nghiên cứu phát triển và quản lý nhà nước về kinh tế trang trại ở nước ta

Hiện nay ở nớc ta cũng còn nhiều quan điểm chađông nhất, tuy nhiên có thể đa ra các khái niệm sau: - Trang trại là hình thức tổ chức sản xuất của các hộ gia đình nôngnghiệp, đợc hình thà

Lời nói đầu

Trong Văn kiện Đại hội VIII của Đảng cộng sản Việt Nam chỉ rõ: Nớc tatiến lên chủ nghĩa xã hội với mục tiêu "dân giàu, nớc mạnh, xã hội công bằng

và văn minh"

Trong điều kiện cụ thể ở nớc ta hiện nay, để đạt đợc mục đích đó tất yếuphải tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hóa (CNH-HĐH), đất nớc CNH-HĐH trớc hết phải CNH-HĐH nông thôn

CNH-HĐH hiện đại hoá nông thôn phải có một nền sản xuất nôngnghiệp tiên tiến: có năng suất lao động cao dựa trên sự chuyên môn hoá vàthâm canh trong sản xuất với trình độ sản xuất và quản lý tiến bộ, có ứng dụngkhoa học kỹ thuật - công nghệ hiện đại Vậy hình thức sản xuất trong nàonông nghiệp đáp ứng đợc yêu cầu trên? Những hình thức nào là cơ bản?

- Thực tiễn trên thế giới cho thấy CNH-HĐH nông nghiệp (nông thôn)gắn liền với sự hình thành và phát triển kinh tế trang trại (KTTT) từ thấp đếncao

- ở nớc ta bằng chính sách phát triển nông nghiệp hợp lý sau hơn mờinăm đổi mới đã bớc đầu hình thành loại hình KTTT một cách tự phát Đó phảichăng là một hình thức sản xuất nông nghiệp tất yếu - là yêu cầu khách quancủa sự phát triển kinh tế?

Thấy đợc "tính thời sự" của vấn đề trên, là sinh viên thuộc chuyên ngànhQuản lý kinh tế của Khoa Khoa học Quản lý em xin trình bày đề án môn họccủa mình với đề tài: "Nghiên cứu phát triển và quản lý Nhà nớc về kinh tế trang trại ở nớc ta" dới góc độ thế giới quan và phơng pháp luậncủa quản lý vĩ mô về KTTT Nội dung của đề án gồm những vấn đề sau:

Ch

ơng I : Tổng quan về trang trại và kinh tế trang trại

- Trình bày những khái niệm về KTTT hiện nay, những đặc trng, tiêu chínhận dạng, điều kiện hình thành và phát triển KTTT

Ch

ơng II : Cơ sở khoa học về phát triển kinh tế trang trại.

- Đây là phần luận chứng về sự hình thành và phát triển KTTT, đó là cơ

sở để thừa nhận và phát triển KTTT trong điều kiện nớc ta

ơng III: Quan điểm và phơng hớng phát triển KTTT trong thời kỳ

CNH-HĐH ở nớc ta

- Trình bày những quan điểm và phơng hớng để phát triển KTTT trong

điều kiện đặc thù ở nớc ta: Phát triển KTTT vừa phải đặt hiệu quả kinh tế vừa

đảm bảo định hớng XHCN

Ch

ơng IV : Quản lý Nhà nớc về kinh tế trang trại ở nớc ta.

- Trình bày vai trò của Nhà nớc về quản lý kinh tế trang trại và các chínhsách, công cụ để tiến hành quản lý nhằm đạt đợc mục tiêu đã đề ra

Đề án này đợc thực hiện dới sự hớng dẫn của PTS Lê Thị Anh Vân cùngvới sự giúp đỡ chỉ bảo của GS.TS Đỗ Hoàng Toàn và ý kiến đóng góp của cácbạn cùng lớp Do trình độ có hạn và thời gian hạn chế nên chắc chắn bài viếtkhông tránh khỏi thiếu sót Em xin chân thành cảm ơn Thầy, Cô và các Bạn đãgiúp đỡ để em hoàn thành đề tài này Rất mong đợc sự đóng góp ý kiến củathầy cô và các bạn để bài viết đợc thành công hơn

Hà Nội, 20/10/1999

Sinh viên thực hiện

Hà Mạnh Hùng

Chơng I

Tổng quan về trang trại

và kinh tế trang trại

Nông nghiệp có vị trí và trai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình pháttriển kinh tế nói chung và ở nớc ta nói riêng Ngay từ Đại hội IV và V của

Đảng ta đã có những nhận thức đúng đắn về vấn đề này, song phải đến Đạihội VI (1986) nhận thức này mới "nâng cao ở tầm mới" Kết quả là qua hơnmời năm đổi mới nền nông nghiệp nớc ta từ chỗ không đủ tự cung tự cấp,chuyển sang là một trong những nớc xuất khẩu gạo đứng đầu thế giới và đãxuất khẩu đợc một số sản phẩm nông nghiệp Qua đó nông nghiệp nớc ta đãgóp phần làm cân bằng cán cân thanh toán và là cơ sở ban đầu cho quá trìnhCNH-HĐH nớc nhà v.v

