Tóm tắt luận án: Giáo dục tính trách nhiệm dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 5-6 tuổi ở trường mầm non.

Giáo dục tính trách nhiệm dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 56 tuổi ở trường mầm non.Giáo dục tính trách nhiệm dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 56 tuổi ở trường mầm non.Giáo dục tính trách nhiệm dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 56 tuổi ở trường mầm non.Giáo dục tính trách nhiệm dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 56 tuổi ở trường mầm non.Giáo dục tính trách nhiệm dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 56 tuổi ở trường mầm non.Giáo dục tính trách nhiệm dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 56 tuổi ở trường mầm non.Giáo dục tính trách nhiệm dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 56 tuổi ở trường mầm non.Giáo dục tính trách nhiệm dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 56 tuổi ở trường mầm non.Giáo dục tính trách nhiệm dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 56 tuổi ở trường mầm non.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ LUYẾN

GIÁO DỤC TÍNH TRÁCH NHIỆM DỰA TRÊN QUYỀN TRẺ EM CHO TRẺ 5-6 TUỔI

Ở TRƯỜNG MẦM NON

CHUYÊN NGÀNH: GIÁO DỤC MẦM NON

MÃ SỐ: 9.14.01.01

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS Hoàng Thị Phương

2 PGS.TS Ngô Công Hoàn

HÀ NỘI – 2022

Công trình được hoàn thành tại:

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học:

1: PGS.TS Hoàng Thị Phương 2: PGS.TS Ngô Công Hoàn

Học viện Quản lý giáo dục

Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam

Trường Đai học Sư phạm Hà Nội

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường

họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào hồi … giờ … ngày … tháng 2022

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

- Thư viện Quốc Gia, Hà Nội

- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài

Giáo dục tính trách nhiệm (GDTTN) là một vấn đề cấp thiết của các nền giáo dục trên toàn thế giới Trong các nhà trường, các cấp học ở khắp nơi trên thế giới đã và đang đưa những nội dung giáo dục giá trị này vào chương trình dạy học Tại Việt Nam, chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 đã đưa ra yêu cầu một trong năm phẩm chất học sinh cần đạt được đó là trách nhiệm Điều này đòi hỏi sự thống nhất giữa các cấp học mà giáo dục mầm non (GDMN) là bậc học đầu tiên, đặt nền tảng cho những cấp học tiếp theo trong GDTTN

GDMN nước ta hiện nay đã quan tâm đến GDTTN cho trẻ Điều này thể hiện ở các chỉ số đánh giá sự phát triển tình cảm, kĩ năng xã hội của trẻ em 5 tuổi theo Chuẩn phát triển trẻ 5 tuổi

do Bộ Giáo dục – Đào tạo ban hành năm 2010 Tuy nhiên các hoạt động giáo dục trách nhiệm cho trẻ còn diễn ra lẻ tẻ chưa có hệ thống, chưa có cách tiếp cận cụ thể nào định hướng cho giáo viên (GV) trong quá trình giáo dục trách nhiệm cho trẻ Các GV thực hiện theo lối truyền thống, kinh nghiệm, không tránh khỏi việc sử dụng những biện pháp, hình thức giáo dục trách nhiệm có tính cực đoan, áp đặt trẻ

Giáo dục dựa trên Quyền trẻ em (QTE) là cách tiếp cận nhân văn được đặc biệt coi trọng trong giai đoạn hiện nay, đòi hỏi GV phải hiểu rõ và tôn trọng quyền của trẻ em trong quá trình chăm sóc, giáo dục trẻ Thực tế là GVMN chưa hiểu rõ về tiếp cận quyền trẻ em, nguồn tài liệu hướng dẫn cho GV về giáo dục TTN nói chung và giáo dục TTN cho trẻ dựa trên QTE nói riêng còn hạn chế Vì vậy, cần thiết có những nghiên cứu sâu, khoa học và những hướng dẫn cụ thể về giáo dục TTN cho trẻ mầm non, đặc biệt với trẻ 5-6 tuổi

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Giáo dục tính trách nhiệm dựa trên

Quyền trẻ em cho trẻ 5-6 tuổi ở trường mầm non”

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn GDTTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi ở trường mầm non, từ đó đề xuất những biện pháp giáo dục TTN cho trẻ, góp phần nâng cao kết quả giáo dục TTN, một phẩm chất nhân cách tốt đẹp cho trẻ

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu: Quá trình giáo dục TTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi 3.2 Đối tượng nghiên cứu: Biện pháp giáo dục TTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi

4 Giả thuyết khoa học

Trẻ 5-6 tuổi có thể và cần phải thực hiện trách nhiệm với bản thân, với mọi người và với môi trường xung quanh, nhưng trong thực tế, TTN của trẻ còn hạn chế do nhiều nguyên nhân, trong đó có liên quan đến biện pháp giáo dục trẻ

Nếu xây dựng được các biện pháp giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi theo hướng tạo môi trường tôn trọng trẻ em thông qua việc tổ chức các hoạt động đa dạng, hấp dẫn, phù hợp với khả năng

và đảm bảo thỏa mãn nhu cầu hàng ngày của trẻ, đồng thời trao quyền cho trẻ, thì TTN của trẻ

sẽ ngày càng tốt hơn

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc giáo dục TTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi ở trường MN 5.2 Nghiên cứu thực trạng GDTTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi ở trường MN

5.3 Đề xuất một số biện pháp GDTTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi ở trường MN

5.4 Thực nghiệm các biện pháp GDTTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi ở trường MN

6 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

6.1 Về nội dung nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu trách nhiệm của trẻ đối với bản thân; với người khác (cha mẹ/người nuôi dưỡng, cô giáo, các bạn) và với môi trường (đồ vật, động vật, thực vật, không gian sống và học tập của trẻ ở nhà trường và gia đình)

6.2 Về khách thể khảo sát:

- Khảo sát 135 trẻ 5-6 tuổi, 120 GV và 135 PH, ở Hà Nội và Nam Định

2

6.3 Về địa điểm, thời gian nghiên cứu thực nghiệm

* Khảo sát thực trạng: từ 15/5/2020 đến 1/6/2020 tại trường MN Lý Thái Tổ 2 (MN01), MN KLF Hà Nội (MN02), MN Xuân Ngọc - Nam Định (MN05)

* Thực nghiệm:

- Thực nghiệm thăm dò: từ 1/6/2020 đến 14/8/2020 tại MN01

- Thực nghiệm chính thức: từ 17/8/2020 đến 31/12/2020 tại ba trường MN trên

7 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

7.1.Cách tiếp cận

7.1.1 Tiếp cận dựa trên QTE : Trao quyền cho trẻ em, thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của trẻ,

từ đó trẻ hiểu và tự giác thực hiện trách nhiệm của bản thân

7.1.2 Tiếp cận lịch sử, xã hội: Giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi phải chú ý đến hoàn cảnh lịch

sử và thực tiễn xã hội Cùng với sự phát triển của xã hội, TTN chuyển từ nghĩa vụ đạo đức sang vừa là nghĩa vụ đạo đức, vừa là nghĩa vụ pháp lý Do đó, trách nhiệm ngày nay được gắn liền với Quyền con người GDTTN cho trẻ phải dựa trên thực hiện QTE

7.1.3 Tiếp cận giá trị: Giáo dục TTN theo quan điểm tiếp cận giá trị nhằm giúp trẻ hiểu và

hành động có trách nhiệm trong các hoạt động hàng ngày

7.1.4 Tiếp cận hoạt động: Giáo dục TTN cho trẻ bằng cách tổ chức các hoạt động thực tiễn

để trẻ trải nghiệm và kiểm nghiệm chính việc thực hiện trách nhiệm của mình

7.1.5 Tiếp cận cá nhân: Quá trình GDTTN theo tiếp cận cá nhân đòi hỏi phải tạo ra một môi

trường học tập, vui chơi kích thích sự quan tâm, hứng thú, đánh giá đúng những nỗ lực và khả

năng của từng cá nhân trẻ, tác động kịp thời với từng cá nhân

7.2 Phương pháp nghiên cứu

7.2.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận: Sưu tầm, phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa,

khái quát hóa thành những quan điểm chung, xác định cơ sở để xây dựng khung lý thuyết, khảo

sát thực trạng, đề xuất và thực nghiệm biện pháp GDTTN cho trẻ em

7.2.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Tiến hành quan sát, điều tra xây dựng bảng

hỏi dành cho GV và PH, thảo luận nhóm với các chuyên gia và GV ở từng địa bàn nghiên cứu, phỏng vấn sâu với GV, PH và trẻ, nghiên cứu trường hợp, tiến hành thực nghiệm

7.2.3 Phương pháp xử lý số liệu

Phần mềm SPSS được sử dụng để xử lý số liệu thu được nhằm đánh giá kết quả điều tra thực trạng và kết quả thực nghiệm

8 Những luận điểm bảo vệ

8.1 Trẻ 5-6 tuổi đã biết thể hiện TN với bản thân, với người khác và với MT qua nhận thức

(biết, hiểu điều cần làm), hành động (thực hiện tốt và đúng thời gian việc cần làm) và thái độ (tự giác, kiên trì, cố gắng, hứng khởi, vui khi đạt kết quả, chủ động nhận lỗi và sửa lỗi khi sai) của trẻ

8.2 TTN của trẻ 5-6 tuổi được hình thành từ các hành động thực hiện công việc cần làm

(nghĩa vụ) liên quan đến việc đáp ứng các Quyền của trẻ, bao gồm Quyền sống còn, Quyền phát triển, Quyền được bảo vệ và Quyền tham gia, qua đó trẻ sẽ hiểu rõ hơn trách nhiệm với bản thân, mọi người, môi trường xung quanh và tự giác thực hiện

8.3 Quá trình giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi ở trường mầm non được diễn ra thông qua việc tổ

chức các hoạt động trải nghiệm đa dạng, hấp dẫn, đảm bảo thỏa mãn hợp lý nhu cầu hàng ngày của trẻ theo hướng trao quyền cho trẻ

9 Những đóng góp mới của luận án

9.1 Bổ sung và làm phong phú thêm lý luận về giáo dục TTN dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 5-6

tuổi ở trường mầm non

9.2 Cung cấp tư liệu về thực trạng giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi ở một số trường mầm non Hà

Nội và Nam Định, giúp các trường mầm non có cơ sở để điều chỉnh quá trình giáo dục kịp thời

9.3 Các biện pháp giáo dục TTN dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 5-6 tuổi ở trường MN được đề xuất

là tài liệu tham khảo có giá trị cho công tác nghiên cứu, đào tạo, bồi dưỡng GVMN Đồng thời, có thể vận dụng sáng tạo các biện pháp này vào các trường MN nhằm nâng cao hiệu quả GDTTN cho trẻ 5-

6 tuổi

10 Cấu trúc của luận án

- Chương 1: Cơ sở lí luận của GDTTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi ở trường MN

- Chương 2: Thực trạng GDTTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi ở trường MN

- Chương 3: Đề xuất biện pháp GDTTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi ở trường MN

- Chương 4: Thực nghiệm biện pháp GDTTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi ở trường MN

CHƯƠNG 1:

CỞ SỞ LÝ LUẬN CỦA GIÁO DỤC TÍNH TRÁCH NHIỆM DỰA TRÊN QUYỀN TRẺ EM CHO TRẺ 5-6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Nghiên cứu về trách nhiệm và tính trách nhiệm của trẻ em

1.1.1.1 Những nghiên cứu về trách nhiệm của con người trong xã hội

Các nghiên cứu về trách nghiệm của con người trong xa hội đã xuất hiện khoảng thế kỉ XVII-XVIII xem xét trách nhiệm chủ yếu ở hai phương diện: phẩm chất đạo đức và nghĩa vụ công dân

1.1.1.2.Nghiên cứu về tính trách nhiệm của trẻ em

Nghiên cứu về TTN của trẻ em đã xác định một số biểu hiện tính trách nhiệm, phân loại và cấu trúc gồm ba thành phần: nhận thức, hành động, thái độ

1.1.2 Nghiên cứu về giáo dục TTN cho trẻ em

Các nghiên cứu chuyên sâu về giáo dục TTN cho trẻ MN còn khá khiêm tốn, chủ yếu liên quan đến giáo dục đạo đức, giáo dục tính cách và giáo dục giá trị

1.1.3 Nghiên cứu về giáo dục TTN dựa trên QTE

Cùng với sự ra Công ước LHQ về QTE ra đời (1989), các nhà nghiên cứu đã đề cập tới các nguyên tắc, mục tiêu, nội dung, biện pháp, hình thức, tiêu chí đánh giá giáo dục tính trách nhiệm dựa

trên QTE nhưng còn lẻ tẻ

Tư tưởng về giáo dục trách nhiệm đã xuất hiện từ rất lâu, các công trình nghiên cứu trong

và ngoài nước đã giải quyết được một số vấn đề cơ sở và thực tiễn của giáo dục TTN cho trẻ em ở các độ tuổi mà chưa có nghiên cứu cụ thể cho trẻ 5-6 tuổi và đi sâu theo tiếp cận QTE Kế thừa những thành tựu đã có và xác định những vấn đề chưa được làm rõ, luận án tập trung nghiên cứu bản chất, quá trình hình thành TTN của trẻ 5-6 tuổi, biểu hiện TTN và biện pháp giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi theo tiếp cận dựa trên QTE

1.2 Tính trách nhiệm của trẻ 5-6 tuổi

1.2.1 Khái niệm “Tính trách nhiệm”

Tính trách nhiệm là một phẩm chất tâm lí của cá nhân, thể hiện cá nhân đó ý thức được hành động muốn làm, cần phải làm phù hợp với vai trò xã hội và tự giác thực hiện, tự chịu hậu quả với hành động đã gây ra

1.2.2 Các yếu tố cấu thành TTN của trẻ

Cấu trúc TTN gồm ba thành tố: nhận thức, hành động và thái độ Trong thưc tế, các yếu tố cấu thành TTN không tồn tại riêng biệt, rời rạc mà gắn kết, thống nhất với nhau, tạo thành một kết cấu vững chắc, thể hiện năng lực thực sự của con người trong ứng xử với bản thân, người khác và môi trường

1.2.3 Phân loại TTN

Phân loại TTN của trẻ khi hướng tới các đối tượng trong môi trường xung quanh: trách nhiệm với bản thân, trách nhiệm với người khác và trách nhiệm với môi trường

1.2.4 Sự hình thành TTN của trẻ 5-6 tuổi

Quá trình hình thành TTN của trẻ diễn ra theo ba giai đoạn: 1-“Nhận thức cảm tính”, trẻ

có nhận thức ban đầu về việc cần làm và xuất hiện nhu cầu, xúc cảm, mong muốn được làm việc;

4

2-“Hành động”, trẻ hành động theo xúc cảm, nhu cầu của bản than; 3- “Nhận thức lý tính&Tự ý

thức”, trẻ có ý thức thực hiện trách nhiệm (về cả nhận thức và thái độ) Cả ba giai đoạn này diễn

ra đều chịu sự tác động bởi đặc điểm cá nhân trẻ và môi trường

1.2.5 Đặc điểm tâm lý và biểu hiện TTN của trẻ 5-6 tuổi

1.2.5.1 Đặc điểm tâm lý của trẻ 5-6 tuổi

Các yếu tố tâm lý bao gồm: nhận thức, nhu cầu, xúc cảm-tình cảm, ý chí, ý thức bản ngã,

hệ thống thứ bậc động cơ, hình thành xã hội trẻ em đều chi phối trực tiếp đến nhận thức, hành động và thái độ trách nhiệm của trẻ Vì vậy, nhà giáo dục cần nắm vững đặc điểm lứa tuổi để định hướng trong việc lựa chọn mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, các hình thức tổ chức giáo dục TTN một cách khoa học, hợp lý

1.2.5.2 Biểu hiện TTN của trẻ 5-6 tuổi

(1) Nhận thức về trách nhiệm: Biết điều gì cần phải làm và muốn làm; hiểu tại sao cần phải làm việc đó; hiểu mỗi người phải tự chịu hậu quả việc mình làm

(2) Hành động có trách nhiệm: Thực hiện đúng việc cần làm, muốn làm; hoàn thành được việc cần làm, muốn làm; đánh giá đúng kết quả và dám nhận hậu quả

(3) Thái độ có trách nhiệm: Tự giác thực hiện việc cần làm; hứa sẽ làm; kiên trì, nỗ lực để hoàn thành tốt việc đang làm; công bằng khi đánh giá và chủ động nhận lỗi/khắc phục hậu quả do mình gây ra

1.3 Quyền trẻ em với việc giáo dục TTN cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

1.3.1 Khái niệm “QTE”

“QTE” là điều trẻ em đáng được hưởng và được đảm bảo bởi pháp luật” Quyền khác với nhu cầu Nhu cầu: điều kiện cơ bản để con người tồn tại như một con người Quyền: những điều mà theo

công bằng và chính đáng thì một con người phải được hưởng hoặc được làm

1.3.2 Các Quyền cơ bản của trẻ em

Công ước LHQ đã quy định Quyền của trẻ em gồm bốn nhóm quyền sau: Quyền sống còn, Quyền được bảo vệ, Quyền tham gia, Quyền phát triển

Luật trẻ em của Việt Nam năm 2016 quy định 25 quyền từ điều 12 đến điều 36

1.3.3 Mối quan hệ giữa Quyền và Trách nhiệm của trẻ em

Hình 1.5: Mối quan hệ giữa Quyền và Trách nhiệm của trẻ em

1.4 Quá trình giáo dục TTN dựa trên QTE cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

1.4.1 Khái niệm “Giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi”

Giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi là quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch của nhà giáo dục đến trẻ nhằm hình thành ở trẻ ý thức về việc mình muốn làm, cần phải làm, phù hợp với vai trò xã hội và tự giác thực hiện công việc, tự chịu hậu quả với việc đã gây ra

Giáo dục TTN dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi được hiểu là trao quyền cho trẻ em trong quá trình hoạt động, làm cho trẻ em hiểu rõ quyền của mình, từ đó trẻ ý thức được việc thực hiện trách nhiệm của bản thân

1.4.2 Mục tiêu giáo dục TTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi

- Nâng cao nhận thức cho trẻ về quyền và trách nhiệm của bản thân

- Hình thành kĩ năng- hành vi thực hiện trách nhiệm với bản thân, với người khác và môi trường

- Xây dựng ý thức trách nhiệm của trẻ với bản thân, với người khác và với môi trường xung quanh

1.4.3 Nội dung giáo dục TTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi

Nội dung giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi bao gồm: giáo dục nhận thức, giáo dục kỹ

năng-hành vi và giáo dục tình cảm-thái độ

1.4.4 Phương pháp, biện pháp giáo dục TTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi

- Phương pháp trực quan: Sử dụng mẫu hành vi (Nêu gương)

- Phương pháp dùng lời: Thảo luận và suy ngẫm, hướng dẫn trẻ, sử dụng lời khen, kể chuyện

- Phương pháp thực hành-trải nghiệm: giao nhiệm vụ, sử dụng tình huống, luyện tập, trò chơi

1.4.5 Hình thức hoạt động GDTTN dựa trên QTE cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

- Hoạt động chơi: có ưu thế để tổ chức trò chơi đóng vai và trò chơi có luật, tạo cơ hội cho trẻ nhập vai chơi và thực hiện các trách nhiệm khác nhau

- Hoạt động học: có ưu thế cung cấp kiến thức cho trẻ về QTE và trách nhiệm thực hiện QTE, từ đó phát triển nhận thức cho trẻ về trách nhiệm

- Hoạt động lao động: có ưu thế tổ chức các hoạt động thực tiễn cho trẻ thực hành trải nghiệm trách nhiệm của bản thân với các đối tượng khác nhau trong quá trình lao động

1.4.6 Đánh giá kết quả GDTTN cho trẻ 5-6 tuổi ở trường MN

Tiêu chí đánh giá TTN cho trẻ 5-6 tuổi cần bao gồm các mặt nhận thức, hành động và thái

độ với những biểu hiện cụ thể để dễ dàng, thuận tiện cho việc đánh giá Phương pháp đánh giá chủ yếu thông qua quan sát và phỏng vấn trẻ, đánh giá của PH và GV Dựa trên biểu hiện TTN của trẻ 5-6 tuổi, luận án xác định ba tiêu chí đánh giá TTN của trẻ 5-6 tuổi như sau:

 TC1: Nhận thức về trách nhiệm

TC 1.1: Nêu được những việc cần làm hàng ngày

TC 1.2: Giải thích được tại sao cần phải làm việc đó

TC 1.3: Hiểu mọi người phải tự chịu hậu quả về việc mình làm

 TC2: Hành động có trách nhiệm:

TC 2.1: Luôn thực hiện các việc cần làm hàng ngày

TC 2.2: Hoàn thành các công việc cần làm hàng ngày

TC 2.3: Đánh giá đúng kết quả và tự nhận hậu quả

 TC3: Thái độ có trách nhiệm:

TC 3.1: Tự giác thực hiện việc cần làm hàng ngày;

TC 3.2: Kiên trì, nỗ lực để hoàn thành tốt việc đang làm;

TC 3.3: Công bằng khi đánh giá và chủ động nhận lỗi, sửa lỗi

1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc GDTTN cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

Giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi chịu ảnh hương của các yếu tố: đặc điểm cá nhân trẻ (nhận thức, xúc cảm-tình cảm, vị trí của trẻ trong gia đình), môi trường giáo dục và các lực lượng giáo dục (giáo viên, cha mẹ và CBQL nhà trường)

6

CHƯƠNG 2:

THỰC TRẠNG GIÁO DỤC TÍNH TRÁCH NHIỆM DỰA TRÊN QUYỀN TRẺ EM CHO TRẺ 5-6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON 2.1 Vấn đề giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi trong chương trình GDMN

2.1.1 Mục tiêu

Mục tiêu giáo dục TTN được thể hiện trong chương trình GDMN ở mục tiêu chung

“hình thành phẩm chất nhân cách” cho trẻ; một số mục tiêu cụ thể trong các lĩnh vực phát triển

và kết quả mong đợi, tập trung chính ở lĩnh vực phát triển tình cảm- kĩ năng xã hội

2.1.2 Nội dung

Nội dung giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi đã được thể hiện ở các khía cạnh nội dung khác nhau của chương trình: giáo dục trách nhiệm với bản thân (giáo dục dinh dưỡng và sức khỏe; phát triển tình cảm kỹ năng xã hội); giáo dục trách nhiệm với người khác (giáo dục hành vi và quy tắc ứng xử); giáo dục trách nhiệm với môi trường (phát triển nhận thức về động vật-thực vật, một số hiện tượng thiên nhiên; phát triển kĩ năng xã hội)

2.1.3 Phương pháp, biện pháp

Phương pháp giáo dục chú trọng tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tiễn “học mà chơi” và gắn với cuộc sống thực của trẻ nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của chính trẻ em Đây

là những yếu tố liên quan và là cơ sở giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi ở MN

2.2 Thực trạng giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi dựa trên QTE ở trường MN hiện nay

2.2.1 Khái quát quá trình khảo sát

2.2.1.1 Mục đích khảo sát

Đánh giá thực trạng giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi ở trường mầm non

2.2.1.2 Nội dung khảo sát

- Khảo sát nhận thức, quan niệm của GVMN về TTN, biểu hiện của trẻ 5-6 tuổi, nội dung, phương pháp, hình thức và phương tiện GV đã sử dụng

- Đánh giá mức độ biểu hiện TTN của trẻ 5-6 tuổi

2.2.1.3 Đối tượng khảo sát

- 120 GVMN đã có kinh nghiệm dạy lớp MGL ít nhất 2 năm

- 135 trẻ 5-6 tuổi: trong đó có 75 trẻ thành phố (37 trẻ nam, 38 trẻ nữ), 60 trẻ nông thôn (35 trẻ nam, 25 trẻ nữ), tổng số trẻ nam là 72, tổng số trẻ nữ là 63

- 135 phụ huynh (là cha/mẹ/người nuôi dưỡng của các trẻ này)

2.2.1.4 Tiến hành khảo sát

a) Khảo sát giáo viên: Sử dụng phiếu điều tra

b) Khảo sát phụ huynh: Sử dụng phiếu điều tra

c) Khảo sát trẻ 5-6 tuổi: Phỏng vấn trẻ, bài tập khảo sát, quan sát, nghiên cứu trường hợp

2.2.1.5 Tiêu chí và thang đánh giá

C.Cách đánh giá

C 1: Đánh giá nhận thức về trách nhiệm:

Người khảo sát tiến hành phỏng vấn cá nhân trẻ, sử dụng 9 câu hỏi liên quan đến các tiêu chí, và các câu hỏi phụ, kết hợp sử dụng tranh minh họa nhằm làm rõ hiểu biết của trẻ về trách nhiệm

C2: Cách đánh giá hành động và thái độ trách nhiệm

Sử dụng 3 bài tập khảo sát: BT1: Làm rối ngón tay hình hoa quả (nhóm 2 trẻ); BT2: Lau

dọn giá đồ chơi (nhóm 3-5 trẻ), BT3: Chăm sóc cây (nhóm 3-5 trẻ)

Người khảo sát đưa ra nhiệm vụ, tiến hành quan sát lần lượt từng nhóm và ghi chép các hành động và thái độ của trẻ

2.2.2 Kết quả khảo sát

2.2.2.1 Thực trạng nhận thức của GVMN về giáo dục tính trách nhiệm cho trẻ 5-6 tuổi ở trường mầm non dựa trên Quyền trẻ em

a) Nhận thức của GVMN về giáo dục TTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi

Quan niệm của GVMN về TTN và cấu trúc của TTN

Đa số GVMN có quan niệm, nhận thức đúng về TTN (75% GV chọn ý kiến 3), còn 25%

GV quan niệm chưa đúng và đủ về TTN của trẻ 5-6 tuổi cần bồi dưỡng nhận thức của giáo viên

về TTN trong mối quan hệ với giáo dục phẩm chất, tính cách cho trẻ Về cấu trúc của TTN, phần

lớn GVMN đều xác định gồm 3 thành phần: nhận thức, hành động và thái độ

Quan niệm của GVMN về biểu hiện TTN của trẻ 5-6 tuổi

100% GVMN được khảo sát đồng ý với các biểu hiện TTN được đưa ra, trong đó mức độ đồng ý với biểu hiện về thái độ trách nhiệm là cao nhất (4.14), thứ hai là biểu hiện hành động (4,04) và thấp nhất là biểu hiện nhận thức (4.01) Đối với các loại trách nhiệm, GV đồng ý với biểu hiện trách nhiệm với bản thân cao nhất (4.09) Các tiêu chí đạt mức dưới 4 chủ yếu liên quan đến biểu hiện nhận lỗi, sửa lỗi, tự nguyện, tự giác và khả năng đánh giá trách nhiệm của trẻ

Hiểu biết của GVMN về giáo dục TTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi

GVMN đã có những hiểu biết ban đầu về GDTTN cho trẻ 5-6 tuổi dựa trên QTE, trong đó

họ biết đến các biện pháp, hình thức, phương tiện và yếu tố ảnh hướng đến TTN của trẻ nhưng chưa hiểu sâu về vấn đề này Ba điểm GV còn chưa rõ ràng nhất là biểu hiện TTN của trẻ 5-6 tuổi; các biện pháp giáo dục TTN phải làm thế nào để hình thành ý thức tự giác có trách nhiệm cho trẻ chứ không phải mang tính áp đặt; và giáo dục TTN dựa trên QTE là như thế nào Thực tế

là các hoạt động GDTTN cho trẻ đang được GV tiến hành theo hình thức ngầm, tức là tiềm ẩn trong các hoạt động hàng ngày, chưa có mục tiêu, nội dung, biện pháp, hình thức giáo dục rõ ràng trong các hoạt động Và thực tiễn giáo dục TTN dưới hình thức ngầm cũng chưa được GVMN ý thức một cách rõ ràng, hiểu biết cặn kẽ để lý giải cho các tác động giáo dục của mình đến trẻ ở trường MN

b) Về việc thực hiện GDTTN cho trẻ 5-6 tuổi của GVMN

 Về nội dung GDTTN cho trẻ 5-6 tuổi

Các nội dung GDTTN được GV lựa chọn từ nhiều nhất đến ít nhất lần lượt là: Trách nhiệm (công việc) trẻ phải làm ở trường và ở nhà (100%); các Quyền khi thực hiện trách nhiệm (77.50%); trách nhiệm của những người xung quanh (55.83); thế nào là có trách nhiệm và không

có trách nhiệm (43.33%) và ít nhất là mối quan hệ giữa Quyền của trẻ và Quyền của người khác (35%) Khi thực hiện chương trình, giáo dục TTN cho trẻ đã xuất hiện trong các chủ đề, dưới hình thức ngầm, tuy nhiên nội dung giáo dục trách nhiệm trong các bài học còn mờ nhạt, chưa rõ ràng, GV cũng chưa sử dụng các diễn ngôn về Quyền và Trách nhiệm

 Về biện pháp GDTTN cho trẻ 5-6 tuổi

GV đã thực hiện khá nhiều biện pháp và hướng tới việc giáo dục TTN cho trẻ về cả mặt nhận thức, hành động và thái độ Các biện pháp còn ít được GV sử dụng thường xuyên là: Dạy trẻ

về Quyền và trách nhiệm, hướng dẫn PH, tạo cơ hội cho trẻ tự đánh giá việc thực hiện trách nhiệm, sử dụng yếu tố tự điều khiển, cho trẻ tự quyết định và tự chịu trách nhiệm Đây là căn cứ

8

để người nghiên cứu xác định được những biện pháp hiệu quả và chưa hiệu quả trong giáo dục TTN cho trẻ 5 – 6 tuổi

 Về hình thức hoạt động GDTTN cho trẻ 5-6 tuổi

GV đã sử dụng đa dạng các hình thức hoạt động để giáo dục TTN cho trẻ, trong hoạt động chơi

và hoạt động học chiếm ưu thế (97,5%; 94,17%), hoạt động lao động ít được lựa chọn hơn so với hai hoạt động trên nhưng cũng được trên 75% GV lựa chọn

 Về phương tiện GDTTN cho trẻ 5-6 tuổi

GV đã sử dụng đa dạng hóa các loại phương tiện giáo dục trách nhiệm cho trẻ, đặc biệt là tận dụng môi trường tự nhiên và các sự kiện xã hội xung quanh trẻ, chiếm tới 89,17%, phương tiện nghệ thuật chiếm 72,5%, do GV chưa nhìn thấy ưu thế của phương tiện này có thể tác động tới xúc cảm, tình cảm của trẻ, kích thích trẻ mong muốn, yêu thích và tự giác thực hiện trách nhiệm của mình

 Về thuận lợi và khó khăn của việc GDTTN cho trẻ 5-6 tuổi

GV thấy được thuận lợi từ phía chương trình, cơ sở vật chất và PH nhưng chưa đánh giá cao

sự chỉ đạo, hỗ trợ của BGH nhà trường Khó khăn được báo cáo là số lượng trẻ đông; thói quen nếp sống văn hóa của gia đình chưa tốt làm cản trở quá trình giáo dục TTN của trẻ và đặc biệt là ít nguồn tài liệu hướng dẫn

 Về các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình GDTTN cho trẻ 5-6 tuổi

Theo ý kiến của GV, yếu tố ảnh hưởng nhiều nhất đến quá trình GDTTN là: Hành vi của cha

mẹ, biện pháp giáo dục của GV và đặc điểm cá nhân trẻ

2.2.2.2 Thực trạng nhận thức của PH về GDTTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi

 Nhận thức của cha mẹ trẻ về biểu hiện TTN của trẻ 5-6 tuổi

Kết quả khảo sát 135 PH cho thấy PH đồng ý với các biểu hiện TTN được đưa ra ĐTB mức

độ đồng ý là 3.85 Mức độ đồng ý cao nhất ở các biểu hiện 2.4; 2.1; 3.4; 1.6; 1.5 (trên 4) Mức độ đồng ý thấp nhất ở các biểu hiện 1.8; 3.2; 2.2 (3.6 đến dưới 3.7) Như vậy, PH cho rằng việc thực hiện các công việc/trách nhiệm của trẻ được biểu hiện khá rõ, còn khả năng trẻ hiểu vì sao phải thực hiện có phần hạn chế hơn

 Nhận thức của cha mẹ trẻ về nội dung GDTTN cho trẻ 5-6 tuổi

Trong 5 nội dung được đề xuất, có hai nội dung được trên 50% PH lựa chọn là Các Quyền

và Trách nhiệm (74.07%) và các trách nhiệm (công việc) ở nhà và ở trường của trẻ (66.67%) Các nội dung khác được dưới 50% PH lựa chọn vì một số PH cho rằng khó với trẻ hoặc chưa cần thiết Nội dung được ít lựa chọn nhất là mối quan hệ giữa Quyền của trẻ và Quyền của người khác “Khi trẻ thể hiện có trách nhiệm là trẻ đã tôn trọng Quyền của mình và của người khác” (34.82%) Kết quả này cho thấy các nội dung GDTTN dựa trên QTE còn khá mới với PH

 Về các biện pháp GDTTN cha mẹ trẻ đã sử dụng

Theo ý kiến PH, có nhiều biện pháp cha mẹ đã sử dụng trong giáo dục TTN cho con, với tỉ

lệ lựa chọn trên 50%, trong đó biện pháp được nhiều cha mẹ sử dụng nhất là “Nói về các quy tắc, quy định” (80.74%), “Giao nhiệm vụ” (79.26%), “Làm gương” (76.30) Có một biện pháp ít được cha mẹ biết đến và sử dụng nhất là “Nói cho trẻ biết về Quyền của trẻ” (40%)

 Nhận thức của cha mẹ trẻ về thực tiễn phối hợp của nhà trường với gia đình trong

GDTTN cho trẻ 5-6 tuổi

Theo ý kiến PH, các trường đều đã có hình thức triển khai GDTTN cho trẻ 5-6 tuổi nhưng còn khá mờ nhạt và chủ yếu tích hợp trong chương trình, nội dung hoạt động của nhà trường Các thông tin mà PH tiếp cận được nhiều nhất từ nhà trường là qua facebook, website nhà trường, có trong nội dung chương trình học của nhà trường Các kênh thông tin còn lại có dưới 50% PH xác

nhận nhà trường đã thực hiện, trong đó ít nhất là “GV trao đổi với PH lúc đón, trả trẻ (3.70%)

2.2.2.3 Thực trạng mức độ biểu hiện TTN của trẻ 5-6 tuổi

Để kiểm định mức độ tin cậy của dữ liệu thu được, hệ số Cronbach’s Alpha đã được tính toán cho 9 tiểu mục về Nhận thức_TN, 27 tiểu mục về Hành động_TN và 27 tiểu mục về Thái độ_TN và đạt được các mức điểm là: 0.823; 0.930; 0.934 Như vậy, các số liệu là đáng tin cậy

a) Thực trạng mức độ biểu hiện TTN của trẻ 5-6 tuổi (tính theo %)

Bảng 8: Mức độ biểu hiện TTN của trẻ 5-6 tuổi (tính theo %)

Mức độ cao:

Những trẻ đạt mức độ này có biểu hiện chung là khi trả lời phỏng vấn, trẻ nêu được nhiều công việc cần phải làm, nên làm để tốt cho mình, cho người khác và cho môi trường (trên 15 việc), giải thích được các lý do cần phải làm việc đó xuất phát từ bên trong, biết được kết quả không tốt có thể xảy ra và bản thân trẻ sẽ chịu trách nhiệm gánh vác, sửa chữa hậu quả đó Trong ba bài tập khảo sát hành động và thái độ trách nhiệm, trẻ có biểu hiện luôn sẵn sàng nhận nhiệm vụ, cố gắng hoàn thành công việc của mình, đồng thời còn biết giúp đỡ bạn cùng nhóm

Mức độ trung bình:

Trong bài tập phỏng vấn, các trẻ ở mức độ này nhận thức được một số công việc cần phải làm, nên làm cho bản thân, người khác và môi trường (4-15 việc); hiểu lý do cần thực hiện trách nhiệm từ phía bên ngoài (sợ trách phạt, vì vâng lời, để được khen, vì là bé ngoan) Trong ba bài tập khảo sát, đa số trẻ thực hiện đúng công việc khi được nhắc nhở, hoàn thành với sự giúp đỡ hoặc chỉ hoàn thành phần việc cá nhân, không hỗ trợ nhóm; trẻ không tự nhận lỗi về mình ngay nhưng cũng đánh giá đúng khi được hỗ trợ của giáo viên Trẻ thường vui vẻ hoàn thành công việc của mình, còn với công việc chung thì chưa tự giác giúp đỡ các thành viên trong nhóm Một số trẻ vẫn có các hành động gây nguy hiểm hoặc chưa tốt cho bản thân và bạn như vừa cầm kéo vừa khua khoắng, bôi tay lên mặt khi làm con rối hoặc lau vào quần áo; hoặc có hành động làm hại động vật nhỏ (ví dụ: kiến)

Mức độ thấp:

Các trẻ này kể được rất ít công việc cần phải làm (0-3 việc), chưa hiểu vì sao cần phải thực hiện công việc, chưa nhận ra được hậu quả và việc mình phải chịu trách nhiệm gánh vác, sửa chữa; có ý đổ lỗi cho hoàn cảnh và người khác Khi thực hiện các bài tập khảo sát hành động và thái độ, trẻ có thể không làm hoặc bỏ dở công việc, đánh giá không đúng về kết quả của mình (trẻ không hoàn thành nhưng vẫn nói là mình hoàn thành) Trẻ chưa tự giác làm việc, không tự giác nhận lỗi về bản thân ngay cả khi có gợi ý

b) Thực trạng mức độ biểu hiện TTN của trẻ 5-6 tuổi (tính theo tiêu chí)

Bảng 9: Thống kê điểm trung bình TTN của trẻ 5-6 tuổi (theo tiêu chí)

10

Điểm TBC nhận thức_TN của trẻ đạt 4.69, TBC hành động_TN của trẻ đạt 5.45, TBC thái độ_TN của trẻ đạt 5.23, đều ở mức trung bình Trong đó, tổng điểm nhận thức về trách nhiệm với bản thân cao hơn tổng điểm nhận thức về trách nhiệm với người khác và MT, mức chênh lệnh là 0.12 và 0.08 Tổng điểm hành động_TN với bản thân cao hơn so với hành động_TN với người khác 0.15 và cao hơn so với hành động_TN với MT 0.1 Tổng điểm thái độ_TN với bản thân cao hơn so với thái độ_TN với người khác 0.23 và cao hơn so với thái độ_TN với môi trường 0.15 Điểm TBC hành động_TN và TBC thái độ_TN của trẻ cao hơn so với TBC nhận thức_TN, điều này phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của trẻ mà các nhà nghiên cứu đã đưa ra, như trẻ giàu xúc cảm, thích bắt chước người lớn, thích được khen, có định hướng “em bé ngoan” nên trẻ sẽ làm các công việc mà được người lớn đánh giá là ngoan, là tốt Về loại trách nhiệm, ĐTB trách nhiệm với bản thân cao nhất (5.69), thứ hai là ĐTB trách nhiệm với môi trường (5.26), thứ ba là ĐTB trách nhiệm với người khác (5.16) Có thể thấy, ĐTB trách nhiệm với bản thân cao hơn hẳn, còn TN với người khác và môi trường có sự chênh lệch không đáng kể

Phân tích mối tương quan giữa điểm TBC nhận thức_TN, TBC hành động_TN, TBC thái độ_TN và TBC_TTN bằng hàm CORREL cho kết quả nhận thức về trách nhiệm, hành động thực hiện trách nhiệm và thái độ trách nhiệm có mức độ tương chặt chẽ với nhau, ở mức cao (giữa nhận thức và thái độ) và rất cao (giữa nhận thức

và hành động, hành động và thái độ) Hệ số tương quan giữa TBC nhận thức, TBC hành động, TBC thái độ với điểm TBC_TTN lần lượt là 0.889; 0.929 và 0.916, đều ở mức rất cao Điều này cho thấy, nhận thức_TN, hành động_TN, thái độ_TN là ba yếu tố cấu thành nên TTN của trẻ em

c) So sánh mức độ biểu hiện TTN của trẻ 5-6 tuổi theo khu vực và giới tính

Bảng 10: Thống kê điểm trung bình TTN của trẻ 5-6 tuổi theo khu vực và giới tính

Nhóm trẻ n

lệch GTTB Nhận thức Hành động Thái độ

Chênh lệch GTTB điểm TBC_TTN giữa trẻ nam và trẻ nữ là 0.45, giữa trẻ thành phố và nông thôn là 0.56 Kết quả kiểm định chênh lệch GTTB tính trách nhiệm (Independent Samples Test) giữa trẻ nam và trẻ nữ: Sig = 0.541>0.05 , giữa trẻ thành phố và nông thôn Sig = 0.316 > 0.05 cho thấy chênh lệch điểm trung bình chung TTN giữa trẻ nam và trẻ nữ, trẻ nông thôn và trẻ thành phố không có ý nghĩa, kết quả chênh lệch là ngẫu nhiên

Kết luận chương 2

CHƯƠNG 3 BIỆN PHÁP GIÁO DỤC TÍNH TRÁCH NHIỆM DỰA TRÊN QUYỀN TRẺ EM CHO

TRẺ 5-6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON 3.1 Nguyên tắc đề xuất biện pháp GDTTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi ở trường MN

3.1.1 Đảm bảo mục tiêu giáo dục TTN dựa trên QTE

3.1.2 Đảm bảo phù hợp với quá trình hình thành TTN và đặc điểm của trẻ 5-6 tuổi

3.1.3 Đảm bảo sự thống nhất giữa thực hiện “Quyền” và “Trách nhiệm” của trẻ

3.1.4 Đảm bảo phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và gia đình trong việc GDTTN cho trẻ 5-6 tuổi

3.2 Đề xuất biện pháp GDTTN dựa trên QTE cho trẻ 5-6 tuổi

3.2.1 Xây dựng môi trường GDTTN dựa trên QTE phù hợp với trẻ 5-6 tuổi

3.2.1.1 Xây dựng môi trường vật chất an toàn, định hướng rõ Quyền và Trách nhiệm của trẻ trong các hoạt động, sinh hoạt ở trường MN

Mục đích- ý nghĩa

Thông qua việc lựa chọn, bố trí, sắp xếp đồ dùng, đồ chơi có thể điều chỉnh được hành vi của trẻ, giúp hình thành những hành vi mong đợi, phù hợp với chuẩn mực xã hội Xây dựng môi trường vật chất thuận lợi nhằm tăng cường quyền tham gia và đáp ứng các quyền khác của trẻ

em, từ đó trẻ nhận ra được trách nhiệm của mình trong quá trình tương tác và hoạt động với các đối tượng trong môi trường

Nội dung

- Bố trí khu vực hoạt động

- Lựa chọn đồ dùng, đồ chơi, vật liệu

- Trang trí các góc, khu vực hoạt động

- Thiết kế các bảng quy trình hướng dẫn hoạt động ở từng góc

Cách tiến hành

- Bố trí các khu vực hoạt động của trẻ: Mỗi hoạt động cần có một không gian khác nhau, đảm bảo cho trẻ có thể hoạt động thoải mái và tích cực, trẻ được đáp ứng các Quyền của mình

- Lựa chọn đồ dùng, đồ chơi, vật liệu: cần đảm bảo các tiêu chí an toàn, phù hợp với độ

tuổi của trẻ em; có khả năng định hướng hoạt động cho trẻ; đảm bảo tính thẩm mỹ; số lượng vừa

đủ với nhu cầu của trẻ em

- Sắp xếp đồ dùng, đồ chơi, vật liệu: cần chú ý đến tính thuận tiện, hấp dẫn, cần thường xuyên kiểm tra, bổ sung, thay mới các đồ dùng

- Trang trí các góc, khu vực hoạt động: Làm biểu tượng cho các khu vực hoạt động, thiết

kế sơ đồ bố trí các khu vực hoạt động, làm bảng phân công và theo dõi kết quả hoạt động

- Thiết kế các bảng quy trình hướng dẫn hoạt động của trẻ ở từng góc

Bước 1: Suy nghĩ về nội dung hoạt động trẻ sẽ thực hiện

Bước 2: Sắp xếp các hành động thực hiện trong hoạt động

Bước 3: Sử dụng hình ảnh và chữ viết minh họa

Bước 4: Tìm vị trí đặt bảng quy trình

3.2.1.2 Xây dựng môi trường tâm lý thoải mái, tôn trọng, bình đẳng cho mọi trẻ em

Mục đích-ý nghĩa

Xây dựng môi trường tâm lý thoải mái, tôn trọng, bình đẳng với mọi trẻ em nhằm giúp trẻ

tự tin thể hiện bản thân, tự do hoạt động và tự chịu trách nhiệm về hành động; góp phần thúc đẩy quá trình chuyển động cơ từ bên ngoài vào động cơ bên trong trong việc hình thành tính trách nhiệm ở trẻ em