nguyễn thị kiên, lớp sư phạm ngữ văn k53. mã sinh viên 08010037. ngày sinh 31-10-1990. lớp môn học LIT2012

Khuất Nguyên- nhà tư tưởng và chính trị lớn đương thời tuy được Sở Hoài vương trọng dụng phong làm tả đồ một chức quan gần gũi nhà vua nhưng các chủ trương cải cách chính trị của ông ngà

Họ tên: Nguyễn Thị Kiên

Lớp: sư phạm ngữ văn k53

Mã sv: 08010037

Lớp môn học: LIT2012

ĐỀ TÀI CHỌN CÂU 2: ANH CHỊ HÃY TỰ CHỌN MỘT VĂN BẢN HOẶC MỘT NHÓM VĂN BẢN HAY CÁC BỘ PHẬN CỦA VĂN HỌC TRUNG QUỐC CỔ ĐẠI( “THI KINH” HOẶC “LY TAO” CỦA KHUẤT NGUYÊN) QUA ĐÓ QUAN SÁT TỪ GÓC NHÌN VĂN HỌC

SỬ ĐỐI VỚI NHỮNG TRƯỚC TÁC ĐÓ

BÀI LÀM

Khuất nguyên là nhà thơ vĩ đại đầu tiên trong lịch sử văn học Trung Quốc Một thể loại đánh dấu tên tuổi của Khuất Nguyên, do ông sáng lập ra chính là Sở từ xuất hiện vào thế kỷ thứ tư trước công nguyên

ở nước Sở (nam Trung Quốc) Sở từ cũng như Kinh Thi, với giá trị hiển nhiên của nó, từ lâu vẫn được công nhận là đỉnh cao của thơ ca cổ đại Trung Quốc Nhưng so với Kinh Thi, Sở từ đạt tới bước phát triển rất lớn

về mặt chủ đề cũng như về mặt nghệ thuật thể hiện, nhất là về sử dụng từ ngữ cũng hết sức đẹp đẽ và phong phú Chính điều đó đã làm nên giá trị trường tồn của thể loại Sở từ, ngay từ khi mới ra đời đã rọi sáng thi đàn thời ấy và cho tới tận hôm nay vẫn còn nguyên giá trị Một tác phẩm tiêu biểu của Sở từ, thể hiện rõ bước phát triển rất lớn cả về mặt nội dung lẫn nghệ thuật đó chính là Ly Tao Ly Tao là tác phẩm tiêu biểu của Khuất Nguyên Đó là bài thơ trữ tình dài nhất thời cổ đại Trung Quốc Tác phẩm gồm ba trăm bảy mươi ba câu, hai ngàn bốn trăm chín mươi chữ Đó là

một kiệt tác thi ca lãng mạn Lý tưởng cao cả và tình cảm nồng nàn của bài thơ tỏa ra chói lọi khác thường Do dung lượng tác phẩm rất dài nên tôi chỉ chọn phân tích nghệ thuật tác phẩm trong bốn khổ đầu bài thơ để thấy được sự sáng tạo, đổi mới trong nghệ thuật của tác giả

Trước tiên, ta hãy tìm hiểu xem thời đại Khuất Nguyên có đặc điểm gì chi phối toàn bộ nội dung tác phẩm Ly tao, thử xét xem điều gì tạo nên một Khuất Nguyên vừa chính trị cũng lại vừa nhà thơ

Thời đại Khuất Nguyên sống (390-278 TCN) được mệnh danh là

“Chiến Quốc” khi mười hai nước lớn thời Xuân Thu đã hợp thành bảy nước lớn giành giật quyền binh từ tay nhau, nhằm thống nhất Trung Quốc Lúc bấy giờ, nước Sở- tổ quốc của Khuất Nguyên từng là xứ sở hùng mạnh đang bước vào thời kỳ suy vong Khuất Nguyên- nhà tư tưởng

và chính trị lớn đương thời tuy được Sở Hoài vương trọng dụng phong làm tả đồ (một chức quan gần gũi nhà vua) nhưng các chủ trương cải cách chính trị của ông ngày một mâu thuẫn với quyền lợi của các đại thần trong triều Bọn chúng gồm thượng quan đại phu Cần Thượng, lệnh doãn

