Lòng căm thù đậ ược nhen nhóm lên t đó.
Trang 1Phan Thái Ất - Người chiến sỹ cách mạng
trung kiên
T i Hi u Yên Xuân (Di tích L ch s ạ ệ ị ử Văn hóa qu c gia) thu c đ a bàn xã ố ộ ị Lĩnh S n (Anh S n) có tr ng bày nh nh ng chi n s cách m ng th h đ u tiên ơ ơ ư ả ữ ế ỹ ạ ế ệ ầ
c a huy n Anh S n. N m hàng đ u tiên là nh m t thanh niên có khuôn m t ủ ệ ơ ằ ở ầ ả ộ ặ phúc h u, v ng trán cao và ánh m t c ậ ầ ắ ươ ng ngh Đó là Phan Thái t (18941967) ị Ấ
Bí th đ u tiên c a Chi b Yên Xuân, sau này là Bí th T nh y đ u tiên c a t nh ư ầ ủ ộ ư ỉ ủ ầ ủ ỉ
Qu ng Ngãi ả
Chân dung chi n s cách m ng Phan Thái t ( nh t li u).ế ỹ ạ Ấ ả ư ệ
Trang 2Phan Thái t là con út trong m t gia đình giàu truy n th ng yêu nẤ ộ ề ố ước, thương dân làng Yên Xuân (nay thu c xã Lĩnh S n Anh S n). C thân sinh và ngở ộ ơ ơ ụ ười chú
c a ông tham gia phong trào Văn thân, C n Vủ ầ ương r i sa vào tay gi c Pháp, b đánhồ ặ ị
đ p dã man nh ng v n gi v ng khí ti t. T nh , Phan Thái t đã đậ ư ẫ ữ ữ ế ừ ỏ Ấ ược ch ng ki nứ ế
cu c s ng kh c c, l m than c a ngộ ố ổ ự ầ ủ ười dân dưới ch đ th c dân phong ki n. Cùngế ộ ụ ế
v i đó là s tham lam, tàn b o và b t nhân c a b n cớ ự ạ ấ ủ ọ ường hào đ a phị ương, tay sai c aủ
th c dân Pháp. Lên 8 tu i, ông đã ph i ch u c nh m côi cha và c nh ngự ổ ả ị ả ồ ả ười m b bonẹ ị tay sai tra t n, l y ki m gõ lên đ u thành thấ ấ ế ầ ương t t. Lòng căm thù đậ ược nhen nhóm lên t đó. Dù hoàn c nh khó khăn nh ng m v n cho ông theo h c ch Nho và chừ ả ư ẹ ẫ ọ ữ ữ
qu c ng Th y đ d y ông là m t ngố ữ ầ ồ ạ ộ ười có t tư ưởng yêu nước, luôn nêu lên nh ngữ tâm gương anh hùng kim c đ giáo d c tinh th n yêu nổ ể ụ ầ ước cho l p l p h c trò.ớ ớ ọ
Bước vào l a tu i thanh niên, Phan Thái t và m t vài ngứ ổ Ấ ộ ười b n thân thạ ường xuyên g p g đ trao đ i nh ng thông tin m i t sách báo và nh ng thông tin thu th pặ ỡ ể ổ ữ ớ ừ ữ ậ qua nh ng ngữ ười tham gia ho t đ ng trong các t ch c cách m ng. Năm 1922, ôngạ ộ ổ ứ ạ
ch trủ ương thành l p nhóm Tâm giao nh m m c đích trao đ i thông tin, ph bi n sáchậ ằ ụ ổ ổ ế báo, th ca c vũ tinh th n yêu nơ ổ ầ ước. Trong đó, có nh ng tài li u nói v cách m ng vàữ ệ ề ạ
nh ng bài th yêu nữ ơ ước c a chí s Phan B i Châu. Sau đó, các thành viên nhóm Tâmủ ỹ ộ giao quy t đ nh góp ru ng cày chung và hùn v n m hi u thu c b c. Hai năm sau, khiế ị ộ ố ở ệ ố ắ
s v n đã tăng lên kha khá, nhóm Tâm giao m r ng kinh doanh thêm hàng t p hóa vàố ố ở ộ ạ ngày càng “ăn nên làm ra”. Nhóm quy t đ nh đ i tên thành H i Ái h u và mua l i cănế ị ổ ộ ữ ạ nhà g hai t ng, t ng dỗ ầ ầ ưới dùng đ bán hàng, t ng trên dùng đ ti p khách và n i đàmể ầ ể ế ơ
đ o c a nh ng ngạ ủ ữ ười cùng chí hướng. Ngôi nhà y đấ ược đ t tên là Hi u Yên Xuân.ặ ệ
Qua sách báo, m i ngọ ười bi t đế ược nh ng ho t đ ng c a t ch c Vi t Namữ ạ ộ ủ ổ ứ ệ Thanh niên cách m ng đ ng chí h i và tích c c hạ ồ ộ ự ưởng ng, ng h Sau đó, trên c sứ ủ ộ ơ ở
H i Ái h u, chi b Vi t Nam Thanh niên cách m ng đ ng chí h i do Phan Thái t làmộ ữ ộ ệ ạ ồ ộ Ấ
Bí th Đ n tháng 9/1929, chi b Vi t Nam Thanh niên cách m ng đ ng chí h i Yênư ế ộ ệ ạ ồ ộ ở Xuân được chuy n thành chi b c a t ch c Đông Dể ộ ủ ổ ứ ương c ng s n đ ng. Đây chính làộ ả ả chi b đ u tiên Anh S n, đ ng th i cũng là m t trong nh ng chi b đ u tiên độ ầ ở ơ ồ ờ ộ ữ ộ ầ ược thành l p vùng nông thôn Ngh An. Lúc đó, Phan Thái t đậ ở ệ Ấ ược đ ng chí Nguy nồ ễ Phong S c Trung ắ ương y viên ph trách X y Trung K c làm Bí th chi b Đ ngủ ụ ứ ủ ỳ ử ư ộ ồ chí Nguy n Phong S c h i: “Đ ng ta gi m i b t đ u l p. Đ ch còn m nh, ho t đ ng sễ ắ ỏ ả ờ ớ ắ ầ ậ ị ạ ạ ộ ẽ
r t gian kh Anh th nghĩ xem chúng ta có làm đấ ổ ử ược không? Đã nên làm ch a hay đ iư ợ lúc khác?”. Sau m t h i suy nghĩ, Phan Thái tộ ồ Ấ đáp r ng: “Bi t là khó nh ng mu nằ ế ư ố
người sau ti p t c thì chúng ta bây gi ph i b t đ u làm”.ế ụ ờ ả ắ ầ
Cu i năm 1929, t i H i ngh thành l p T ng Nông h i Ngh An, Phan Thái t ti pố ạ ộ ị ậ ổ ộ ệ Ấ ế
t c đụ ược ch đ nh làm Bí th T ng h i. Ghi nh l i d n c a đ ng chí Nguy n Phongỉ ị ư ổ ộ ớ ờ ặ ủ ồ ễ
S c “Có Đ ng r i ph i làm cho dân bi t Đ ng”, Phan Thái t hăng hái đi xây d ng cắ ả ồ ả ế ả Ấ ự ơ
s Đ ng các huy n Thanh Chở ả ở ệ ương, Yên Thành và Di n Châu. Qua m t th i gianễ ộ ờ
Trang 3ho t đ ng cách m ng, ông rút ra đạ ộ ạ ược m t kinh nghi m quý báu: “M i công vi c dù nhộ ệ ọ ệ ỏ
mà t t, có ích cho dân đ u có ý nghĩa cho Đ ng”.ố ề ả
Đ u tháng 12/1929, đang say s a công tác thì nh n đầ ư ậ ược th tri u t p c a đ ngư ệ ậ ủ ồ chí Nguy n Phong S c, Phan Thái t bàn giao tài li u cho ngễ ắ Ấ ệ ười anh ru t c a mìnhộ ủ cũng tham gia ho t đ ng đ xu ng Vinh nh n nhi m v m i. Sau m t th i gian cùngạ ộ ể ố ậ ệ ụ ớ ộ ờ
v i m t s đ ng chí khác (trong đó có Nguy n Đ c C nh) giúp vi c cho đ ng chíớ ộ ố ồ ễ ứ ả ệ ồ Nguy n Phong S c, Phan Thái t đễ ắ Ấ ược giao vào ho t đ ng, xây d ng c s các t nhạ ộ ự ơ ở ở ỉ Nam Trung B cùng l i d n dò: “Các t nh trong y công vi c v n đ ng m i b t đ u,ộ ờ ặ ỉ ấ ệ ậ ộ ớ ắ ầ
đ ch còn đ phòng gay g t. Làm cách m ng có nhi u khó khăn. Xa gia đình r i s r tị ề ắ ạ ề ồ ẽ ấ
nh R i đây, t t c ch có m t mình mình lo, d b n n chí đ y. Ph i th t quy t tâm vàớ ồ ấ ả ỉ ộ ễ ị ả ấ ả ậ ế luôn luôn nghĩ đ n Đ ng, d a vào t p th , vào nhân dân mà làm”.ế ả ự ậ ể Vào các t nh Qu ng Nam, Qu ng Ngãi, Phú Yên và Quy Nh n, Phan Thái t làmỉ ả ả ơ Ấ
đ ngh nh kéo xe, th s n, phu khuân vác, cày thuê, b c thu c. Nh ng ngh nàyủ ề ư ợ ơ ố ố ữ ề
v a giúp ông m u sinh, v a có đi u ki n đ v n đ ng, giác ng qu n chúng đi theoừ ư ừ ề ệ ể ậ ộ ộ ầ
Đ ng và gây d ng c s Đ c bi t, Qu ng Ngãi, Phan Thái t đã xây d ng đả ự ơ ở ặ ệ ở ả Ấ ự ược nhi u c s , ti n t i thành l p đề ơ ở ế ớ ậ ược T nh y lâm th i và ông đỉ ủ ờ ược giao làm Bí th ư Lúc này, Ngh Tĩnh phong trào Xô vi t đã bùng n , kh p n i trên d i đ t quêở ệ ế ổ ắ ơ ả ấ
hương đ ng lo t n i d y ch ng b n cồ ạ ổ ậ ố ọ ường hào. Ông m th y c nh l a b ng đ r c cơ ấ ả ử ừ ỏ ự ả dòng Lam, c Th xã Vinh và kh p các vùng quê mà ông đã t ng góp ph n nhóm lên cả ị ắ ừ ầ ơ
s Đ u tháng 10/1930, hở ầ ưởng ng phong trào Xô Vi t Ngh Tĩnh, Phan Thái t chứ ế ệ Ấ ỉ
đ o t ch c bi u tình Qu ng Nam và Qu ng Ngãi. Trung tâm ch đ o phong trào làạ ổ ứ ể ở ả ả ỉ ạ huy n Đ c Ph (Qu ng Ngãi), qu n chúng nhân dân bao vây huy n l , tên Tri huy nệ ứ ổ ả ầ ệ ỵ ệ
ph i b tr n. Sau đó, phong trào lan r ng ra kh p các huy n trên đ a bàn. Th y phongả ỏ ố ộ ắ ệ ị ấ trào phát tri n m nh m , r ng kh p, ngể ạ ẽ ộ ắ ười chi n s c ng s n quê hế ỹ ộ ả ương x Ngh yứ ệ ấ tràn ng p ni m vui sậ ề ướng và th m g i: “Ngh Tĩnh i! Nhân dân Qu ng Ngãi đangầ ọ ệ ơ ả vùng d y cùng nhau dậ ưới ng n c c a Đ ng!”. Nh ng không lâu sau, phong trào bọ ờ ủ ả ư ị
đ ch đàn áp, kh ng b dã man, nhi u chi n s cách m ng b sa vào tay gi c, trong đóị ủ ố ề ế ỹ ạ ị ặ
có đ ng chí Nguy n Nghiêm Phó Bí th T nh y Qu ng Ngãi. C s cách m ng b đ chồ ễ ư ỉ ủ ả ơ ở ạ ị ị phá v , đỡ ường giây liên l c v i c p trên b c t đ t. Phan Thái t cũng b l , đ ch truyạ ớ ấ ị ắ ứ Ấ ị ộ ị lùng ráo ri t nh ng ông luôn đế ư ược nhân dân giúp đ , che ch Trỡ ở ước tình hình khó khăn, nguy hi m y, ông v n quy t tâm duy trì phong trào và tìm cách n i l i để ấ ẫ ế ố ạ ường giây liên l c.ạ
Ngày 22/7/1931, Phan Thái t b b t khi đang ch ngẤ ị ắ ờ ười liên l c c a X y đạ ủ ứ ủ ể
nh n tài li u. B đ a vào nhà lao Qu ng Ngãi, đ ch h i ông: “Không ng anh làm c ngậ ệ ị ư ả ị ỏ ờ ộ
s n gây d ng phong trào kh p n i làm chúng tôi lao đao v t v Bây gi anh nghĩả ự ắ ơ ấ ả ờ sao?”. Phan Thái t dõng d c tr l i: “Nghĩ sao à? S ng ho t đ ng cho cách m ng,Ấ ạ ả ờ ố ạ ộ ạ
ch t cũng vì Đ ng, vì cách m ng”. Đ ch h i ti p: “Còn con ngế ả ạ ị ỏ ế ười anh, anh cũng mu nố
s ng ch ?”. Không m t giây suy nghĩ, ông tr l i: “Con ngố ứ ộ ả ờ ười tôi là c a dân, c aủ ủ
Trang 4Đ ng”. Và lúc đó, ông đã trù li u ph i ch t nh th nào đ gây d ng đả ệ ả ế ư ế ể ự ượ ảc nh hưởng cho cách m ng, cho Đ ng. H t đe d a r i d d nh ng không xoay chuy n đạ ả ế ọ ồ ụ ỗ ư ể ược ý chí, quy t tâm c a ngế ủ ười chi n s c ng s n y, cu i cùng th c dân Pháp tuyên b k t án tế ỹ ộ ả ấ ố ự ố ế ử hình. Nh ng d lu n và nhân dân k ch li t ph n đ i m c án đó, bu c b n chúng ph iư ư ậ ị ệ ả ố ứ ộ ọ ả
h xu ng m c án chung thân và đày t i nhà lao Buôn Ma Thu t.ạ ố ứ ớ ộ
T i đây, ông đạ ược g p đ ng chí Phan Đăng L u, Tôn Quang Phi t và nhi uặ ồ ư ệ ề chi n s cách m ng kiên trung khác. Ông cùng các đ ng chí c a mình đ u tranh khôngế ỹ ạ ồ ủ ấ khoan nhượng v i đ ch, bu c ph i đớ ị ộ ả ược ăn u ng s ch s , ph i có thu c men và xàố ạ ẽ ả ố phòng, không được đánh đ p, ph n đ i làm quá gi R i m i ngậ ả ố ờ ồ ọ ười cùng sáng tác
th văn đ tuyên truy n, đ ng viên nhau gi v ng khí ti t cách m ng trơ ể ề ộ ữ ữ ế ạ ước đòn roi dã man, tàn b o c a k thù. Và ông làm m y câu th h ng h c khí th , ni m tin: “Đi l mạ ủ ẻ ấ ơ ừ ự ế ề ắ
ch n chân t m ph i ng i/ Ng i xem sân kh u di n tu ng ch i/ Quân thù đ c chí ph ngồ ạ ả ồ ồ ấ ễ ồ ơ ắ ồ mang thét/ Tướng chó ra oai c n xé m i/ Th t nát m c đây đâu sá k / Xắ ồ ị ặ ể ương tan ta v nẫ quy t không lùi/ H màn s bi t bên nào th ng/ Chánh nghĩa x a nay v n r ng ng i”.ế ạ ẽ ế ắ ư ẫ ạ ờ
Sau đó, tháng 5/ 1935, Phan Thái t b đày ra Côn Đ o. n i đẤ ị ả Ở ơ ược xem là “đ aị
ng c tr n gian” này, ông l i đụ ầ ạ ược g p nh ng chi n s cách m ng kiên trung nh Tônặ ữ ế ỹ ạ ư
Đ c Th ng, Nguy n Duy Trinh, Tô Chi n, Võ Thúc Đ ng Dứ ắ ễ ế ồ ướ ựi s giám sát ch t chặ ẽ
và đòn thù tàn b o, Phan Thái t và các chi n s cách m ng b tù đày v n ti p t c đ uạ Ấ ế ỹ ạ ị ẫ ế ụ ấ tranh dưới nhi u hình th c. Đ c bi t, h v n thề ứ ặ ệ ọ ẫ ường xuyên t ch c đ c sách báo đổ ứ ọ ể
n m tình hình trong nắ ước và qu c t , v n t ch c các l p h c văn hóa chính tr , đ yố ế ẫ ổ ứ ớ ọ ị ẩ
m nh tăng gia s n xu t. Th m chí, h còn cho ra đạ ả ấ ậ ọ ược t báo “Ý ki n chung”. Trongờ ế
nh ng dòng h i c c a mình, Phan Thái t tâm s : “Gi a c nh gi c ch d n mình đ nữ ồ ứ ủ Ấ ự ữ ả ặ ỉ ồ ế
ch ch t này, tình đ ng chí, tình giai c p l i sáng ng i lên, l i th m thía l thỗ ế ồ ấ ạ ờ ạ ấ ạ ường Chúng tôi v n s ng đ y l c quan, tin tẫ ố ầ ạ ưởng và quy t tâm cho Đ ng là nh ch đó”.ế ả ờ ỗ Cách m ng Tháng Tám thành công, Phan Thái t và các chi n s cách m ng bạ Ấ ế ỹ ạ ị
đ ch b t, tù đày Côn Đ o đị ắ ở ả ược Chính ph nủ ước Vi t Nam dân ch c ng hòa cho tàuệ ủ ộ
ra đón v đ t li n. S c kh e b gi m sút, đề ấ ề ứ ỏ ị ả ược c p trên t o đi u ki n v quê ngh ng iấ ạ ề ệ ề ỉ ơ
ch a b nh nh ng ông tình nguy n xin đữ ệ ư ệ ượ ở ạc l i công tác và được c sang Cam Puử Chia giúp nước b n xây d ng c s kháng chi n. Năm 1953, Phan Thái t đạ ự ơ ở ế Ấ ược Trung
ng tri u t p v n c chu n b cho chi n d ch Đi n Biên Ph , đ ng đi v a đúng 1
ươ ệ ậ ề ướ ẩ ị ế ị ệ ủ ườ ừ
năm. D p này, ông có d p ghé thăm quê sau 23 năm xa cách. Lúc này, ngị ị ười m thânẹ yêu đã m t. Còn ngấ ườ ợ ải v t o t n lúc đ u không dám tin là ông còn s ng đ tr v ầ ầ ố ể ở ề
Nh ng ông v n m ng vui, ph n kh i vì ư ẫ ừ ấ ở ước m ngày x a đã thành hi n th c, ru ngơ ư ệ ự ộ
đ t đã v v i bà con nông dân nhà ít ngày, ông l i lên đấ ề ớ Ở ạ ường ra Vi t B c.ệ ắ Năm 1961, đ ng chí Phan Thái t đồ Ấ ược v ngh h u t i quê nhà và v n tích c cề ỉ ư ạ ẫ ự đóng góp trí tu cho s phát tri n c a quê hệ ự ể ủ ương, làng xóm. Tu i cao, s c y u, nh ngổ ứ ế ữ
v t thế ương do b tra t n, đánh đ p trong th i gian b tù đày l i thi nhau tái phát, hành hị ấ ậ ờ ị ạ ạ nên người chi n s cách m ng kiên trung y đã qua đ i vào ngày 24/6/1967. ế ỹ ạ ấ ờ
Trang 5Đ ghi nh công lao c a đ ng chí đ i v i s nghi p cách m ng, Đ ng và Nhàể ớ ủ ồ ố ớ ự ệ ạ ả
nước ta đã t ng thặ ưởng đ ng chí Huân chồ ương Đ c l p h ng Ba, Huân chộ ậ ạ ương Kháng chi n h ng Nh t và nhi u ph n thế ạ ấ ề ầ ưởng cao quý khác
B y mả ươi ba tu i đ i, h n 50 năm ho t đ ng cách m ng, Phan Thái t t m tổ ờ ơ ạ ộ ạ Ấ ừ ộ thanh niên yêu nước ti p thu nh ng t tế ữ ư ưởng ti n b tr thành m t chi n sĩ c ng s nế ộ ở ộ ế ộ ả kiên cường. Con đường ho t đ ng cách m ng “ T sông Lam” ( Ngh An) “ Đ n sôngạ ộ ạ ừ ệ ế Trà” ( Qu ng Ngãi) cũng nh sa vào tay gi c, “ Tr i qua tù ng c” đ ng chí v n kiênả ư ặ ả ụ ồ ẫ
cường, dũng c m, m u trí đ u tranh đ đả ư ấ ể ược đi ti p trên con đế ường cách m ng Vi tạ ệ Nam và b n bè qu c t Đã h n 50 năm k t khi đ ng chí t bi t cõi đ i, tên tu i ôngạ ố ế ơ ể ừ ồ ừ ệ ờ ổ
v n s ng mãi trong lòng ngẫ ố ười dân quê hương Ngh An và đ ng bào Qu ng Ngãiệ ồ ả
và trong s nghi p cách m ng c a Đ ng ta.ự ệ ạ ủ ả
Đ ghi nh công lao c a ông Phan Thái t và ti p t c giáo d c truy n th ng ể ớ ủ Ấ ế ụ ụ ề ố cho th h tr trên quê hế ệ ẻ ương Lĩnh S n, Anh S n ngày 21 tháng 5 năm 2015, UBND ơ ơ huy n Anh S n có Quy t đ nh s 771/QĐ UBND v vi c đ i tên trệ ơ ế ị ố ề ệ ổ ường trung h c c ọ ơ
s Lĩnh S n thành trở ơ ường trung h c c s Phan Thái t. ọ ơ ở Ấ
Nhóm GV l ch s trị ử ường THCS Phan Thái t (st)Ấ