Tuy nhiên, các đơn vị sản xuất trong nông nghiệp chủ yếu là "kinh tế hộ"

và các "nông, lâm trờng" đang trong quá trình chuyển đổi cơ chế quản lý vớitrình độ sản xuất, quản lý và khoa học kỹ thuật thấp kém không đáp ứng đợcvới yêu cầu của nền sản xuất hàng hoá, hơn nữa là trong thời kỳ công nghiệphoá - hiện đại hoá hiện nay Thực tế đó đã xuất hiện tự phát một hình thức sảnxuất mới: "Kinh tế trang trại" - Thể hiện tính tất yếu của quy luật kinh tếkhách quan Việc tìm hiều, lý giải đúng khái niệm về "kinh tế trang trại" đặctrng , tiêu chí nhận dạng và quá trình hình thành là một vấn đề mang tính cấpbách, là cơ sở nhận thức luận đầu tiên về KTTT, để nắm bắt đợc quy luật kinh

tế của nó qua đó vận dụng vào điều kiện thực tiễn ở nớc ta

I- Trang trại và kinh tế trang trại.

Về trang trại là gì? Hiện nay ở nớc ta cũng còn nhiều quan điểm cha

đông nhất, tuy nhiên có thể đa ra các khái niệm sau:

- Trang trại là hình thức tổ chức sản xuất của các hộ gia đình nôngnghiệp, đợc hình thành trong điều kiện sản xuất hàng hoá của nền kinh tế thịtrờng

- "Trang trại" là thuật ngữ gắn liền với hình thức sản xuất nông nghiệptập trung trên một diện tích ruộng đất đủ lớn với qui mô gia đình là chủ yếutrong điều kiện nền kinh tế thị trờng

2 Một số khái niệm về kinh tế trang trại.

Nói đến KTTT là nói mặt kinh tế của trang trại Ngoài mặt kinh tế còn cóthể nhìn nhận trang trại từ mặt xã hội và mặt môi trờng

Về mặt xã hội; trang trại là một tổ chức cơ sở của xã hội, trong đó diễn racác quan hệ xã hội đan xen nhau: quan hệ giữa các thành viên của hộ trangtrại, quan hệ giữa hộ trang trại và những ngời lao động thuê ngoài

Về mặt môi trờng, trang trại là một không gian sinh thái, trong đó diễn racác quan hệ sinh thái đa dạng có ảnh hởng qua lại trực tiếp với hệ sinh tháitrong vùng

Trong nghiên cứu và quản lý ngời ta thờng chú trọng mặt kinh tế vì mặtkinh tế chứa đựng những nội dung cơ bản, cốt lõi của trang trại Nhng cho tớinay còn nhiều ý kiến cha thống nhất về khái niệm "kinh tế trang trại"

- Theo PGS.PTS Lê Trọng thì :" Kinh tế trang trại, hay kinh tế nông trại,lâm trại, ng trại", là một hình thức tổ chức cơ sở của nền sản xuất xã hội, dựatrên cơ sở hiệp tác và phân công lao động xã hội, bao gồm một số ngời lao

động nhất định để tiến hành hoạt động kinh doanh phù hợp với yêu cầu củanền kinh tế thị trờng và đợc Nhà nớc bảo vệ

- Còn PGS.PTS Hoàng Việt đa ra khái niệm: "Kinh tế trang trại là hìnhthức tổ chức sản xuất cơ sở trong nông nghiệp (bao gồm nông, lâm, ngnghiệp) có mục đích là sản xuất hàng hoá, t liệu sản xuất thuộc quyền sở hữuhoặc quyền sử dụng của một ngời chủ độc lập, sản xuất đợc tiến hành trên quymô ruộng đất và các yếu tố sản xuất tập trung đủ lớn với phơng thức tổ chứcquản lý sản xuất tiến bộ và trình độ kỹ thuật cao hoạt động tự chủ và luôn gắnvới thị trờng Trong bài giảng về loại hình tổ chức kinh tế trang trại ở lớp

QLKT 38B, GVC.PTS Mai Văn Bu cho rằng: Kinh tế trang trại là một hìnhthức tổ chức hoạt động có mục đích chủ yếu là sản xuất hàng hoá theo nhucầu của thị trờng có sự tập trung ruộng đất và tiền vốn tới mức độ nhất định dochủ hộ tổ chức quản lý có sử dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và tiếp cận thị tr-ờng cao hơn kinh tế hộ và thấp hơn doanh nghiệp.

Qua các khái niệm trên có thể rút ra những điểm chung cơ bản nh sau vềKTTT

+ Là một hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp (hay trong nền sản xuấtxã hội)

+ Có mục đích là sản xuất hàng hoá (hoạt động kinh doanh), thờng đợckhẳng định bằng tỷ trọng hàng hoá sản xuất hoặc giá trị hàng hoá sản xuấttrong một thời kỳ nhất định

