Quy định của pháp luật và thực tiễn áp dụng về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết

MỞ ĐẦU Bất cứ ai gây thiệt hại cũng phải bồi thường điều này từ lâu đã trở thành nguyên tắc ứng xử trong đời sống xã hội và pháp luật Nguyên tắc này được cụ thể hóa thành chế định bồi thường thiệt hại trong các văn bản pháp luật Xét về nguồn gốc hình thành cũng như sự phát triển, chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng ra đời từ rất sớm và qua mỗi giai đoạn lịch sự với những biến cố về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội khác nhau Chế định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng ngày càng ho.

MỞ ĐẦU

Bất cứ ai gây thiệt hại cũng phải bồi thường- điều này từ lâu đã trở thành nguyên tắc ứng xử trong đời sống xã hội và pháp luật Nguyên tắc này được cụ thể hóa thành chế định bồi thường thiệt hại trong các văn bản pháp luật Xét về nguồn gốc hình thành cũng như sự phát triển, chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng ra đời từ rất sớm và qua mỗi giai đoạn lịch sự với những biến cố về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội khác nhau Chế định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng ngày càng hoàn thiện hơn Pháp luật Việt Nam ngoài những quy định chung về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, còn có những quy định cụ thể về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng vì sự đa dạng về chủ thể gây thiệt hại, đối tượng bị thiệt hại, cách thức, hoàn cảnh, mức độ thiệt hại,… Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng nói chung và trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết là một trong những loại trách nhiệm dân sự gây nhiều tranh cãi và khó khan trong thực tiễn áp dụng về căn cứ phát sinh, mức bồi thường, hình thwucs bồi thường cũng như lỗi, trách nhiệm bồi thường thiệt hại của hai bên Để tìm hiểu sâu hơn về vấn đề này, em xin lựa chọn đề bài số Đề số

26: “Quy định của pháp luật và thực tiễn áp dụng về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết.” để phân tích trong bài tiểu luận

của mình

NỘI DUNG

I Khái niệm

1 Khái niệm tình thế cấp thiết

Điều 595 Bồi thường thiệt hại trong trường hợp vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết

“1 Trường hợp thiệt hại xảy ra do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết thì người gây thiệt hại phải bồi thường phần thiệt hại xảy ra do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết cho người bị thiệt hại

2 Người đã gây ra tình thế cấp thiết dẫn đến thiệt hại xảy ra thì phải bồi thường cho người bị thiệt hại.”

Bộ luật dân sự không đưa ra khái niệm tình thế cấp thiết Tuy nhiên, điều 23 BLHS 2015 quy định: Tình thế cấp thiết là tình thế của người vì muốn tránh gây thiệt hại cho quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa

Theo quy định của pháp luật hình sự, hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không bị coi là tội phạm Tuy nhiên trách nhiệm hình sự là trách nhiệm của người thực hiện hành vi phạm tội với nhà nước, còn trách nhiệm dân sự (bồi thường) là trách nhiệm giữa người gây thiệt hại và bị thiệt hại

2 Nguyên tắc bồi thường thiệt hại

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết gây

ra cũng là một trong những trường hợp cụ thể của trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Do vậy mà các nguyên tắc trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại

do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra cũng xuất phát từ những nguyên tắc đó Theo

Điều 585 BLDS 2015, việc bồi thường thiệt hại do vượt quá yêu cầu của tình thế

cầp thiết gây ra phải tuân thủ theo những nguyên tắc sau:

Thứ nhất, thiệt hại phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời Bồi thường toàn bộ

được hiểu là trên thực tế xảy ra những thiệt hại nào thì người chịu trách nhiệm bồi

thường phải bồi thường toàn bộ thiệt hại đó Bồi thường kịp thời là việc bồi thường được tiến hành một cách khẩn trương nhanh chóng ngay sau khi có thiệt hại xảy ra nhằm khắc phục tổn thất cho người bị thiệt hại Việc bồi thường xuất phát từ nguyên tắc công bằng, thiệt hại bao nhiêu thì mức bồi thường sẽ là bấy nhiêu Thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra bao gồm cả những chi phí hợp lí để hạn chế, khắc phục thiệt hại

Thứ hai, người chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại có thể được giảm mức bồi

thường nếu không có lỗi hoặc có lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh

tế của mình Điều khoản này nhằm tạo ra tính khả thi trong việc thực hiện bồi

thường thiệt hại trên thực tế Vì có rất nhiều trường hợp mà khi mức thiệt hại quá

lớn so với khả năng kinh tế của người liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt

hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra, thì họ không thể thực hiện viện bồi thường cho chủ thể kia do không đủ tài chính để chi trả