Tử Lan, tư mã Tử Tiêu, nam hậu của Hoài Vương Trịnh Tụ… lập mưu gièm pha Khuất Nguyên một cách hiểm độc Hoài Vương ngu muội và bất lực dần dần xa lánh Khuất Nguyên, thậm chí còn bắt ông đem đi đày Trải hơn hai mươi năm phiêu bạt, Khuất Nguyên một mực trung thành với lý tưởng của mình, không hề khoan nhượng, thỏa hiệp với tập đoàn thống trị hủ bại Ông cũng không bao giờ xa rời tổ quốc nước Sở, ngược lại ông ngày một quan tâm hơn đến cuộc sống, nỗi khổ và nguyện vọng của nhân dân xứ sở Và lời nói qua thơ ca của ông cũng ngày một vang lên mạnh mẽ:

Chỉ thở dài mà gạt lệ

Thương nhân dân còn khổ nhiều

( Ly tao)

Muốn vùng dậy mà chạy vung

Thấy khổ dân mà phải lặng

( Trừu tư)

Có thể nói Khuất Nguyên không bao giờ viết như một người đứng ngoài quan sát lạnh lùng mà như một ca sĩ giàu lòng yêu nước, hát với tình cảm sâu sắc toát lên từ nơi sâu thẳm đáy con tim mình Đối với ông, nỗi khổ đau của nhân dân cũng chính là nỗi khổ đau của chính bản thân ông, sự hạnh phúc của nhân dân cũng chính là hạnh phúc của ông Thời gian mà ông bị đi đày lên Hán Bắc là thời gian thể hiện rõ nhất tình cảm của ông đối với đất nước, với nhân dân Và cũng trong thời gian này người ta cho rằng Ly tao được ra đời trên con đường đi đày lúc đó Lý do

để tác giả viết nên bài thơ này không chỉ là tình cảm với nhân dân, với đất nước mà còn là nỗi uất hận bị vùi dập của Khuất Nguyên Như vậy, ta có thể dễ dàng đoán ra được nội dung chủ yếu của tác phẩm, đó chính là nỗi phẫn uất với lực lượng chính trị hủ bại lúc bấy giờ, sự trách giận với nhà vua và một tâm sự của chính tác giả-chủ thể trữ tình Và như vậy, điều kiện làm nên bài thơ là điều kiện khách quan: bối cảnh chính trị -lịch

sử-xã hội

Sau đó ông được trở về triều đình nhưng được một thời gian sau, con của vua lên thay, lại có những bất hòa với Khuất Nguyên và lại đày ông xuống Giang Nam Khi quân triều đình tấn công và đốt cháy Sính

Đô, ông đã nhảy xuống sông Mịch La tự vẫn để giữ tròn khí tiết Nhà thơ

đã thanh minh cái chết của mình bằng hai câu thơ:

Ký mục túc dữ vi mỹ chính hề

Ngô tương tòng Bành Hàm chi sở cư

(vì trong nước không có ai cùng ta xây dựng nền chính trị tốt đẹp nên ta phải bắt chước Bành Hàm chết cho qua đời)

Tư tưởng chính trị của Khuất Nguyên bị sụp đổ là một cái tất yếu Cái hay của Khuất Nguyên là ông không những là một nhà chính trị mà ông còn là một nhà thơ tài năng bẩm sinh và tác phẩm Ly tao là tác phẩm

thể hiện rõ nét nhất tài năng của Khuất Nguyên, thể hiện sâu đậm nhất những tình cảm, con người, sự kiện trong cuộc đời Khuất Nguyên

Việc đặt tên cho tác phẩm Ly tao được Tư Mã Thiên giải thích rằng

“Ly tao” là “ly ưu” (lo âu) Trong Bài đề tựa ca ngợi Ly tao, Ban Cố đời Hán cũng đã viết: “Ly là gặp phải, tao là lo âu Rõ ràng là bản thân phải

gặp lo âu mới viết nên những dòng thơ đó” Ly tao đã thuật lại nỗi niềm đau khổ của nhà thơ “gặp phải lo âu” và diễn tả một cách khúc chiết, thiết tha, nỗi ưu phiền sâu kín nhất từ đáy lòng ông Chính vì vậy mà trong bài thơ trữ tình này có nhiều đoạn tự sự Có thể coi bài thơ này là một thiên

“tự truyện” của nhà thơ Nó đã lột tả sâu sắc, rõ ràng tư tưởng và hành động trong hơn một nửa đời người của ông

Bài thơ được chia làm tám phần: phần một và phần tám rất ngắn, còn phần hai tới phần bảy rất dài Phần mở đầu giới thiệu gia thế của nhà thơ khi nhà thơ ra đời và ước mơ hoài bão thời thơ ấu của ông Phần kế tiếp kể những thăng trầm không may của nhà thơ trên lĩnh vực chính trị Phần thứ ba miêu tả nỗi lòng của ông sau khi bị bức hại, đồng thời cũng phản ánh tinh thần kiên trì lý tưởng cho tới lúc chết, không mảy may chịu khuất phục của ông Phần thứ tư miêu tả lại lúc Nữ tu khuyên Khuất Nguyên không cần phải “thích bóng bẩy khoe khoang”, ông liền trình bày với Trùng Hoa trong truyền thuyết, trực tiếp nói lên lý tưởng sự nghiệp chính trị cuả mình Những phần còn lại của bài thơ là nỗi lòng buồn rầu,

u uất của ông, ước mơ và mâu thuẫn trong con người ông giữa ở lại và ra

đi và cuối cùng là tấm lòng của Khuất Nguyên nguyện chết cho lý tưởng của mình Như vậy, làm nên sự trường tồn của tác phẩm một phần chính

là nội dung thấm nhuần tư tưởng và tình cảm của tác giả và một phần chính là nghệ thuật của tác phẩm Vậy nghệ thuật của tác phẩm nằm trong mối tương quan với văn bản như thế nào, ta hãy tìm hiểu qua bốn khổ đầu

để biết rõ hơn một trong những nguyên nhân làm nên sự trường tồn của tác phẩm

Sự sáng tạo đầu tiên của Khuất Nguyên chính là thể loại sở từ Sở

từ là tên gọi một thể thơ ra đời thời Chiến Quốc ở vùng phương nam của Trung Quốc là nước Sở Đặc điểm của thể thơ này là có năm hoặc sáu chữ một câu, tiết tấu là 2/3 hoặc 3/3 Đặc điểm này khác với Thi Kinh vì thi kinh có bốn chữ,tiết tấu là 2/2 Trong thi kinh còn

có ngữ khí hề nhưng xuất hiện không đều đặn, ngược lại trong Sở từ,

hề xuất hiện phổ biến và theo quy luật, mang đặc trưng thể loại, đậm sắc thái địa phương Hoàng Bá Tư, người đời Tống nói: “Các tác phẩm của Khuất Nguyên, Tống Ngọc đều làm bằng tiếng nước Sở, ghi lại

âm thanh của nước Sở, chép phong tục nước Sở, gọi tên sản vật của nước

Sở, vì thế mà gọi là Sở từ”

Khuất Nguyên đã nâng Sở từ-từ một thể loại của văn học dân gian lên tầm bác học

Tác phẩm đã có một sự vận dụng sáng tạo thủ pháp nghệ thuật tỉ hứng của Thi Kinh, nhưng đã được phát triển lên một bước cao hơn,

mở rộng hiệu quả sử dụng thủ pháp này ra toàn bộ tác phẩm Thủ pháp

nghệ thuật tỉ hứng vịnh vật, vịnh sử, diễm tình sử dụng hương thảo mỹ

nhân cùng thủ pháp du tiên, dùng thế giới tiên nhân tiên cảnh được sử dụng trong tác phẩm, trong quan hệ đối xứng về mặt phẩm chất, mang đậm hiệu quả thẩm mỹ của tác giả đã trở thành mẫu mực chi văn nhân hậu thế

Thủ pháp nghệ thuật nằm ở ngay những câu đầu của tác phẩm là thủ pháp nghệ thuật ẩn dụ:

Trong ta đã mười phần lộng lẫy Chải chuốt càng thêm nảy xinh tươi Thủ pháp này là một sáng tạo mới của Khuất Nguyên mà trong Thi Kinh không hề có Một số nhà thơ hay người đọc khác khi đọc hai câu thơ này lại hiểu theo nghĩa khác: đó là Khuất Nguyên từ nhỏ chỉ biết chăm chút cho ngoại hình của mình mà không lo tới những việc quan trọng hơn Nhưng mấy ai hiểu hết được ý nghĩa sâu xa ẩn trong đó Câu thơ muốn nói là nhà thơ ngay từ bé đã có khuynh hướng hướng về cái

đẹp, muốn tìm cho mình sự hoàn thiện trong các phẩm chất về tinh thần

và ẩn ý đó càng được bộc lộ rõ rệt trong quá trình phát triển của bài thơ

Trước đó tác giả có sự sáng tạo mới trong tác phẩm Đó chính là việc tác giả tự xưng rõ danh tính, gốc gác của mình:

Bá Dung nhớ cha ta thưở nọ Vốn dòng vua về họ Cao Dương Tháng giêng đầu tiết xuân sang Cõi đời ta xuống giữa đương ngày Dần…

Đây cũng là điều mà các tác giả xưa thường hạn chế nói về mình trong thơ, nhưng Khuất Nguyên thì khác Ông sẵn sàng ghi rõ họ, tên mình, cả dòng dõi ông cha, có họ xa với Vua Nhưng nhắc như vậy không phải là để khoe khoang mà nó là một nguyên nhân của sự tận tụy trung thành, gắn bó của tác giả với triều đình

Trong ba đối tượng trữ tình được nhắc tới trong thơ Khuất Nguyên thì đối tượng mà ông hướng tới khá nhiều đó chính là tầng lớp quan lại quý tộc hủ bại Đó là kẻ thù lớn nhất của Khuất Nguyên trên con đường chính trị Nhắc tới chúng, tác giả nói bằng thái độ đầy căm phẫn:

Hám vui bọn chúng không biết sợ Đường tối tăm hiểm trở xiết bao Không những là thái độ căm phẫn, tác giả còn tỏ rõ thái độ vạch trần, tố cáo sự coi thường phép tắc của chúng Viết về chúng, Khuất Nguyên đã sử dụng nghệ thuật vịnh vật, nhưng là vịnh vật “ngược” so với những gì mà ông dùng thủ pháp này để viết về mình Tác giả hướng tới những kẻ mà:

Chúng chen chúc trên đường vụ lợi Tấm lòng tham, tham mãi tham hoài Đem dạ mình, đọ bụng người

Sinh tình ghen ghét đặt lời gièm pha Mồi phú quý cố mà theo đuổi

Chúng ghen ta có mày ngài Phao cho ta tiếng con người lẳng lơ

………

Đua nhau theo mức vẹo thước cong Khuôn vuông mẫu thẳng chẳng dùng Cúi luồn cầu cạnh một dòng như nhau Vịnh vật “ngược” ở đây chính là tác giả đã sử dụng những hình ảnh, sự vật “không đẹp”, hay xấu xí “mức vẹo thước cong” để chỉ những

kẻ “chen chúc, vụ lợi, tham lam, ghen ghét, cúi luồn, cầu cạnh…” Những kẻ thế nào thì cái mà đem ra để mà so sánh với chúng thì cũng phải “xứng” với chúng thôi Khi bài thơ này được truyền bá rộng rãi, không ít kẻ đã luôn chờ cơ hội, rình rập để hãm hại Khuất Nguyên, như những kẻ “có tật giật mình” Không ít người đã hiểu “khuôn vuông mẫu thẳng” ở đây là những phép tắc chuẩn mực của người làm quan thời phong kiến là phải nhất nhất tuân theo lệnh vua, hay là những chuẩn mực đạo đức của xã hội Một số tác giả cùng thời tâm giao với Khuất Nguyên

và một số nhà thơ khác đương thời cũng như hiện nay đã phát hiện thấy cái hay của tác giả khi sáng tạo ra hình ảnh này Hình ảnh này đối lập với việc tác giả tự nói về mình, hay nói đúng hơn là tác giả sử dụng thủ pháp

nghệ thuật vịnh vật “xuôi” Vậy vịnh vật là gì và sử dụng nó thì tác giả có

dụng ý gì?

Vịnh vật là mượn sự vật để ví với phẩm chất và nhân cách của

mình Tác giả đã sử dụng cách nói xuôi, vịnh vật xuôi- đó là sử dụng những hoa thơm cỏ lạ, là những sự vật tốt để ví với những người tốt, có phẩm chất cao đẹp như mình Bên cạnh đó tác giả cũng sử dụng cách nói ngược, vịnh vật ngược- đó là sử dụng những loài hoa, sự vật xấu nói về tầng lớp quý tộc Vậy tác giả sử dụng vịnh vật , cách nói xuôi để nói về

mình như thế nào để làm nổi bật tấm lòng của mình với đất nước và tạo

sự đối lập rõ ràng với tầng lớp quan lại kia?

Tác giả đã mượn tất cả thế giới thực vật để cách điệu hóa trong việc diễn tả tứ thơ của mình, cảnh phồn vinh trên đất nước nhà thơ;

Hoa tiêu hoa quế lộn mùi

Cứ gì hoa huệ được người yêu đương

Và lòng tự hào, lòng tin mạnh mẽ vào sức cố gắng của nhà thơ:

Chín vườn lan lại nghìn sào huệ Một mình ta chăm chỉ hôm mai

Tứ tiêu bạch chỉ xen vai

Kẹ trong đỗ nhược bao ngoài tân đi Tấm lòng của Khuất Nguyên đối với nhân dân và đất nước Sở thật

là trong sáng, đẹp như Nguyễn Du đã ca ngợi :

Khuất Nguyên tâm, Tương giang thủy Thiên thu vạn thu thanh kiếm đề

(Biên Gỉa Nghi) Dịch :

Lòng Khuất Nguyên, nước sông Tương Ngàn năm, vạn năm vẫn trong suốt Một tấm lòng trinh bạch, muốn hiến dâng cho đất nước, không mảy may vương vấn chút riêng tư, đẹp đẽ như sông Tương trong suốt Tấm lòng ấy là cơ sở cho tư thế đàng hoàng của con người yêu nước được mô

tả trong thơ Khuất Nguyên Trong Ly tao :

Mũ ta đội sốc cho cao ngất Dai ta đeo buông thật dịu dàng Khuất nguyên ví mình như hương thảo, « nội mỹ và tu năng »

Chín vườn lan lại nghìn sào huệ Một mình ta chăm chỉ hôm mai

Sự chăm sóc cây hoa chính là sự tu năng, còn những cây hoa đẹp thì chính là nội mỹ

Còn khi nói về mỹ nhân thì ông lại chải chuốt, làm xinh :

Không năng chải chuốt làm xinh Tại ai đâu chỉ tại mình đấy thôi Việc ông ví mình với một người con gái có «mày ngài », « làm xinh… » thuộc về khách thể được vật hóa Ông sử dụng cả những hương thảo và mỹ nhân là hiện tượng vịnh vật, vịnh vật hóa để ví với người : cái hay, cái tốt ví với người tốt và ngược lại, cái xấu, cái không hay thì ví với người xấu.Chúng ta ghi nhận sáng tạo đầu tiên của Khuất Nguyên về mặt thủ pháp : đó là sử dụng những hình ảnh, vịnh vật trong bài thơ

Tác giả còn sử dụng một số sự vật khác để nói về phẩm chất của mình :

Khuôn vuông mẫu thẳng chẳng dùng

Đó chính là phẩm chất của một con người cương trực, thẳng thắn

và cũng hết lòng vì dân, vì nước Nói về mình như vậy và tác giả cũng sử dụng những sự vật xấu xa, cỏ hôi để nói về bọn gian nịnh :

Đầy nhà dây rợ cỏ tranh

Người ta mặc cả sao mình lại không Hay :

Cỏ hôi đeo dắt đầy mình

Hoa lan thơm ngát chê bai chẳng dùng

Và :

Phân tro xếp đống đầy nhà

Cánh hồi cánh quế cho là không thơm Thủ pháp vịnh vật ở đây được tác giả dùng thật đắt, thật đúng và phù hợp với đối tượng mà tác giả đề cập tới Ta có thể thấy rõ sự đối lập ở đây giữa một bên là hoa thơm- nhân cách cao đẹp của tác giả và một bên

cỏ hôi-những kẻ luồn cúi cầu cạnh, những kẻ coi chuẩn mực chỉ là cỏ rác

Thủ pháp thứ hai cũng mang phong vị vịnh đó là vịnh sử Vịnh sử

là cách lấy việc xưa, người xưa để nói nay, qua đây thể hiện rõ thái độ của tác giả, khen chê rõ rệt, không khen thì chê Tác giả đã sử dụng cách nói tới các vị vua thời trước :tốt có mà xấu cũng có để so sánh với thời nay :

Theo đạo chính nhằm đường ngay thẳng, Nghiêu Thuấn xưa thiệt đấng minh quân

Cớ sao Kiệt Trụ ngu đần Đâm đâù lối sắt sa chân đường cùng ! Thái độ của tác giả ở đây thật rõ ràng, đối tượng mà tác giả hướng tới cũng thật rõ ràng, đó chính là thái độ thán phục, hay nói đúng hơn là thái độ với những người cùng nguyện vọng và chí hướng với ông, những người biết nhìn xa trông rộng, đó là Nghiêu, Thuấn, và đó cũng là thái

độ phê phán với những vị vua « ngu đần » là Kiệt, Trụ Nhắc tới những vị vua này, Khuất Nguyên muốn nhắc Sở Hoài vương cần noi theo các nhân vật tài, trí như Nghiêu, Thuấn Dẫn tên những vị vua ấy không lý do nào khác ngoài lý do ấy, Khuất Nguyên hi vọng Sở Vương sẽ thay đổi, noi theo những tấm gương tốt Có lẽ đây là lời thuyết phục của tác giả với Sở Vương, và để tăng thêm trọng lượng cho lời thuyết phục của mình, tác giả

đã dẫn thêm những tấm gương về các vị vua hôn quân thời trước để cảnh báo vua Sở :

Mê hát xướng kia đời nhà Hạ Vua Thái Khang thỏa dạ vui chơi Chẳng lo chẳng nghĩ lâu dài Năm con mới phải lạc loài bốn phương

………

Đến vua Ngáo cậy mình sức khỏe Chẳng giữ gìn chỉ phí ăn chơi Quên mình ngày tháng dong dài Quá vui khi đã để rơi mất đầu