+ Đảm bảo điều kiện nhất định về các yếu tố sản xuất: vốn, đất, lao

Khái niệm của PGS.PTS Hoàng Việt cho rằng: T liệu sản xuất thuộcquyền sở hữu hay quyền sử dụng của một ngời chủ độc lập Điều này có nghĩa

là các hình thức tổ chức sản xuất tập trung trong nông nghiệp dựa trên sở hữuNhà nớc và sở hữu tập thể nh các nông, lâm trờng quốc doanh, các hợp tác xãnông nghiệp thì không thuộc khái niệm "trang trại - kinh tế trang trại" Nh vậytất yếu sẽ dẫn tới việc phân loại trang trại và các thành phần kinh tế của trangtrại khác nhau Ví dụ nh trên thì chỉ có thể phân loại trang trại gồm: Trang trạigia đinh và trang trại t bản t nhân thuộc thành phần kinh tế tơng ứng là kinh tế

nghiệp nói riêng đang trong bớc chuyển từ trình độ tự cung, tự cấp sang trình

độ sản xuất hàng hoá theo cơ chế thị trờng Do vậy, trong các trang trại ở nớc

ta những đặc điểm của trang trại nêu trong khái niệm trên nhìn chung cha thật

rõ nét nh ở các nớc có trình độ sản xuất hàng hoá cao trong nông nghiệp Mặtkhác sự quá độ của nền kinh tế (từ trình độ tự cung, tự cấp sang sản xuất hànghoá) quy định tính đa dạng về lực lợng sản xuất Tính đa dạng (sự không đồng

đều) về trình độ của lực lợng sản xuất, một mặt, dẫn tới hình thức tổ chứckhác nhau về sản xuất, mặt khác còn dẫn tới sự không thuần nhất về trình độsản xuất trong mỗi hình thức tổ chức sản xuất Do đó trang trại nớc ta cũngkhông thể thuần nhất khi nêng nông nghiệp nớc ta đang thời kỳ quá độ

II- Những đặc trng cơ bản của kinh tế trang trại và tiêu chí nhận dạng trang trại

1 Những đặc trng cơ bản của kinh tế trang trại.

a Mục đích chủ yếu của kinh tế trang trại là sản xuất nông sản hàng hoátheo nhu cầu của thị trờng

Các hình thức sản xuất nông nghiệp tập trung trớc kinh tế thị trờng mặc

dù đợc tổ chức để sản xuất ra khối lợng nông sản phẩm lơns hơn so với hìnhthức sản xuất phân tán, sang mục đích chủ yếu vẫn là đáp ứng nhu cầu tiêudùng trực tiếp của những chủ nhân của chúng Còn kinh tế trang trại thì ngay

từ khi ra đời đã mang tính hàng hoá và càng ngày tính chất và trình độ sảnxuất hàng hoá của nó càng đợc nâng cao Các trang trại gia đình đều đi lên từ

hệ thống nông dân khi kinh tế hộ phá vỡ vỏ bọc tự túc vốn có Nh vậy quátrình hình thành và phát triển của trang trại gia đình là quá trình nâng cao hay

mở rộng tính chất và trình độ sản xuất hàng hoá của trang trại, đồng thời cũng

là quá trình thu hẹp tính chất sản xuất trực tiếp tự cấp, tự túc vốn có của kinh

tế nông hộ

Đặc trng về mục đích của sản xuất hàng hoá là đặc trng quan trọng nhấtcủa KTTT bởi vì mục đích sxhh chi phối và ảnh hởng rất lớn, thậm chí quyết

định tới đặc trng khác của KTTT

Đặc trng về mục đích sản xuất hàng hoá của trang trại có thể đợc biểu thị

về mặt lợng bằng những chỉ tiêu chủ yếu sau:

+ Giá trị sản lợng hàng hoá (nông, lâm, thuỷ sản) đợc tạo ra trong mộtnăm của trang trại

+ Tỷ suất hàng hoá của trang trại.

b Hoạt động sản xuất kinh doanh đợc tiến hành trên cơ sở các yếu tốsản xuất trớc hết là ruộng đất và tiền vốn đợc tập trung với quy mô nhất địnhtheo yêu cầu phát triển sản xuất hàng hoá

+ Trong nông nghiệp cũng nh các ngành sản xuất vật chất khác, sản xuấthàng hoá chỉ có thể đợc thực hiện khi các yếu tố sản xuất đợc tập trung vớiquy mô nào đó Trong trang trại sản xuất hàng hoá, do đó chỉ có thể đợc thựchiện khi ruộng đất, tiền vốn, t liệu sản xuất đợc tập trung với quy mô cầnthiết (đủ lớn)

c Trang trại có cách thức tổ chức và quản lý sản xuất tiến bộ trên cơ sởchuyên môn hoá lao động sản xuất thâm canh, ứng dụng tiến bộ kỹ thuật,hạch toán kinh doanh và thờng xuyên tiếp cận thị trờng

Đặc trng về tổ chức sản xuất và quản lý sản xuất của trang trại thể hiệnrất rõ sơ với kinh tế nông hộ, nhất là hộ tự cung, tự cấp

d Chủ trang trại là ngời có ý ch, có năng lực tổ chức quản lý, có kiếnthức và kinh nghiệm sản xuất, đồng thời có hiểu biết nhất định về kinh doanhtrong cơ chế thị trờng

Chỉ với những nhân tố chất trên chủ trang trại mới có thể tổ chức quản lýhiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của trang trại trong điều kiện kinh tếthị trờng Về cơ bản những tổ chức trên không có ở chủ nông hộ sản xuất tựcung, tự cấp

e Các trang trại đều có thể mớn lao động

Trên thực tế các trang trại hầu nh đều thuê mớn lao động Ngay với trangtrại gia đình, do nhu cầu về lao động thờng vợt quá khả năng lao động của gia

đình, nhất là vào thời vụ nên các trang trại đều có thuê mớn lao động bênngoài Số lợng lao động thuê mớn phụ thuộc vào laọi hình và quy mô của từngtrang trại

2 Tiêu chí nhận dạng trang trại.

Để xác định một cơ sở sản xuất nông nghiệp có phải là trang trại haykhông cần phải có tiêu chí nhận dạng Tiêu chí nhận dạng phải thoả mãn cácyêu cầu chủ yếu sau:

- Phải hàm chứa đợc những đặc trng cơ bản của trang trại, yêu cầu nàynhằm đảm bảo tính chính xác của việc nhận dạng và xác định trang trại

- Đơn giản và dễ vận dụng khi nhận dạng trang trại.