Thứ ba, khi mức bồi thường không còn phù hợp với thực tế thì bên bị thiệt hại

hoặc bên gây thiệt hại có quyền yêu cầu Tòa án hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền khác thay đổi mức bồi thường Việc thay đổi mức bồi thường sẽ căn cứ vào

yêu cầu của các bên và thực tế cần phải thay đổi mức bồi thường và do Tòa án xác định Mức bồi thường có thể tăng hoặc giảm tùy theo việc xác định đó

Thứ tư, khi bên bị thiệt hại có lỗi trong việc gây thiệt hại thì không được bồi

thường phần thiệt hại do lỗi của mình gây ra Đây là trường hợp người bị thiệt hại

cũng có lỗi trong việc gây ra thiệt hại xảy ra với chính họ Do đó, với những thiệt hại xảy ra tương ứng với mức độ lỗi của họ thì không được bồi thường

Thứ năm, bên có quyền, lợi ích bị xâm phạm không được bồi thường nếu thiệt

hại xảy ra do không áp dụng các biện pháp cần thiết, hợp lí để ngăn chặn, hạn chế thiệt hại cho chính mình Nguyên tắc này nâng cao trách nhiệm của bên bị thiệt

hại, nhằm hạn chế thấp nhất các trường hợp bên bị thiệt hại để mặc cho thiệt hại xảy ra nhằm được hưởng bồi thường

3 Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra

Căn cứ vào Điều 586 BLDS 2015 thì năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết gây ra của các cá nhân bao gồm: Thứ nhất, theo Khoản 1 của điều này quy định “Người từ đủ mười tám tuổi trở lên gây thiệt hại thì phải tự bồi thường”, bằng tài sản của chính mình

Thứ hai, theo Khoản 2: “Người chưa đủ mười lăm tuổi gây thiệt hại mà còn cha,

mẹ thì cha, mẹ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại; nếu tài sản của cha, mẹ không đủ

để bồi thường mà con chưa thành niên gây thiệt hại có tài sản riêng thì lấy tài sản

đó để bồi thường phần còn thiếu, trừ trường hợp quy định tại Điều 599 của Bộ luật này Người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi gây thiệt hại thì phải bồi thường bằng tài sản của mình; nếu không đủ tài sản để bồi thường thì cha, mẹ phải bồi thường phần còn thiếu bằng tài sản của mình.”

Thứ ba, Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi gây thiệt hại mà có người giám hộ thì người giám hộ đó được dùng tài sản của người được giám hộ để bồi thường; nếu người được giám hộ không có tài sản hoặc không đủ tài sản để bồi thường thì người giám

hộ phải bồi thường bằng tài sản của mình; nếu người giám hộ chứng minh được mình không có lỗi trong việc giám hộ thì không phải lấy tài sản của mình để bồi thường khoản 3

II Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vượt quá yêu cầu của tình thế

cấp thiết

1 Điều kiện làm phát sinh trách nhiệm

1.1 Có thiệt hại xảy ra

Cũng giống như trách nhiệm bồi thường thiệt hại nói chung, trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong những trường hợp đặc biệt nói riêng, thiệt hại được coi là điều kiện tiền đề, điều kiện cơ sở để phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại Nếu không có thiệt hại thì không bao giờ phát sinh trách nhiệm bồi thường

Thiệt hại được hiểu là những tổn thất thực tế được tính thành tiền, do việc xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín, tài sản của cá nhân, tổ chức.

Trong trách nhiệm dân sự chỉ cần có thiệt hại dù không nhiệm trọng cũng phải bồi thường Vì thiệt hại là điều kiện bắt buộc phải có trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng nói chung, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết nói riêng, không có thiệt hại thì không phải bồi thường Thiệt hại do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết gây ra có thể là thiệt hại về tài sản; thiệt hại về tính mạng, sức khỏe làm phát sinh thiệt hại về vật chất; tổn thất về tinh thần. Riêng đối với trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết thì thiệt hại xảy ra rất đa dạng Do sự tính toán sai lầm về hoàn cảnh, điều kiện cũng như phương thức, mức độ mà người gây ra thiệt hại đã vượt quá yêu cầu cấp thiết, gây ra thiệt hại ngược trở lại với người có hành vi trái pháp luật ban đầu Thiệt hại này xảy ra có thể nằm ngoài, nhưng cũng có thể nằm trong ý chí của người phòng vệ Việc định ra một mức bồi thường cụ thể là bao nhiêu phải dựa trên thiệt hại thực tế đã xảy ra Bởi vậy việc xác định chính xác thiệt hại xảy ra là cơ sở quan trọng để xác định chính xác mức bồi thường trong từng vụ việc Khi xác định thiệt hại cần phải dựa trên những căn cứ khách quan để tính toán ra một khoản bồi thường cụ thể, chính xác

1.2 Thiệt hại do chính vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết gây ra là

hành vi trái pháp luật

Quyền được bảo vệ về tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín, tài sản là một quyền tuyệt đói của mọi công dân, tổ chức Mọi người đều phải tôn trọng những quyền đó của chủ thể khác, không được thực hiện bất cứ hành vi nào “xâm phạm” đến các quyền tuyệt đối đó Bởi vậy, Điều 584 BLDS quy định: “Người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường” Điều này xuất pháp từ nguyên tắc chung của pháp luật dân sự, hành chính, hình sự,…Hành vi gây thiệt hại thông thường thể hiện dưới dạng hành động Trong trường hợp vượt quá yêu cầu cần thiết của phòng vệ chính đáng thì người gây thiệt hại vẫn phải bồi thường thiệt hại

Ngay tên của điều luật, Điều 595 quy định: Bồi thường thiệt hại trong trường hợp vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết Do đó cần xác định rõ thiệt hại do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết gây ra

1.3 Có mối liên hệ nhân quả giữa thiệt hại và hành vi trái pháp luật

Thiệt hại xảy ra là kết quả của hành vi trái pháp luật khi vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết Phạm trù nguyên nhân kết quả là cặp phạm trù trong triết học Việc xác định mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật khi vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết và thiệt hại xảy ra trong nhiều trường hợp rất khó khan

Do đó, cần phải xem xét, phân tích, đánh giá tất cả các sự kiện liên quan một cách thận trọng, khách quan và toàn diện Từ đó mới có thể rút ra được kết luận chính xác về nguyên nhân, xác định đúng trách nhiệm của người gây thiệt hại, xác định được người đó có phải gây thiệt hại do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết không

1.4 Lỗi của người gây ra thiệt hại

Hành vi gây thiệt hại trong phạm vi yêu cầu của tình thế cấp thiết không phải là hành vi trái pháp luật, người thực hiện hành vi không bị coi là có lỗi trong trường hợp xảy ra do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết thì người gây thiệt hại phải bồi thường cho người bị thiệt hại

2 Điều kiện được coi là gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết

Thứ nhất: Có một nguy cơ đang thực tế đe dọa cho lợi ích của Nhà nước, lợi ích cộng đồng, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác Cần lưu ý rằng, tình thế cấp thiết chỉ là “nguy cơ” đe dọa gây thiệt hại nhưng thiệt hại chưa xảy ra Do đó, bản thân người gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết phải cân nhắc tính toán về nguy cơ này Nguy cơ gây thiệt hại đối với lợi ích được pháp luật bảo vệ có thể xuất phát từ hành vi trái pháp luật của con người, tác động của thiên nhiên (bão, lũ, cháy,…), súc vật tấn công

Thứ hai: Nguy cơ phải có thực, tức là phải đang bắt đầu, đang diễn ra vẫn chưa kết thúc Nếu nguy cơ không có thực, đã xảy ra rồi thì không thể tồn tại tình thế cấp thiết

Thứ ba: Nguy cơ đang đe dọa lợi ích được pháp luật bảo vệ, điều đó có nghĩa là những lợi ích này phải hợp pháp Đối với các lợi ích không hợp pháp thì không thể viện dẫn là gây thiệt hại do yêu cầu của tình thế cấp thiết

Thứ tư: Việc gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết là biện pháp tốt nhất để ngăn chặn thiệt hại có nguy cơ xảy ra Trong khi có một nguy cơ đang thực tế đe dọa lợi ích hợp pháp cần được bảo vệ, với các yếu tố khách quan và chủ quan thì bản thân người gây ra thiệt hại trong tình thế cấp thiết không còn cách nào khác là phải gây

ra thiệt hại cho một đối tượng khác (cần lưu ý là không phải gây thiệt hại cho

“nguy cơ đe dọa”) để ngăn chặn thiệt hại xảy ra

Thứ năm: Thiệt hại trong tình thế cấp thiết phải là thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa Khi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết, bản thân người gây thiệt hại phải cân nhắc, tính toán giữa một bên là hậu quả có thể xảy ra cho đối tượng được pháp luật bảo vệ khi có nguy cơ gây thiệt hại với thiệt hại mà mình sẽ gây ra trong tình thế cấp thiết Do đó, chỉ coi là gây thiệt hại do yêu cầu của tình thế cấp thiết nếu thiệt hại xảy ra nhỏ hơn so với thiệt hại cần ngăn ngừa

Trên thực tế, có những trường hợp một người gây thiệt hại do yêu cầu của tình thế cấp thiết thỏa mãn đầy đủ bốn điều kiện trên đây, tuy nhiên điều kiện thứ năm lại không được thỏa mãn, tức là thiệt hại được gây ra trong tình thế cấp thiết lớn hơn thiệt hại cần ngăn ngừa

3 Xác định trách nhiệm

Căn cứ vào khoản 2 Điều 595 BLDS quy định: “Người đã gây ra tình thế cấp thiết dẫn đến thiệt hại xảy ra thì phải bồi thường cho người bị thiệt hại” Theo quy định này, người gây ra tình thế cấp thiết phải bồi thường thiệt hại cho người bị thiệt hại Mặc dù bản thân người này không phải là người trực tiếp gây thiệt hại cho các lợi ích được pháp luật bảo vệ, tuy nhiên họ là người đã tạo ra “nguy cơ gây thiệt hại” cho các lợi ích đó, do vậy họ phải là người chịu trách nhiệm bồi thường Pháp luật dân sự chỉ quy định người gây ra tình thế cấp thiết phải bồi thường thiệt hại do tình thế cấp thiết gây ra (họ không phải bồi thường phần vượt quá vì phần này người gây thiệt hại do yêu cầu của tình thế cấp thiết sẽ phải là người bồi thường), tuy nhiên nếu “nguy cơ đe dọa gây thiệt hại” – tức là tình thế cấp thiết không phải do con người gây ra (do thiên nhiên mang lại) thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với thiệt hại xảy ra trong tình thế cấp thiết không đặt ra mà phải coi là rủi ro mà bản thân người bị thiệt hại phải gánh chịu

III Đánh giá quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại

do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết

Thứ nhất, về khái niệm tình thế cấp thiết BLDS không đưa ra khái niệm tình thế cấp thiết, khái niệm tình thế cấp thiết được quy định tại Điều 23 BLHS 2015 theo hướng hình sự, ở BLHS 2015 quy định hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là tội phạm Tuy nhiên, trách nhiệm hình sự là trách nhiệm của người thực hiện hành vi phạm tội với Nhà nước, còn trách nhiệm dân sự (bồi thường) là trách nhiệm của người gây thiệt hại và bị thiệt hại Do đó, các nhà làm luật nên định nghĩa về tình thế cấp thiết trong BLDS, để phù hợp với lĩnh vực dân sự

Thứ hai, Khoản 3 Điều 171 BLDS 2015 quy định: “Gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là hành vi xâm phạm quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản Chủ sở hữu, chủ thể có quyền khác đối với tài sản bị thiệt hại trong tình thế cấp thiết được bồi thường thiệt hại theo quy định tại Điều 595 của Bộ luật này.” Như vậy, nếu như chủ thể có phần lợi ích bị hy sinh trong tình thế cấp thiết sẽ được bồi thường theo quy định tại Điều 595 BLDS 2015 Tuy nhiên tại khoản 2 Điều 595 quy định: “Người đã gây ra tình thế cấp thiết dẫn đến thiệt hại xảy ra thì phải bồi thường cho người bị thiệt hại” Theo đó, người đã gây ra tình thế cấp thiết phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại xảy ra cho người bị thiệt hại Quy định này đã không dự liệu được trường hợp tình thế cấp thiết không phải do con người gây ra thì ai sẽ chịu trách nhiệm bồi thường cho chủ thể có phần lợi ích bị hi sinh

Ví dụ như trường hợp cây đổ làm chập điện dẫn đến cháy nhà… Như vậy, chủ thể

có phần lợi ích bị hy sinh để bảo vệ lợi ích cho người khác sẽ phải chịu thiệt hại

mà không được bất cứ chủ thể nào bồi thường Quy định này dẫn đến sự bất bình đẳng giữa các chủ thể về việc được pháp luật bảo hộ quyền tài sản theo quy định tại khoản 1 Điều 3 BLDS 2015: “Mọi cá nhân, pháp nhân đều bình đẳng, không được lấy bất kỳ lý do nào để phân biệt đối xử; được pháp luật bảo hộ như nhau về

các quyền nhân thân và tài sản” Do đó, để đảm bảo công bằng nên quy định theo hướng chủ thể có lợi ích được bảo vệ phải có trách nhiệm chịu một phần trách nhiệm bồi thường cho chủ thể có lợi ích bị hy sinh Bởi lẽ, đây là sự cố do thiên nhiên gây ra, vì bảo lợi lợi ích cho chủ thể này nên phải hy sinh lợi lợi ích chủ thể khác nên chủ thể có lợi ích được bảo vệ có trách nhiệm chuyển giao một phần lợi ích cho chủ thể bị thiệt hại

KẾT LUẬN

Qua việc tìm hiểu về đề tài trên, có thể thấy rằng thiệt hại do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết rất đa dạng, mà thực tế quy định trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết gây ra còn nhiều thiếu sót, lỗ hổng Vậy nên các nhà làm luật cần xem xét, sửa đổi và bổ sung các điều luật nhằm bảo

vệ hiệu quả quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân