, củ sự

“gián đoạn của tính tiệm tiến”, của “sự chuyển hóa của các mặt đới lập”, của sự tiêu diệt cái cũ và nảy sinh cái mới (bút ký triết học LN T29, tr.379)

Nguyên tắc mâu thuẫn

1 Đối diện với thực tế, đối

diện với mâu thuẫn:

tránh thái độ đơn giản, một

chiều bỏ qua mâu thuẫn hay

né tránh nó Biểu hiện cái

nhìn: vấn đề nào cũng có tính

mâu thuẫn (tính hai mặt)

2 Phương pháp giải quyết mâu thuẫn:

Không phải tách rời hai mặt đối lập mà là kết hợp biện chứng các mặt đối lập (bằng việc tìm ra điểm chung – sự thống nhất giữa hai mặt đối lập)

Khoa học – nghệ thuật

• Trả lời: vì sự phát triển luơn diễn ra theo cách từ

những biến đổi về lượng dẫn tới thay đổi về chất (về

thực chất, quan hệ giữa lượng và chất là quan hệ của

hai mặt đới lập

xét đối tượng trong quá trình phức tạp với quan hệ

giữa lượng và chất ?

Đánh giá mợt đới tượng ở cả hai phương

diện:

LƯỢNG VÀ CHẤT

NGUYÊN TẮC KẾT HỢP BIỆN CHỨNG

GIỮA LƯỢNG VÀ CHẤT

Phải rèn luyện khả năng điều tiết, kiểm

soát “đợ” trong cuợc sớng Tránh cực

đoan thái quá.

Điều độ là tốt !

Aritstote (384 – 322 tr.cn):

Quan điểm Trung dung

Lão tử (VI tr.cn):

Quan điểm Vơ vi

Dục tốc bất đạt Nhón gót lên, bước không

vững Xoạc chân ra, không bước được

Vì sao phải xem xét đối tượng trong sự

mối quan hệ giữa cái cũ và cái

mới? Trong sự phủ định biện chứng

của cái mới đối với cái cũ ?

• Trả lời:

vì sự phát triển luơn diễn ra

trong mới quan hệ biện

chứng giữa cái cũ với cái

mới, trong sự phủ định

biện chứng của cái mới

đới với cái cũ

Về thực chất, quan

hệ giữa cái cũ và cái

mới là quan hệ của

hai mặt đới lập biện

chứng.

Do vậy để phát triển:

Không phải là

mà phải là sự

kết hợp biện

Không được phủ định sạch

trơn cái cũ!

Nếu người ta bắn vào quá khứ bằng khẩu súng lục thì tương lai bắn vào họ bằng

khẩu đại bác

Không được máy móc

“bê”nguyên xi cái cũ vào hoạt động; cũng như cần có sự nhạy cảm trong việc phát hiện và nâng đỡ cái

mới

NGUYÊN TẮC TOÀN DIỆN

• Làm thế nào để có thể nhìn nhận

và giải quyết đúng đắn (không

phiến diện, chủ quan) , một vấn

đề để đem lại thành công trong

cuộc sống ?

YÊU CẦU:

1) Xem xét đối tượng từ nhiều khía cạnh và trong các mối liên hệ, ảnh hưởng đa dạng (đặc biệt chú ý tới khía cạnh, quan hệ cơ bản, mang tính quyết định)

2) Xác định cụ thể và giải quyết tốt từng mối liên hệ phở biến của đối tượng:

• Chung – Riêng Nhân – Quả

• Tất Yếu – Ngẫu Nhiên Nợi Dung – Hình Thức

• Bản Chất – Hiện Tượng Khả Năng – Hiện Thực

Tại sao phải xem xét đối

tượng trong mối liên hệ giữa

cái chung và cái riêng ?

Trả lời:

Bởi vì đới tượng nào

cũng chịu sự chi phới

bởi mới quan hệ này

(về thực chất, quan

hệ giữa cái chung và

cái riêng là quan hệ

của hai mặt đới lập )

Trong một hệ thống hoàn chỉnh, bất kỳ đối tượng nào (với tư cách một cái riêng cụ thể) luôn tương tác với các đối tượng khác để từ đó nảy sinh ra những điểm giống nhau ( cái chung ).

Do cái chung và cái

riêng là hai mặt đới

lập biện chứng nên,

để phát triển trong

hoạt đợng:

Không được

tách rời mà

phải kết hợp

biện chứng

giữa cái chung

và cái riêng

Kết hợp biện chứng giữa cái chung và cái

riêng trong các hoạt đợng

1 Trong mọi vấn đề cụ thể

(cái riêng ), phải biết xác định và tuân thủ những giá trị nguyên tắc chung nhất

định (cái chung)

2 Phải biệt vận dụng linh hoạt, sáng tạo những giá trị nguyên tắc chung (cái chung)

trong từng đối tượng cụ thẻ

(cái riêng)

Tóm lại, phải có nguyên tắc, song không được nguyên

tắc máy móc!

Nguyên tắc quá, hay lỡ việc

Câu hỏi: Tại sao phải xem xét đối tượng trong mối quan hệ giữa tất

yếu và ngẫu nhiên

Trả lời:

Vì mọi sự vật hiện tượng đều chịu sự chi phới bởi mới quan

hệ giữa tất yếu và ngẫu nhiên.

(Về thực chất, quan hệ giữa tất yếu và ngẫu nhiên là quan

hệ của hai mặt đới lập biện chứng)

Vì quan hệ giữa tất yếu

và ngẫu nhiên là quan

hệ của hai mặt đới lập

nên:

Không phải là

tách rời mà cần

phải kết hợp

biện chứng giữa

tất yếu và ngẫu

nhiên trong hoạt

động cụ thể

KẾT HỢP BIỆN CHỨNG GIỮA TẤT YẾU VÀ NGẪU NHIÊN TRONG HOẠT ĐỢNG CỤ THỂ