Tiêu chí nhận dạng trang trại cần xét ở hai mặt: định tính và định lợng.Mặt định tính hàm chứa những đặc trng cơ bản của KTTT Mặt định lợng baogồm những chỉ tiêu biểu hiện về mặt lợng của các đặc trng đó Để đơn giản và

dễ vận dụng cần kết hợp hai mặt định tính và định lợng của tiêu chí nhậndạng vơí nhau Nhằm thoả mãn những yêu cầu trên, tiêu chí nhận dạng chỉnên đề cập tới những đặc trng cơ bản nhất, dễ nhận biết nhất với những chỉtiêu về mặt lợng cần thiết và vừa đủ để nhận dạng và xác định đợc trang trại,không nên đề cập tới tất cả các đặc trng với các chỉ tiêu biểu hiện cụ thể vềmặt lợng làm cho việc nhận dạng trở nên phức tạp "Vừa đủ" ở đây đợc hiểu lànhững đặc trng của các trang trại và các chỉ tiêu biểu hiện về mặt lợng của các

đặc trng thì có nhiều, song tiêu chí nhận dạng chỉ nên đề cập đến những đặctrng cơ bản nhất với những chỉ tiêu biểu hiện chủ yếu đủ làm căn cứ để xác

định đợc một đơn vị sản xuất cơ sở nông nghiệp có phải là trang trại haykhông Nh vậy tiêu chí nhận dạng cơ bản gồm các chỉ tiêu sau:

- Giá trị sản lợng tạo ra trong một năm

- Diện tích ruộng đất (nếu là trồng trọt) hay số lợng gia súc, gia cầm (nếu

là chăn nuôi)

- Quy mô vốn đầu t cho sản xuất kinh doanh

Trong các chỉ tiêu trên, chỉ tiêu giá trị sản lợng hàng hoá là chỉ tiêu chủyếu (chỉ tiêu trực tiếp), các chỉ tiêu còn lại là chỉ tiêu bổ sung (các chỉ tiêugián tiếp) các chỉ tiêu trên kết hợp lại đủ để nhận dạng trang trại, vì khi đóchúng phản ánh trực tiếp đặc trng của trang trại là sản xuất hàng hoá và đặc tr-

ng về các yếu tố sản xuất đồng thời phản ánh gián tiếp các đặc trng khác củaKTTT Song khi vận dụng các tiêu chí nhận dạng trang trại với các chỉ tiêunêu trên cần sử dụng các chỉ tiêu một cách linh hoạt tuỳ theo từng trờng hợp

cụ thể nh: theo hớng sản xuất kinh doanh cụ thể vì hớng sản xuất kinh doanhkhác nhau thì các chỉ tiêu nêu trên khác nhau Theo các vùng cụ thể vì điềukiện về các yếu tố sản xuất và do đó là quy mô sản xuất hàng hoá của trangtrại ở các vùng có sự khác nhau, thậm chí khác nhau rất nhiều

III- Các điều kiện để hình thành và phát triển kinh tế trang trại.

Để KTTT hình thành và phát triển cần phải có những điều kiện cần thiết

về cơ bản gồm những điều kiện sau:

1 Những điều kiện về môi trờng pháp lý.

a Có sự tác động tích cực và phù hợp của Nhà nớc Sự tác động của Nhànớc thông qua định hớng, khuyến khích và hỗ trợ về tổ chức, kỹ thuật và kinh

tế đối với trang trại

b Có quỹ ruộng đất cần thiết và có chính sách để tập trung cho nhữngngời có khả năng và điều kiện phát triển KTTT

c Có sự hỗ trợ của công nghiệp chế biến nông sản Đây là điều kiện cực

kỳ quan trọng vì có ảnh hởng rất lớ, trong nhiều trờng hợp còn có ảnh hởngquyết định tới sự hình thành và phát triển KTTT

d Có sự phát triển nhất định của kết cấu hạ tầng kỹ thuật, trớc hết là hệthống đờng giao thông

e Có sự hình thành các vùng sản xuất nông nghiệp chuyên môn hoá

g Có sự phát triển nhất định của các hình thức liên kết kinh tế trongnông nghiệp

h Có môi trờng pháp lý thuận lợi cho sự hình thành và phát triển củaKTTT trớc hết là sự công nhận địa vị pháp lý của các trang trại trong hệ thốngnông nghiệp, tiếp đến là tạo hành lang và khuôn khổ pháp lý phù hợp choKTTT

2 Các điều kiện về phía trang trại.

a Chủ trang trại phải có ý chí và quyết tâm làm giàu từ nghề nông Đây

là điều kiện chủ quan có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với việc hình thành vàphát triển KTTT

b Chủ trang trại phải có sự tích luỹ nhất định về kinh nghiệm sản xuất,

có tri thức và năng lực nhất định về tổ chức sản xuất kinh doanh

c Phải có sự tập trung tới quy mô nhất định về các yếu tố vật chất củasản xuất, trớc hết là ruộng đất và tiền vốn

d Quản lý sản xuất của trang trại phải dựa trên cơ sở hạch toán và phântích kinh doanh

Chơng II

Cơ sở khoa học về phát triển

kinh tế trang trại

I- Kinh tế trang trại - tính đặc thù trong sản xuất nông nghiệp.

1 Sản xuất nông nghiệp với quy mô sản xuất hợp lý.

Đặc điểm của nông nghiệp khác với công nghiệp là phải tác động vàonhững vật sống (cây trồng, vật nuôi) nên không phù hợp với hình thức sảnxuất tập trung quy mô lớn, sử dụng nhiều lao động làm thuê tập trung Từ cuốithế kỷ 17, Anh là nớc đi vào công nghiệp hoá sớm nhất thế giới, có quan niệmcho rằng: Trong nền kinh tế hàng hoá TBCN, nông nghiệp cũng phải xây dựngcác xí nghiệp tập trung quy mô lớn nh các xí nghiệp công nghiệp Vì vậy thờigian đó đã có chủ trơng thúc đẩy quá trình tập trung ruộng đất, xây dựng các

xí nghiệp nông nghiệp t bản có qui mô lớn với hy vọng sẽ tạo ra nhiều nôngsản tập trung với giá rẻ Nhng ngợc lại hiệu quả sản xuất (năng suất) của các

xí nghiệp có quy mô lớn lại thấp hơn các mô hình sản xuất có quy mô nhỏhơn ở nớc ta chính bởi tập trung sản xuất quy mô lớn nh nông, lâm trờng vàhợp tác xã trong thời kỳ bao cấp trớc đây đã dẫn tới năng suất lao động thấp,không đáp ứng đợc yêu cầu phát triển kinh tế

Nhng nếu sản xuất với qui mô nhỏ quá thì sao? Đó là hình thức sản xuất

sẽ không đáp ứng đợc về yêu cầu về các yếu tố sản xuất "đủ lớn" vốn, đất, lao

động, trình độ chuyên môn hoá dẫn đến năng suất thấp (nh đã nêu ở chơngtrớc) mà đại biểu là kinh tế hộ với hạn chế của nó (sẽ trình bày cụ thể ở phầnII)

Nh vậy: Hiệu quả kinh tế trong sản xuất nông nghiệp đòi hỏi một quy môhợp lý trong điều kiện tự nhiên về địa lý, không gian, thời gian cụ thể

2 Tính u việt của hình thức sản xuất trang trại trong nông nghiệp.

KTTT mà chủ yếu là KTTT gia đình xuất phát từ kinh tế hộ do đó tính tựchủ trong sản xuất rất cao Ngời chủ trang trại vừa là ngời quản lý vừa là ngờilao động trực tiếp vào các yếu tố sản xuất, tính linh hoạt trong lao động bởi

đặc điểm tác động vào vật sống (cây trồng vật nuôi) đợc đáp ứng Mặt khác

lao động trong trang trại gồm cả lao động làm thuê và lao động chính (lao

động của ngời trong gia đình) ở các trang trại gia đình làm cho "hiệu quả quảnlý" trong sản xuất hơn hẳn các hình thức sản xuất khác dẫn tới năng suất lao

động cao hơn

KTTT với quy mô sản xuất hợp lý có khả năng thích ứng linh hoạt đợcvới yêu cầu thị trờng và hạn chế đợc nhợc điểm của các hình thức sản xuấtkhác; kinh tế hộ và xí nghiệp nông nghiệp quy mô lớn mà nguyên nhân cơ bản

là do đặc điểm trong sản xuất nông nghiệp không phù hợp hay không còn phùhợp nữa

Lúc đầu chính Marx cũng cho việc tập trung nông nghiệp thành các xínghiệp sản xuất quy mô lớn là điều tất yếu trong quá trình công nghiệp hoánền nông nghiệp TBCN - nhng đến tác phẩm cuối cùng, Marx đã viết "ngay ởnớc Anh với nền công nghiệp phát triển, hình thức sản xuất nông nghiệp có lợinhất không phải là xí nghiệp có quy mô lớn mà là các trang trại không dùnglao động làm thuê"

Do đó, KTTT phát huy đợc đặc thù riêng trong sản xuất nông nghiệp vớiquy mô hợp lý và linh hoạt làm cho năng suất lao động cao là cơ sở để tồn tại

và phát triển KTTT

II- Sự hình thành và phát triển KTTT là đòi hỏi khách quan của nền sản xuất hàng hoá trong cơ chế thị trờng.

1 Những hạn chế của kinh tế nông hộ trong sản xuất hàng hoá.

Kinh tế nông hộ có thể đợc xem xét ở hai giai đoạn sau:

- Giai đoạn thứ nhất: Kinh tế nông hộ mang tính tự cung tự cấp ở giai

đoạn này sản phẩm sản xuất ra chủ yếu là để thoả mãn nhu cầu của hộ gia

đình, nếu có trao đổi thì mục đích vẫn là để thỏa mãn nhu cầu đó.Do vậy ởgiai đoạn này cha thể hiện tính chuyên môn hoà trong sản xuất trình độ quản

lý và khoa học công nghệ đợc ứng dụng còn thấp nghãi là giai đoạn này cònnằm trong phơng thức sản xuất tự cung tự cấp của nền kinh tế tự nhiên

+ Giai đoạn thứ hai: Giai đoạn kinh tế nông hộ quá trộ lên sản xuất hànghoá ở giai đoạn này do năng suất lao động đợc nanag lên nhờ nâng cao đợctrình độ quản lý và ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất nền sản phẩmsản xuất ra có phần d thừa so với nhu cầu của hộ gia đình Phần d thừa này trở

thành hàng hoá trên thị trờng Dần dần các gia đình sản xuất hớng về đòi hỏicủa thị trờng, tính chuyên môn hoá trong trong sản xuất nhờ nhân công lao

động xã hội ngày một tăng Song do đặc điểm của kinh tế nông hộ là sản xuấtnhỏ, quy mô về vốn, đất đai, lao động không đáp ứng đợc đòi hỏi của nền sảnxuất hàng hoá ngày một phát triển Từ đó xuất hiện mâu thuẫn - hạn chế củakinh tế nông hộ - hình thức kinh tế mới ra đời kinh tế trang trại

2 Kinh tế trang trại là kết quả tất yếu của kinh tế hộ gắn với sản xuất hàng hoá là bớc tiến bộ mới về tổ chức sản xuất, nông nghiệp của nhân loại.

Nh đã trình bày ở trên kinh tế hộ với những hạn chế của nó không đápứng đợc yêu cầu của nền sản xuất hàng hoá trong cơ chế thị trờng Vậy sựthay thế hình thức sản xuất mới kinh tế trang trại - cơ khí khoa học về tiến bộtrong tổ chức sản xuất nh thế nào?

+ Về các yếu tố sản xuất: Đòi hỏi một quá trình tích tụ về vốn, đất, lao

động đủ lớn để tiền hành sản xuất ở trình độ chuyên môn hoá để sản xuấthàng hoá

- Vốn của trang trại phải đảm bảo để tiến hành sản xuất kinh doanh đầy

đủ chu kỳ kỳ sản xuất hàng hoá: từ quá trình nghiên cứu thị trờng, muanguyên vật liệu, công cụ lao động, thuê nhân công đến quá trình tiêu thụ sảnphẩm, đảm bảo về cơ cấu vốn cố định và vốn lu động

- Đất đai của trang trại đủ lớn về diện tích để tiến hành sản xuất tuỳ theongành nghề kinh doanh

- Lao động có trình đọ văn hoá và chuyên môn có thể tiếp thu đợc và ápdụng khoa học công nghệ và trong thâm canh, sản xuất nông nghiệp

+ Có áp dụng tiến bộ của khoa học kỹ thuật và sản xuất

+ Có hạch toán kinh tế trong quá trình sản xuất - kinh doanh với mụctiêu xác định lỗ lãi, lợi nhuận

+ Quản lý trang trại vừa mang tính sản xuất sản phẩm nông nghiệp vừamang tính kinh doanh Quản lý trong đó là một khoa học vừa là một nghệthuật

+ Sản xuất - kinh doanh của trang trại linh hoạt theo cơ chế thị trờngthông qua cạnh tranh Một động lực để phát triển sản xuất - phát triển kinh tế

3 Quy luật hình thành kinh tế trang trại.

Kinh tế trang trại đợc hình thành theo hai con đờng khác nhau:

Cách thứ nhất, đó là quá trình diễn ra chậm chạp một cách tự phát, lâudài gắn liền với quá trình tích tụ ruộng đất, chuyển dịch lao động và đô thị hoánông thôn Những chủ hộ nông dân làm ăn giỏi dần vơn lên giàu có sẽ mua lạiruộng đất của những nông dân nghèo không biết làm ăn hoặc đã chuyển dịchsang nghề khác để trở thành chủ trang trại- kinh tế trong trang trại ra đời.Cách thứ hai:Là quá trình hình thành mọt cách nhanh chóng các trangtrại dới tác động của Nhà nớc gắn liền với việc thực thi các chính sách tích cựccũng nh tiêu cực đối với nông dân Trên thế giới quá trình hình thành trang trại

ở Anh, Đức, Pháp đã diễn ra từ đầu thế kỷ 17 gắn liền vói việc tớc đoạt ruộng

đất và bần cùng hoá nông dan gắn với sự ra đời của cả công nghiệp và chủnghĩa t bản Các trang trại ở Mỹ đợc hình thành chủ yếu nhờ chính sách khaihoang và nhập c

ở nớc ta hơn 80% dân số vẫn sống ở nông thôn cộng với tỷ lệ tăng dân

số cao ở nông thôn đã làm cho bình quân ruộng đất canh tác đã giảm dới1000m2/ nhân khẩu Đây là mức bình quân vào loại thấp nhất thế giới Mặtkhác, đối với 80% dân số ở nông thôn hiện nay thì ruộng đất vẫn là tài sảnquan trọng nhất Chính vì vậy quá trình tích tụ ruộng đất tự phát để hình thànhtrang trại ở nớc ta sẽ diễn ra theo 2 sắc thái khác nhau là nhanh chóng ở cácvùng có điều kiện về đất đai thông qua các chính sách khuyến khích tích cựccủa nhà nớc và ngợc lại là quá trình tự phát chậm chạp diễn ra tại những vùng

đồng bằng đông dân phụ thuộc vào sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế và đô thịhoá Từ thực tế cho thấy, việc phát triển các trang trại cần tập trung ở cácvùng trung du, miền núi và các vùng đất còn hoang hoá và chỉ nên khuyếnkhích các trang trại vừa và nhỏ phù hợp với trình độ quản lý và điều kiện đất

đai của nớc ta

III Vị trí và vai trò của KTTT trong thời kỳ CNH-HĐH.

1 KTTT góp phần làm thay đổi cơ cấu kinh tế và bảo vệ môi trờng sinh thái.

- Kinh tế trang trại với phơng thức quản lý và sản xuất tiến bộ khắc phục

đợc tình trạng sản xuất manh muốn, lẻ tẻ bằng cách tạo nên các vùng chuyênmôn hoá và thâm canh cao Năng suất và chất lợng sản phẩm nông nghiệptăng lên cùng với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nông nghiệp nóiriêng và trong toàn bộ nền kinh tế nói chung

Trong nông nghiệp, KTTT làm phân công lao động, chuyên môn hóa cácngành nghề dẫn đến các sản phẩm đa dạng, hàm lợng trí tuệ trong sản phẩmngày một cao Cơ cấu ngành nghề trong nông nghiệp tự chuyển dịch bởi bàntay vô hình của thị trờng theo hớng hiện đại hóa Mặt khác trong quá trìnhphát triển hình thức sản xuất của mình,KTTT làm thay đổi cơ cấu kinh tế thểhiện:

+ Thúc đẩy sự phát triển công nghiệp chế biến và xuất hiện nhiều ngànhnghề mới; cùng với sự phát triển của nền kinh tế trong cơ chế thị trờng, nhucầu thị trờng ngày một cao từ đó đòi hỏi sản phẩm nông nghiệp đợc sản xuất

từ trang trại phải đợc chế biến nhằm đáp ứng thị trờng trong và ngoài nớc,cũngvì nhu cầu thị trờng mà từ đó xuất hiện một số ngành nghề chế biến mới đểthoả mãn nhu cầu ngày một phong phú hơn

+ Xuất hiện và phát triển các ngành dịch vụ ở nông thôn Trớc hết lànhững ngành dịch vụ phục vụ cho yếu tố đầu vào và đầu ra của trang trại để

đảm bảo yếu tố sản xuất của trang trại và tiêu thụ sản phẩm Về thực chất đâycũng chính là một hình thức chuyên môn hoá

Trong nền kinh tế quốc dân KTTT góp phần làm tăng trởng kinh tế trongnông nghiệp dẫn tới tỷ trọng về cơ cấu ngành nông nghiệp giảm dần trongGDP để đáp ứng đòi hỏi của quá trình CNH-HĐH Cơ cấu lao động trongnông nghiệp cũng giảm dần so với các ngành sản xuất vật chất và dịch vụkhác

Về môi trờng sinh thái do sản xuất tự chủ và vì lợi ích thiết thực lâu dài,các trang trại luôn khai thác hợp lý và quan tâm bảo vệ các yếu tố môi trờng,trớc hết là trong không gian sinh thái trại Phần lớn các trang trại ở trung du,miền núi đã góp phần quan trọng trong việc trồng rừng, bảo vệ rừng, phủ xanh

đất trống đồi núi trọc, những việc làm này đã góp phần tích cực cải tạo và bảo

bệ môi trờng sinh thái trên các vùng đất nớc

2 Kinh tế trang trại thúc đẩy sự phát triển của lực lợng sản xuất.

Nh chúng ta đã biết CNH-HĐH thực chất là quá trình đa sản xuất nhỏ lênsản xuất lớn dựa trên trình độ của lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất tơngứng

KTTT với hình thức sản xuất có hiệu quả kinh tế cao làm cho lực lợngsản xuất ngày một phát triển dới tác động của các yếu tố sản xuất, trình độquản lý, khoa học kỹ thuật v.v Một mặt trong quá trình CNH-HĐH nông

thôn với trình độ của lực lợng sản xuất ngày càng phát triển của mình là một

động lực quan trọng để tiến hành CNH-HĐH đất nớc Mặt khác CNH-HĐH lạisản sinh ra tiến bộ khoa học kỹ thuật và tác động trở lại để thúc đẩy sự pháttriển của lực lợng sản xuất Sự tác động hữu cơ trên có thể hiểu là "bàn tay vôhình" có tính dây chuyền đa CNH-HĐH đến thành công

3 Tính tất yếu của sự phát triển KTTT trong thời kỳ CNH-HĐH.

a Kinh tế trang trại là sự phát triển tất yếu của nền nông nghiệp trong quá trình CNH-HĐH.

+ Chính CNH đã đặt yêu cầu khách quan cho phát triển sản xuất nôngsản hàng hoá nhằm đáp ứng yếu cầu CNH-HĐH và tạo ra những điều kiện chokinh tế trang trại hình thành và phát triển KTTT là một tiến bộ mới về tổ chứcsản xuất nông nghiệp chung của xã hội loài ngời

b Kinh tế trang trại là loại hình tổ chức sản xuất nông nghiệp gắn liền với quá trình CNH từ thấp đến cao.

- Trong giai đoạn đầu của CNH, KTTT phát triển theo hớng kinh doanhtổng hợp, sau đso từng bớc đi vào sản xuất tập trung chuyên canh lớn

- ở hầu hết các nớc, trang trại là hình thức tổ chức sản xuất giữ vị tríxung kích trong quá trình CNH nông nghiệp, nông thôn và trở thành lực lợngchủ lực khi nền kinh tế phát triển đến giai đoạn cao

c Kinh nghiệm của các nớc cho thấy những điều kiện cần thiết cho sự

hình thành và phát triển KTTT đối với mỗi quốc gia là có nền kinh tế pháttriển theo hớng CNH, hình thành nền kinh tế thị trờng Trong đó các yếu tốsản xuất nông nghiệp đầu vào, đầu ra đều là hàng hoá và có sự tác động củaNhà nớc, công nhận và khuyến khích kinh tế trang trại phát triển

Phát triển KTTT ở các nớc đang phát triển trên đờng đi lên CNH, trong

đó có Việt Nam là phù hợp với quy luật kinh tế khách quan, là điều cần thiết

Chơng III

Quan điểm và phơng hớng phát triển kinh

tế trang trại trong thời kỳ

CNH-HĐH nớc ta.

I- Những quan điểm cơ bản về phát triển KTTT ở nớc ta.

Quan điểm phát triển KTTT xuất phát từ "cơ sở khoa học về phát triểnkinh tế trang trại" Coi sự phát triển của KTTT là tất yếu là quy luật kinh tếkhách quan và đặc biệt là phát triển KTTT đáp ứng yêu cầu của CNH-HĐH

đất nớc Trên cơ sở đó phát triển KTTT cần dựa trên những quan điểm sau

đây

1 Kinh tế trang trài (KTTT) sẽ là loại hình sản xuất cơ sở chủ yếu trong nền nông nghiệp hàng hoá, phát triển theo hớng sản xuất hàng hoá.

Quan điểm này có vị trí rất quan trọng Qua đó cho biết vai trò của KTTT

đối với sự phát triển của nền nông nghiệp trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân,phát triển nh thế nào và hớng nào? Cơ sở khoa học của quan điểm này đã đợctrình bày ở chơng trớc có thể tóm tắt lại nh sau:

+ KTTT là hình thức sản xuất kinh doanh phù hợp với đặc điểm của sảnxuất nông nghiệp trong nền kinh tế thị trờng

- Tác động vào vật sống (cây trồng, vật nuôi)

- Cho phép ngời nông dân sử dụng một cách đầy đủ, hợp lý và hiệu quảnhấ nguồn tài nguyên nông nghiệp để sản xuất

- Với nớc ta, sản xuất nông nghiệp còn mang nặng tính tự cung, tự cấpthì trang trại là hình thức thích hợp nhất để chuyển nền nông nghiệp này sangsản xuất hàng hoá

- Có khả năng dung nạp các quy mô sản xuất khác nhau (nh vừa và lớn).+ Sự hình thành và phát triển KTTT là đòi hỏi khách quan của nền sảnxuất hàng hoá trong cơ chế thị trờng

- Có khả năng dung nạp các trình độ sản xuất nông nghiệp khác nhau vềxã hội hoá, chuyên môn hoá, thơng phẩm hoá.

- Có khả năng dung nạp và năng lực các cấp độ công nghệ khác nhau từthô sơ đến hiện đại

- Có khả năng liên kết các loại hình khác nhau

- Khắc phục đợc hạn chế về yếu tố sản xuất trình độ quảnl ý, khoa học,công nghệ, khả năng thích ứng với thị trờng so với các hình thức sản xuấtnông nghiệp khác

+ Kinh tế trang trại có vị trí và vai trò đặc biệt quan trọng đối với quátrình CNH-HĐH

- Thúc đẩy sự phát triển của lực lợng sản xuất

- Làm thay đổi cơ cấu kinh tế, đời sống xã hội và đảm bảo môi trờng sinhthái

Từ cơ sơ khoa học nh đã trình bày ở trên có thể đa ra kết luận KTTT sẽ làmột trong những loại hình sản xuất cơ sở chủ yếu trong nông nghiệp nớc tanhững năm tới

2 Phát triển KTTT vừa phải đạt hiệu quả kinh tế cao vừa đảm bảo không chệch hớng XHCN.

Hiệu quả KTTT phải đợc đánh giá trên ba mặt: Hiệu quả kinh tế, hiệuquả xã hội và hiệu quả môi trờng

Việc nâng cao hiệu quả kinh tế là nhiệm vụ trung tâm của KTTT Nhnghiệu quả kinh tế không chỉ xét một chiều mà cần gắn liền với hiệu quả xã hội

và bảo vệ môi trờng sinh thái Hiệu quả của KTTT thể hiện ở tạo việc làm, xoá

đói giảm nghèo, tăng các hộ giàu, khá trong vùng là bộ phân tiên tiến có trình

độ phát triển cao hơn so với các bộ phận khác trong nông thôn, KTTT làm

g-ơng mẫu cho các hộ nông dân áp dụng khoa học kỹ thuật và công nghệ, dẫndắt các hộ nông dân ngày càng tốt hơn

Sự tồn tại và phát triển KTTT là một tất yếu khách quan cần đợc khuyếnkhích phát triển Phát triển KTTT có chệch hớng XHCN hay không phải xemxét hoạt động của trang trại có đi ngợc với mục tiêu XHCN hay không Theoquan điểm Mac-xít xuất phát từ hình thức chi phối có thể phân KTTT gồm: